Saxalin oroli va Tinch okeani flotidan ayrilgan Rossiya – Rus-yapon urushi tarixi

1904 yil 9 fevral kuni XX asr boshidagi yirik harbiy to‘qnashuvlardan biri — Rus-yapon urushi boshlangan edi. Bir yarim yil davom etgan bu urush Rossiya mag‘lubiyati bilan tugaydi. Yaponlar Koreya yarimorolini va Xitoyning bir qismini o‘z nazoratiga oladi. Rossiya Saxalinni yaponlarga topshirishga majbur bo‘ladi. 

Bugun rossiyalik ayrim shovinistlar millatchilik ruhidagi marshlarida ruslar urushlarda hech yutqazmaganini, Napoleon ham, Gitler ham yanchib tashlanganini aytib qichqirishni yaxshi ko‘radi.

Biroq yaqin tarixda ruslar mag‘lubiyatga uchragan bir urush borki, u hanuzgacha Rossiya manglayida qora tamg‘aday bo‘lib turibdi. Bu XX asr boshlarida bo‘lib o‘tgan Rus-yapon urushidir.

Bu urushda Rossiya quruqlikda ham, dengizda ham Yaponiya armiyasidan mag‘lubiyatga uchraydi va 300 ming atrofida askarini yo‘qotadi. Ularning bir qismi janglarda, shuningdek, kasalliklardan va boshqa sabablar bilan halok bo‘ladi. Qariyb 75 ming kishi yaponlarga asir tushadi.

Urushdan avval

1868-1889 yillar davomida Yaponiyada imperator Mutsuxito tomonidan keng miqyosda islohotlar o‘tkaziladi. Shundan so‘ng Yaponiya imperiyasi agrar davlatdan sanoati rivojlangan mamlakatga aylanadi.

XIX asr oxiri — XX asr boshlarigacha Yaponiya o‘z qurolli kuchlarini yangi texnikalar, harbiy kemalar bilan ta’minlaydi. Natijada yaponlar qo‘shni davlatlar – Koreya, Xitoy va Rossiya mulklariga ko‘z tika boshlaydi.

Bu orada 1894 yil iyulida Yaponiya Xitoydagi Tsin sulolasiga qarshi urush boshlaydi va 9 oydan so‘ng Yapon va Sariq dengizlarida to‘liq hukmronlik o‘rnatadi, Manchjuriya va Shandun provinsiyasini, Penxu hamda Tayvan orollarini bosib oladi.

Yaponiyaning bunday xatti-harakatlarini diqqat bilan kuzatib turgan Rossiya o‘zining Uzoq Sharqdagi armiyasini kuchaytirishga kirishadi. Mintaqaga harbiy kemalar yuboriladi.

Bundan tashqari, 1896 yili Xitoy bilan do‘stlik shartnomasi imzolaydi. Shartnomada agar yaponlar hujum qilgudek bo‘lsa, tomonlar bir-biriga harbiy ko‘mak berishi nazarda tutilgan edi.

Xuddi shu shartnoma bilan Rossiyaga Manchjuriya shimoli bo‘ylab Vladivostokkacha temiryo‘l tortishga ruxsat beriladi. Shuningdek, ruslar o‘zi uchun muhim hisoblangan Port-Artur va Dalniy portlari joylashgan Lyaondun yarimorolini ham Xitoydan 25 yilga ijaraga oladi. 

Rossiya va Xitoy o‘rtasidagi do‘stlik shartnomasi Yaponiyada salbiy qarshilanadi. Yaponlar urushga tayyorgarlik ko‘ra boshlaydi. Bu yo‘lda ular 1902 yili Yaponiya–Britaniya ittifoqini ham tuzadi.

O‘sha vaqtda Uzoq Sharqning turli hududlarida Rossiyaning 1 milliondan ziyod askari bor edi. Shuningdek, Rossiya Tinch okeani flotida 69 ta jangovar kemaga ega bo‘lgan va ularning 55 tasini Port-Arturda saqlagan.

O‘z harbiy salohiyatiga juda ishongan Rossiya 1901-1903 yillar mobaynida yaponlardan o‘z qo‘shinlarini Manchjuriyadan olib chiqib ketishni talab qiladi. Biroq Yaponiya bunga rozi bo‘lmaydi.

Ana shunday vaziyatda Rossiyaning ayrim amaldorlari revolyutsiyaning oldini olish uchun yaponlar bilan urush boshlash va tezda g‘alaba qozonish tarafdori bo‘ladi. Ammo yakunda aynan shu urush, aniqrog‘i, undagi mag‘lubiyat Rossiyada revolyutsiya olovini kuchaytiradi.

