Ertalab uyg‘onib, oynaga qarasangiz-u burningiz joyida yo‘q bo‘lsa, nima qilardingiz? Shifoxonaga yugurasizmi, politsiya chaqirasizmi yoki uyqusirayapman, degan xayolga borasizmi? Endi tasavvur qiling, oradan bir necha soat o‘tib, burningizni shahar markazida uchratib qolsangiz va u sizni tanimaslikka olsa, mansabi bilan kerilib tursa, chidarmidingiz?
“5 daqiqa”ning navbatdagi sonida Nikolay Gogolning “Burun” qissasi haqida gaplashamiz.
Voqealar peterburglik sartarosh Ivan Yakovlevichning xonadonidan boshlanadi. Uning nonushtasidan burun chiqib qoladi. Ha, to‘g‘ri eshitdingiz, inson burni. Siz ajablanib turgan bir paytda, yozuvchi Gogol mutlaqo jiddiy ohangda asarni davom ettiradi. Xuddi non ichidan burun chiqishi tabiiy hodisadek.
Sartarosh burunning shakl-u shamoyilidan uning kimga tegishli ekanini eslaydi. U kollejning kichikroq mansabdori Kovalyovning burni edi. Shu joydan boshlab asar real hayotdan uziladi, lekin ayni paytda jamiyat haqidagi haqiqiy hayotga juda yaqinlashadi.
Ivan Yakovlevich qo‘rqib ketadi. Chunki bu yerda odamning burni yo‘qolgani emas, ishga politsiya aralashib qolishi xavfliroq edi. Yozuvchiga ko‘ra, u jamiyatda odamlar fojiadan emas, rasmiyatchilikdan qo‘rqardi. Sartarosh burundan qutulish uchun uni ko‘chaga tashlamoqchi, daryoga otmoqchi bo‘ladi, lekin har yerda nazorat, hamma yer shubhali edi. Hatto burunni tashlab ketish ham oson emasdi.
Bu paytda mayor Kovalyov uyg‘onadi. Oynaga qarasa - burni yo‘q. Yuzining o‘rtasi tep-tekis. Gogol bu sahnani shunday tasvirlaydiki, o‘quvchi bir vaqtning o‘zida ham kuladi, ham hayron qoladi. Chunki Kovalyov uchun burun oddiy a’zo emas. Bu uning obro‘yi, mavqeyi, jamiyatdagi “yuzi” edi-da.
Kovalyov ajoyib odam. U o‘zini “mayor” deb atashlarini yaxshi ko‘radi, mansab orqasidan quvadi. Neva prospektida aylanish, boyvachcha biror ayolga uylanish, yaxshiroq mansabga o‘tirish - bular uning hayotining mazmuni edi. Shuning uchun burun yo‘qolishi uning salomatligi emas, ijtimoiy mavqeyiga ko‘proq ta’sir qiladi.
Gogol shu yerda juda kuchli sarkazm ishlatadi. Inson o‘zining ichki dunyosi bilan emas, tashqi ko‘rinishi va unvoni bilan baholanadigan muhitni ko‘rsatadi. Go‘yoki odamni kekkaygan burni tashlab ketsa, uning bor bisoti ham ketadigandek.
Qissaning eng mashhur va eng absurd sahnasi keyin boshlanadi. Kovalyov shaharda o‘z burnini uchratib qoladi. Ha, burun mustaqil odamga aylangandi. U mundir kiygan, karetada yuradi, o‘zini hatto yuqori martabali amaldordek tutadi. Odamlar esa unga hurmat bilan yo‘l berishadi.
