Hozirgi kunda Eronni kimlar boshqarmoqda?

1979 yilgi inqilobdan keyin «tug‘ilgan» Eron Islom Respublikasi oz sonli shaxslarga tayanmaydi. Balki teokratik tizimga sadoqatli, ko‘p qatlamli institutlariga ega kuch tuzilmasi asosida barpo etilgan.

Reuters agentligi Eronning kuchsizlangan, ammo chidamli iyerarxiyasida hozirda kimlar hokimiyat va ta’sirga ega ekanligi haqida ma’lumotlarni to‘pladi.

Oliy rahnamo haqiqatan ham boshqaruvchimi?

Eron oliy rahnamosi Oyatulloh Ali Xominaiy urushning ilk zarbalaridan birida halok bo‘ldi. 1989 yildan beri lavozimda bo‘lgan Xominaiy butun tizim bo‘ylab so‘zsiz itoatkorlik va barcha asosiy masalalarda so‘nggi so‘z huquqiga ega edi.

Eronning rasmiy mafkurasiga ko‘ra, Oliy rahnamo – IX asrda g‘oyib bo‘lgan shialarning 12-imomi nomidan dunyoviy hokimiyatni amalga oshiruvchi bilimli ulamodir. Rahnamoning «bayt» deb nomlanuvchi devoni Eron hukumatining boshqa qismlarini nazorat qiluvchi katta shtatga ega. Bu esa rahbarga bevosita byurokratik aralashishlar imkonini beradi.

Yangi rahbar, Xominaiyning o‘g‘li – Mujtabo Xominaiy ushbu rolni va uning keng ko‘lamli rasmiy vakolatlarini meros qilib oldi. Biroq u otasi ega bo‘lgan avtomatik nufuzga ega emas. Nashrning yozishicha, Muhofizlar korpusining tanlovi bo‘lgan Mujtabo ushbu harbiylardan qarzdor ham bo‘lishi mumkin.

U 28 fevral kungi zarbalar paytida yaralangan va davlat televideniyesida hozirgi mojaroning «jonbozi» yoki «yarador faxriysi» deb atalgan. Tayinlanganiga uch haftadan ko‘proq vaqt o‘tgan bo‘lsa-da, uning birorta fotosurat yoki videolavhasi ko‘rinmadi. Mujtabo faqat ikkita yozma bayonot berdi, bu esa uning ahvoli borasida savollar tug‘dirmoqda.

Muhofizlar korpusi qanday o‘rin tutadi?

Eronning elita harbiylari – Islom inqilobi muhofizlari korpusining ta’siri o‘n yilliklar davomida o‘sib borgan. AQSh va Isroil bilan urush boshlanib, yangi oliy rahbar tanlangach ular strategik qarorlar qabul qilishda yanada markaziy rolni egallamoqda.

Korpus rahbariyatning yo‘q qilinishiga uzoq vaqtdan beri tayyor bo‘lgan. Shu bois har bir qo‘mondon uchun allaqachon belgilangan o‘rinbosarlar zanjiri tuzilgan. Bo‘linmalarni esa belgilangan rejalar asosida mustaqil ishlay oladigan «mozaika» shaklidagi tashkiliy tuzilma, deyish mumkin.

Muhofizlar korpusining ko‘plab yuqori martabali qo‘mondonlari erta halok bo‘ldi. Bu holat – 2025 yildagi 12 kunlik urushda ham o‘ldirilgan yuqori martabali qo‘mondonlarning uzoq ro‘yxatidan keyin yuz berdi. Lekin ular hozirgacha murakkab urush harakatlarini boshqarishga qodirligini isbotlagan boshqa tajribali shaxslar bilan almashtirilib kelmoqda.

Bu bardoshlilik – Islom inqilobi muhofizlari korpusi qo‘mondonligi qanchalik chuqur ildiz otganini aks ettiradi.

Siyosiy rahbariyat qanday rol o‘ynaydi?

Eron siyosiy tizimi – ulamolar boshqaruvidan tashqari saylangan prezident va parlament bilan birlashadi. Bular yuqorida qayd etilgan Muhofizlar korpusi bilan kelishib Islom Respublikasini birgalikda boshqaradi.

Marhum Xominaiyning asosiy maslahatchisi bo‘lgan Ali Larijoniyning o‘ldirilishi Eron hukmron doiralari uchun haqiqiy zarba bo‘ldi deyish mumkin. Chunki u boy tajribaga ega, Eronning turli kuch markazlari o‘rtasida ishlay olish qobiliyati bor va tashqi dunyo bilan muzokaralar olib borishda juda mahoratli bo‘lgan.