Urushning boshlanishi

1904 yil 9 fevralga o‘tar kechasi sakkizta yapon kemasi Port-Artur portida turgan Rossiya harbiy kemalariga to‘satdan hujum qiladi. Oqibatda ruslarning ikkita kemasi safdan chiqadi. 

Yaponiya Rossiyaga qarshi urush boshlaganini rasman bir kun o‘tib — 10 fevralda e’lon qiladi. Janglar ikki yo‘nalishda, dengizda va quruqlikda bo‘lib o‘tadi. Quruqlikdagi janglar asosan Koreya yarimoroli va Xitoy hududida kechadi.

Yaponlarning Koreyadagi armiyasi 42 ming harbiydan iborat bo‘lgan. Aprel oyining ikkinchi yarmida yaponlar Lyaodun yarimoroliga 50 ming kishilik armiyani tashlaydi. May oyi oxirida ular Port-Artur va Rossiyani bog‘lovchi temiryo‘lni to‘sib qo‘yadi. Shunda ruslar Port-Arturga qo‘shimcha kuchlarni jo‘natish imkoniyatidan mahrum bo‘ladi. May oyida yaponlar Dalniy portini qo‘lga kiritadi.

Rossiyaning mag‘lubiyati

Urush ruslar uchun muvaffaqiyatsiz kechadi va ular barcha frontlarda yutqaza boshlaydi. Jumladan, Koreya yarimorolidagi yapon armiyasi ruslarni Xitoy hududigacha quvib boradi. Boshqa tomondan yaponlarning qariyb 50 ming kishilik armiyasi Port-Arturni qamal qiladi. 

Kuzgacha ruslar juda ko‘p kemadan ayriladi va ularga Boltiq dengizidan qo‘shimcha kuchlar yo‘lga chiqadi. Biroq ular manzilga yetib kela olmaydi. Rossiya kemalari jang ketayotgan hududga yaqin qolganda Yaponiya floti ularning oldini to‘sib chiqadi.

Rus-yapon urushidagi eng yirik jang 1904 yil avgustda Lyaoyan shahri yaqinida bo‘lib o‘tadi. Unda ikki tomondan 254 ming harbiy qatnashadi. Bu jangda ham yaponlar g‘alaba qozonadi.

Yaponlar 1904 yil noyabrida qattiq janglardan so‘ng Port-Arturni ham egallaydi. Bu yerda bo‘lib o‘tgan janglarda ruslarning bir necha qo‘mondoni halok bo‘ladi. Port-Arturning boy berilishi Rossiya armiyasining umumiy mag‘lubiyatini tezlashtiradi.

1905 yil yanvar-fevral oylarida yaponlar yana bir qancha janglarda g‘alaba qozonadi. Jumladan, fevralda Mukden shahri uchun janglar bo‘lib o‘tadi.

Bu jangda Rossiya tomonidan 280 ming, Yaponiyaning esa 270 ming askari ishtirok etadi. Yaponlar Mukdenda ham g‘alaba qozonadi. Janglarda Rossiyaning qariyb 90 ming, yaponlarning salkam 80 ming askari safdan chiqadi. 

Dengiz janglari ham yaponlar ustunligida o‘tadi. 1905 yil iyul oyi boshlarida ular Saxalinga qo‘shin tushiradi. Ruslar bu yerda ham tuzukroq qarshilik ko‘rsata olmaydi. 31 iyul kuni Saxalin general-gubernatori Mixail Lyapunov yaponlarning taslim bo‘lish haqidagi talabiga rozi bo‘ladi.

1905 yil avgustda vaziyat Rossiya uchun nihoyatda yomon ko‘rinishga keladi. Bu paytga kelib ruslar barcha frontlarda va dengizda mag‘lubiyatga uchrab bo‘lgandi.

Ana shunday vaziyatda ruslar sulhga rozi bo‘ladi va AQSh prezidenti Teodor Ruzveltdan vositachi bo‘lishni so‘raydi. Ungacha yaponlar ikki marta sulh taklif qilgan, biroq Rossiya tomoni rozi bo‘lmagandi.

1905 yil 5 sentabr kuni AQShning Nyu-Hempshir shtatidagi Porsmut shahrida Rossiya va Yaponiya o‘rtasida sulh imzolanadi. Bu sulh tarixga “Porsmut tinchlik kelishuvi” nomi bilan kiradi.

