Saxalin oroli va Tinç okeani flotidan ayrilgan Rossiya – Rus-yapon uruşi tarixi
|21:56 / 03.06.20266 41110 min
1904 yil 9 fevral kuni XX asr boşidagi yirik harbiy töqnaşuvlardan biri — Rus-yapon uruşi boşlangan edi. Bir yarim yil davom etgan bu uruş Rossiya mağlubiyati bilan tugaydi. Yaponlar Koreya yarimorolini va Xitoyning bir qismini öz nazoratiga oladi. Rossiya Saxalinni yaponlarga topşirişga majbur böladi.
Bugun rossiyalik ayrim şovinistlar millatçilik ruhidagi marşlarida ruslar uruşlarda heç yutqazmaganini, Napoleon ham, Gitler ham yançib taşlanganini aytib qiçqirişni yaxşi köradi.
Biroq yaqin tarixda ruslar mağlubiyatga uçragan bir uruş borki, u hanuzgaça Rossiya manglayida qora tamğaday bölib turibdi. Bu XX asr boşlarida bölib ötgan Rus-yapon uruşidir.
Bu uruşda Rossiya quruqlikda ham, dengizda ham Yaponiya armiyasidan mağlubiyatga uçraydi va 300 ming atrofida askarini yöqotadi. Ularning bir qismi janglarda, şuningdek, kasalliklardan va boşqa sabablar bilan halok böladi. Qariyb 75 ming kişi yaponlarga asir tuşadi.
Uruşdan avval
1868-1889 yillar davomida Yaponiyada imperator Mutsuxito tomonidan keng miqyosda islohotlar ötkaziladi. Şundan söng Yaponiya imperiyasi agrar davlatdan sanoati rivojlangan mamlakatga aylanadi.
XIX asr oxiri — XX asr boşlarigaça Yaponiya öz qurolli kuçlarini yangi texnikalar, harbiy kemalar bilan ta’minlaydi. Natijada yaponlar qöşni davlatlar – Koreya, Xitoy va Rossiya mulklariga köz tika boşlaydi.
Bu orada 1894 yil iyulida Yaponiya Xitoydagi Tsin sulolasiga qarşi uruş boşlaydi va 9 oydan söng Yapon va Sariq dengizlarida töliq hukmronlik örnatadi, Mançjuriya va Şandun provinsiyasini, Penxu hamda Tayvan orollarini bosib oladi.
Yaponiyaning bunday xatti-harakatlarini diqqat bilan kuzatib turgan Rossiya özining Uzoq Şarqdagi armiyasini kuçaytirişga kirişadi. Mintaqaga harbiy kemalar yuboriladi.
Bundan taşqari, 1896 yili Xitoy bilan döstlik şartnomasi imzolaydi. Şartnomada agar yaponlar hujum qilgudek bölsa, tomonlar bir-biriga harbiy kömak berişi nazarda tutilgan edi.
Xuddi şu şartnoma bilan Rossiyaga Mançjuriya şimoli böylab Vladivostokkaça temiryöl tortişga ruxsat beriladi. Şuningdek, ruslar özi uçun muhim hisoblangan Port-Artur va Dalniy portlari joylaşgan Lyaondun yarimorolini ham Xitoydan 25 yilga ijaraga oladi.
Mavzuga oid
Rossiya va Xitoy örtasidagi döstlik şartnomasi Yaponiyada salbiy qarşilanadi. Yaponlar uruşga tayyorgarlik köra boşlaydi. Bu yölda ular 1902 yili Yaponiya–Britaniya ittifoqini ham tuzadi.
Öşa vaqtda Uzoq Şarqning turli hududlarida Rossiyaning 1 milliondan ziyod askari bor edi. Şuningdek, Rossiya Tinç okeani flotida 69 ta jangovar kemaga ega bölgan va ularning 55 tasini Port-Arturda saqlagan.
Öz harbiy salohiyatiga juda işongan Rossiya 1901-1903 yillar mobaynida yaponlardan öz qöşinlarini Mançjuriyadan olib çiqib ketişni talab qiladi. Biroq Yaponiya bunga rozi bölmaydi.
