Eron va AQSh baribir kelishdi. Asosiy ma’lumotlar

Tramp ikki haftalik sulh e’lon qildi. 8 aprelga o‘tar kechasi, Qo‘shma Shtatlar tomonidan Eron islom respublikasi rahbariyatiga qo‘yilgan ultimatum tugayotganida Tramp AQSh Ho‘rmuz bo‘g‘ozi «to‘liq, zudlik bilan va xavfsiz shartlarda» ochilishi evaziga Eronga hujumlarni ikki hafta muddatga to‘xtatib turishga rozi bo‘lganini ma’lum qildi.

Trampning so‘zlariga ko‘ra, AQSh barcha harbiy maqsadlariga «ortig‘i bilan erishgan» hamda Eronning «muzokaralar uchun amaliy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin bo‘lgan» 10 banddan iborat taklifini qabul qilgan. U Qo‘shma Shtatlar va Eron o‘rtasidagi deyarli barcha bahsli masalalar bo‘yicha kelishuvga erishib bo‘linganini ta’kidlagan.

Bir necha soat o‘tib Tramp yana bir post yozib qoldirdi, unda AQSh Ho‘rmuz bo‘g‘ozida to‘planib qolgan kemalar muammosini hal qilishda yordam berishini ma’lum qildi. «Ko‘plab ijobiy harakatlar bo‘ladi! Katta pul ishlab olinadi. Eron tiklanish jarayonini boshlashi mumkin», – deya qo‘shimcha qilgan AQSh prezidenti va bu Yaqin Sharqning «oltin asri»ga aylanishi mumkinligini va’da qilgan.

Bundan bir necha soat oldin, 8 aprelga o‘tar kechasi u «butun bir tamaddun halok bo‘lishi» va uni «hech qachon ortga qaytarib bo‘lmasligi»ni aytib tahdid qilgandi. «Men bunday bo‘lishini xohlamasdim, lekin shunday bo‘lishi mumkin. Biroq, hokimiyatga boshqa, aqlliroq va nisbatan mo‘’tadilroq kuchlar keladigan bo‘lsa, qandaydir inqilobiy o‘zgarishlar sodir bo‘lishi ham mumkin», – deya yozgandi AQSh prezidenti.

Eron sulhga rozi bo‘lgan. Eronning Tramp bayonotiga rasmiy javobi islom respublikasi tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchi tomonidan e’lon qilindi. Unda agar Eronga qarshi hujumlar to‘xtaydigan bo‘lsa, Tehron ham o‘zining «mudofaa amaliyoti»ga chek qo‘yishini bildirilgan. Eronlik vazir ikki hafta davomida Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali xavfsiz o‘tish «Eron qurolli kuchlari bilan muvofiqlashtirilgan holda va texnik cheklovlarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi»ni ma’lum qilgan.

Shu bilan birga, Associated Press nashri muzokaralar jarayonidan xabardor bo‘lgan mulozimlarga tayanib xabar qilishicha, Tehronning rejasi bu ikki hafta mobaynida Eron va O‘mon bo‘g‘ozdan o‘tayotgan kemalardan to‘lov undirishda davom etishi mumkinligini xabar qilgan.

Eron milliy xavfsizlik oliy kengashi Tramp islom respublikasining shartlarini qabul qilish orqali «o‘zining umidsiz tahdidlari va aldovlaridan voz kechdi», mamlakat dushmanlari  «Eron xalqiga qarshi olib borilgan adolatsiz, noqonuniy va jinoiy urushda, shubhasiz, tarixiy va qaqshatqich mag‘lubiyatga uchragani» qayd etilgan. «Eron buyuk g‘alabaga erishdi va jinoyatchi AQShni o‘zining o‘n banddan iborat rejasini qabul qilishga majbur etdi», – deyiladi bayonotda.

Ushbu rejaga ko‘ra, AQSh Eronga hujum qilmaslik, Ho‘rmuz bo‘g‘ozi ustidan Eron nazoratini saqlab qolish, uranni boyitish huquqini tan olish, barcha birlamchi va ikkilamchi sanksiyalarni bekor qilish, BMT Xavfsizlik kengashining barcha rezolyutsiyalarini to‘xtatish, tovon puli to‘lash, AQSh harbiy kuchlarini mintaqadan olib chiqib ketish hamda barcha frontlardagi urushni, jumladan, Livandagi qarshilik harakatiga qarshi kurashni to‘xtatish majburiyatini olgani aytilgan.

AQSh hozircha Eron rejasidagi muayyan talablar yuzasidan izoh bermadi.

