“Sahro ko‘zi”: Afrikadagi sirli geologik tuzilmaning yangi surati

Mavritaniya shimolidagi olis hududda, Adrar platosida inson tarixi izlariga boy bo‘lgan sahro manzarasi yoyilib yotadi. Shimoli-g‘arbiy Afrikaning ushbu burchagida paleolit davriga oid tosh qurollar, neolit davri qoyatosh suratlari va bir vaqtlar sahroni kesib o‘tgan karvonlar uchun manzilgoh bo‘lib xizmat qilgan o‘rta asr aholi punktlari qoldiqlari uchraydi.

2026 yil mart oyida Landsat 9 sun’iy yo‘ldoshi obektividagi Rishat geologik tuzilmasi / © NASA Earth Observatory / Lauren Dauphin

Kosmosdan qaralganda, bu hudud qiyofasini, avvalo, tabiat kuchlari shakllantirgandek tuyuladi. Shamol turli rangdagi qum tepaliklaridan iborat ulkan “dengizlar”ni vujudga keltirgan va qora tusli “sahro toshqoplamasi” bilan qoplangan platolarni silliqlagan. Qadimgi suv oqimlari esa vodiylar va qurib qolgan o‘zanlar tarmoqlarini kesib o‘tgan.

Biroq yuqoridan qaraganda ko‘zga eng yaqqol tashlanadigan jihat — bu platoning sharqiy chekkasida joylashgan ulkan konsentrik qatorlardan iborat Rishat tuzilmasidir. Fransuz geograflari uni ilk bor 1930-yillarda tasvirlab, “Rishat tugma teshigi” deb atagan.

Astronavtlar Ed Uayt va Jyeyms Makdivitt uni o‘zlarining tarixiy Gemini IV missiyasi vaqtida tasvirga olib, butun dunyo e’tiborini ushbu obektga qaratgan. Shundan so‘ng u “Sahro ko‘zi” degan laqabni olgan.

Eni taxminan 40 kilometr bo‘lgan ushbu tuzilma dastlab meteorit zarbasi natijasida hosil bo‘lgan krater deb hisoblangan. Chunki yirik meteoritlar Yer yuzasida aylana shakldagi izlarni qoldirishi mumkin.

Biroq keyinchalik tadqiqotchilar bu aslida kuchli yemirilgan geologik gumbaz ekanini aniqlagan. U yer ostiga magmatik moddalarning kirib borishi natijasida tog‘ jinslarining ko‘tarilishi oqibatida yuzaga kelgan.

Vaqt o‘tishi bilan gumbazning ochilib qolgan yuqori qismidagi tog‘ jinslarining turlicha tezlikda yemirilishi natijasida kuesta deb ataluvchi halqasimon qatorlar shakllangan.

To‘q sariq va kulrang tuslar esa cho‘kma va magmatik jinslar o‘rtasidagi farqni, ham tuzilmaning ichida, ham uni o‘rab turgan manzarada aks ettiradi.