Nashrning yozishicha, Eronda boshqa qobiliyatli, tajribali siyosiy arboblar ham qolgan. Ammo Larijoniyning o‘rnini egallashi mumkin bo‘lgan ko‘zga ko‘ringan amaldorlar – halok bo‘lganlarga qaraganda qattiqqo‘lroq bo‘lishi mumkin.

Eronda qaysi amaldorlar tirik qolgan?

Muhofizlar korpusi rahbari Ahmad Vahidi: korpusning so‘nggi qo‘mondoni o‘tmishdoshlari o‘ldirilganidan so‘ng tayinlandi.

Vahidi yillar davomida gvardiyada katta nufuzga ega bo‘lgan: u Eron-Iroq urushida qatnashgan, “Al-Quds” kuchlarini boshqargan, mudofaa vaziri bo‘lib ishlagan va ichki noroziliklarni bostirishga yordam bergan.

Muhofizlar korpusi «Al-Quds» kuchlari rahbari Ismoil Qaani: Sirli shaxs. 2020 yilda bo‘linmaning sobiq rahbari Qosim Sulaymoniy AQSh droni tomonidan o‘ldirilganidan beri Eronning mintaqadagi vakillari va ittifoqchilari bilan aloqalarini boshqarib kelmoqda.

Muhofizlar korpusi harbiy-dengiz kuchlari rahbari Alirizo Tangsiri: 2018 yildan beri faoliyat yuritayotgan tajribali qo‘mondon. Tangsiri Eronning Ho‘rmuz bo‘g‘ozini yopish harakatlarida muhim rol o‘ynagan.

Eron parlamenti spikeri Muhammad Boqir Qolibof: Muhofizlar korpusining sobiq qo‘mondoni, Tehron meri va prezidentlikka nomzod bo‘lgan shaxs. Muhammad Boqir hozirda hayot bo‘lgan eng yirik siyosiy nufuzga ega shaxs bo‘lishi mumkin.

Qolibof so‘nggi haftalar davomida tobora faollashib, Eronning pozitsiyasi bo‘yicha ochiqroq bayonotlar bermoqda. Masaladan xabardor manbalarning ta’kidlashicha, u so‘nggi kunlarda AQSh bilan muzokaralar olib borgan.

Eron sud hokimiyati rahbari Oyatulloh G‘ulom Husayn Muhsiniy: razvedka idorasining sobiq rahbari. 2009 yildagi namoyishlarni bostirishdagi roli uchun sanksiyaga uchragan Muhsiniy jamoatchilik tomonidan konservator sifatida ko‘riladi.

Eron prezidenti Mas’ud Pizishkiyon: Eron prezidentligi avvalgidan ancha kam ahamiyatga ega. Shunga qaramay, Pizishkiyon Erondagi bevosita saylangan eng yuqori martabali shaxs bo‘lib, bu unga muhim ovoz beradi.

Uning ta’sir chegaralari – shu oy boshida Fors ko‘rfazi davlatlaridan Eron hujumlari uchun uzr so‘rab, Muhofizlar korpusining g‘azabiga duchor bo‘lganida va o‘z so‘zlarini qisman qaytarib olishga majbur bo‘lganida yaqqol ko‘rindi.

Milliy xavfsizlik oliy kengashining sobiq rahbari Said Jaliliy: Eron-Iroq urushining yarador faxriysi. U Eron siyosatidagi eng konservator shaxslardan biri. Jaliliy 2024 yilgi prezidentlik saylovlarida mag‘lub bo‘lgan va murosasiz sobiq yadroviy muzokarachi ham hisoblanadi.

Kuzatuv kengashi a’zosi Oyatulloh Alirizo A’rofiy: Ushbu yuqori martabali ulamo saylovlardan qaysi nomzodlarni chetlashtirishni hal qiladigan Kuzatuv kengashining yetakchi a’zosidir. U Xominaiy vafotidan keyin Eronni boshqargan uch kishilik muvaqqat kengashga qo‘shilish darajasida ishonchli shaxs hisoblanadi.

Tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchi: Faxriy diplomat, u yillar davomida Eronning G‘arbdagi dushmanlari bilan muzokaralar o‘tkazib keladi.

Aroqchi Tehron bilan yaxshi munosabatda bo‘lgan Rossiya va Xitoy, shuningdek arab qo‘shnilari bilan ham o‘ta muhim muzokaralar olib borgan.