Kelishuvga ko‘ra, Rossiya Koreya yarimorolini Yaponiya mulki deb tan oladi. Port-Artur hamda Dalniy portlari va ular joylashgan Lyaodun yarimorolini 25 yilga ijaraga olganlik haqidagi Xitoy–Rossiya shartnomasini bekor qilishga rozi bo‘ladi.

Shuningdek, yaponlar Vladivostok va Manchjuriyani o‘zaro bog‘lovchi Rossiyaga tegishli bo‘lgan Sharqiy Xitoy temiryo‘l tarmog‘ini ham tortib olishadi. Yana ruslar Saxalin orolining asosiy qismini Yaponiyaga topshiradi.

O‘shanda tomonlar o‘rtasida vositachilik qilgan va Porsmutdagi uchrashuvni tashkillashtirgan AQSh prezidenti Teodor Ruzveltga o‘sha yili Nobel tinchlik mukofoti topshiriladi.

Tomonlarning yo‘qotishlari

Yaponiya

Bu urushda Yaponiya jami 1,2 mln nafar harbiydan foydalanadi. Yo‘qotishlar quyidagicha bo‘ladi:

·   Halok bo‘lganlar – 50 ming atrofida;

·   Yaralanganlar – 170 mingdan oshiq;

·   Yaralanganlar orasidan halok bo‘lganlar – 11,5 ming;

·   Turli kasalliklardan vafot etganlar – 22-28 ming atrofida;

·   Asirga tushganlar soni – 2,3 ming atrofida;

·   Umumiy yo‘qotish 58-86 ming atrofida.

Rossiya

·   Rossiya bu urushda 1,65 mln harbiydan foydalanadi. Yo‘qotishlar quyidagicha bo‘ladi;

·   Halok bo‘lganlar – 34-52 ming atrofida;

·   Yaralanganlar – 150 mingdan ortiq;

·   Yaralanganlar orasidan halok bo‘lganlar – 9,3 ming;

·   Turli kasalliklardan vafot etganlar – 10,5 ming atrofida;

·   Asirga tushganlar soni – 71 ming atrofida;

·   Umumiy yo‘qotish 43-120 ming atrofida.

Rossiyalik harbiylarning asosiy qismi ikkita yirik jangda asir tushadi. Jumladan, yaponlar Port-Arturni egallaganda 23 ming, Mukden jangida 21 ming rus askarini asirga oladi.

Yaponlar asirlarning asosiy qismini Yaponiyaga jo‘natib yuboradi. Porsmut tinchlik kelishuvi imzolangandan so‘ng har ikki tomon o‘zidagi asirlarni ozod qiladi. Yaponiyada bo‘lib turgan rus asirlari 1906 yilda Rossiyaga qaytadi. Ularning bir qismi Yaponiyada yashab qoladi.

Rossiyalik asirlar orasida 10 nafar general, 2 nafar admiral, mingdan ziyod turli unvondagi zobitlar bo‘lgan. Qolgan asirlarning asosiy qismi quruqlikdagi qo‘shin askarlari edi. Asir olingan matroslar soni 9 ming atrofida bo‘lgan.

Rus-yapon urushining oqibatlari, undan keyingi siyosiy vaziyat

Bu urushdan keyin Yaponiya harbiy tomondan ancha kuchayadi. Keyinroq, 1930 yillar ikkinchi yarmi— 1940 yillar boshlarida Xitoyning katta qismini, butun Janubiy Sharqiy Osiyoni egallaydi.

Rossiya esa kuchsizlanadi va monarxiyaga qarshi harakatlar yanada avj oladi. Oradan 12 yil o‘tgach inqilob sodir bo‘ladi va Nikolay II taxtdan ag‘dariladi.

Aksariyat tarixchilar aynan shu urushdagi mag‘lubiyat oxir-oqibat Rossiyada monarxiyaning qulashiga sabab bo‘ldi deb hisoblaydi.

Monarxiyaning qulashi qanday oqibatlarga olib kelgani barchaga ayon: mamlakatda fuqarolar urushi boshlandi va oxir-oqibat hokimiyatni Lenin boshliq bolsheviklar egallab oldi.

Keyinchalik, Ikkinchi jahon urushida SSSR va Yaponiya yana to‘qnashdi. Oxir-oqibat yaponlar yutqazdi, sovetlar nafaqat Saxalinni qaytarib oldi, balki yaponlarga tegishli Kuril orollarini ham bosib oldi.