Isroil ham sulhga qo‘shilgan. Mamlakat bosh vaziri Binyamin Netanyahuning idorasi Isroil ham AQShning bundan keyin Eron tomonidan Amerika, Isroil, mintaqadagi arab davlatlari hamda butun dunyo uchun yadroviy, raketa va terrorchilik tahdidi bo‘lmasligini ta’minlashga qaratilgan sa’y-harakatlarini qo‘llab-quvvatlashini ma’lum qilgan. Ammo bosh vazir idorasi ushbu otash kesim Isroil ikkinchi frontni ochgan Livanga nisbatan qo‘llanmasligini qayd etgan.

Isroillik yuqori martabali mulozimlardan biri The Times of Israel nashriga bergan intervyusida aytishicha, AQSh Eron bilan ikki haftalik sulh tuzishi haqida Isroilni «oldindan xabardor qilgan». 
Manbaning ta’kidlashicha, muzokaralar davomida AQSh Erondan yadroviy materiallarni to‘liq olib chiqish, uranni boyitishni to‘xtatish va ballistik raketalar xavfini bartaraf etishni talab qiladi.

Shu bilan birga, Trampning bayonotidan keyin ham Isroilda havo trevogalari yangrashi davom etdi. Mamlakat janubidagi Tel-Sheva aholi yashash manzilida ikki o‘smir parchalar tushishi oqibatida yengil yaralangan.

Pokiston sulhga ko‘ndirdi. The New York Times manbalariga ko‘ra, Eron Pokistonning diplomatik urinishlari va so‘nggi daqiqada Eronni «moslashuvchanlik ko‘rsatishga» chaqirgan Xitoyning aralashuvi tufayli sulhga rozilik bildirgan.

AQSh va Eron delegatsiyalari o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri muzokaralar Pokiston poytaxti Islomobod shahrida bo‘lib o‘tishi kutilmoqda. Trampning ultimatumi yakuniga bir necha soat vaqt qolganida Pokiston bosh vaziri Shahboz Sharif AQSh prezidentiga murojaat qilib, undan dedlaynni ikki hafta keyinga surishni, Eron rahbariyatidan esa Ho‘rmuz bo‘g‘ozini ochishni so‘ragandi. Tramp ham, Aroqchi ham sulh to‘g‘risidagi bayonotlarida Pokiston rahbariga minnatdorchilik bildirdi. Uning o‘zi otashkesim bo‘yicha kelishuvni olqishladi va bu sulh Livan uchun ham amal qilishini ta’kidladi.

Erondagi Tasnim agentligi muzokaralarning boshlanish sanasi sifatida 10 aprelni keltirgan. Eron muzokaralar uchun ikki hafta vaqt ajratadi, ammo bu muddat tomonlarning kelishuviga ko‘ra uzaytirilishi mumkin, deya yozadi Tasnim. Axios nashri ham o‘z manbalariga tayanib, muzokaralar 10 aprel kuni boshlanishi kutilayotgani, AQSh delegatsiyasiga vitse-prezident Jyey Di Vens rahbarlik qilishi haqida yozgan.

Pokiston Yaqin Sharqda katta urush boshlangach, AQSh va Eron o‘rtasidagi asosiy vositachiga aylangandi. Trampning oxirgi ultimatumi tugashiga bir kun qolganida Reuters agentligi Pokiston urushni yakunlash bo‘yicha ikki bosqichli reja tayyorlaganini xabar qilgandi: birinchi bosqichda o‘t ochishni zudlik bilan to‘xtatish va Ho‘rmuz bo‘g‘ozini ochish, keyingisida yakuniy kelishuv tuzish ko‘zda tutilgandi.

Neft narxi keskin pasaydi. Jahon bozorlari Eronda ikki haftalik sulh haqidagi xabarlarga neft va neft mahsulotlari narxi pasayishi bilan reaksiya ko‘rsatdi. Xususan, Brent markali neftning bir barreli narxi 100 dollarlik chegaradan tushib, 94,5 dollargacha pasaydi. So‘nggi hafta davomida Brent narxi 110 dollar atrofida barqaror qolayotgandi. WTI nefti narxi esa 19 foizga pasaygan.

Kuzatuvchilar Yaqin Sharqda tinchlik kelishuviga erishilmaydigan bo‘lsa, may oyiga borib narx 150 dollargacha yetishini prognoz qilayotgandi.

Shu bilan birga, hozirgi narxlar Yaqin Sharqdagi urush boshlanishidan oldingi narxlarga nisbatan yuqoriligicha qolmoqda. Xususan, 27 fevral kuni bir barrel Brent narxi 67,02 dollarga baholangandi.