Ana şunday vaziyatda Rossiyaning ayrim amaldorlari revolyutsiyaning oldini oliş uçun yaponlar bilan uruş boşlaş va tezda ğalaba qozoniş tarafdori böladi. Ammo yakunda aynan şu uruş, aniqroği, undagi mağlubiyat Rossiyada revolyutsiya olovini kuçaytiradi.
Uruşning boşlanişi
1904 yil 9 fevralga ötar keçasi sakkizta yapon kemasi Port-Artur portida turgan Rossiya harbiy kemalariga tösatdan hujum qiladi. Oqibatda ruslarning ikkita kemasi safdan çiqadi.
Yaponiya Rossiyaga qarşi uruş boşlaganini rasman bir kun ötib — 10 fevralda e’lon qiladi. Janglar ikki yönalişda, dengizda va quruqlikda bölib ötadi. Quruqlikdagi janglar asosan Koreya yarimoroli va Xitoy hududida keçadi.
Yaponlarning Koreyadagi armiyasi 42 ming harbiydan iborat bölgan. Aprel oyining ikkinçi yarmida yaponlar Lyaodun yarimoroliga 50 ming kişilik armiyani taşlaydi. May oyi oxirida ular Port-Artur va Rossiyani boğlovçi temiryölni tösib qöyadi. Şunda ruslar Port-Arturga qöşimça kuçlarni jönatiş imkoniyatidan mahrum böladi. May oyida yaponlar Dalniy portini qölga kiritadi.
Uruş ruslar uçun muvaffaqiyatsiz keçadi va ular barça frontlarda yutqaza boşlaydi. Jumladan, Koreya yarimorolidagi yapon armiyasi ruslarni Xitoy hududigaça quvib boradi. Boşqa tomondan yaponlarning qariyb 50 ming kişilik armiyasi Port-Arturni qamal qiladi.
Kuzgaça ruslar juda köp kemadan ayriladi va ularga Boltiq dengizidan qöşimça kuçlar yölga çiqadi. Biroq ular manzilga yetib kela olmaydi. Rossiya kemalari jang ketayotgan hududga yaqin qolganda Yaponiya floti ularning oldini tösib çiqadi.
Rus-yapon uruşidagi eng yirik jang 1904 yil avgustda Lyaoyan şahri yaqinida bölib ötadi. Unda ikki tomondan 254 ming harbiy qatnaşadi. Bu jangda ham yaponlar ğalaba qozonadi.
Yaponlar 1904 yil noyabrida qattiq janglardan söng Port-Arturni ham egallaydi. Bu yerda bölib ötgan janglarda ruslarning bir neça qömondoni halok böladi. Port-Arturning boy berilişi Rossiya armiyasining umumiy mağlubiyatini tezlaştiradi.
1905 yil yanvar-fevral oylarida yaponlar yana bir qança janglarda ğalaba qozonadi. Jumladan, fevralda Mukden şahri uçun janglar bölib ötadi.
Bu jangda Rossiya tomonidan 280 ming, Yaponiyaning esa 270 ming askari iştirok etadi. Yaponlar Mukdenda ham ğalaba qozonadi. Janglarda Rossiyaning qariyb 90 ming, yaponlarning salkam 80 ming askari safdan çiqadi.
Dengiz janglari ham yaponlar ustunligida ötadi. 1905 yil iyul oyi boşlarida ular Saxalinga qöşin tuşiradi. Ruslar bu yerda ham tuzukroq qarşilik körsata olmaydi. 31 iyul kuni Saxalin general-gubernatori Mixail Lyapunov yaponlarning taslim böliş haqidagi talabiga rozi böladi.
1905 yil avgustda vaziyat Rossiya uçun nihoyatda yomon körinişga keladi. Bu paytga kelib ruslar barça frontlarda va dengizda mağlubiyatga uçrab bölgandi.
Ana şunday vaziyatda ruslar sulhga rozi böladi va AQŞ prezidenti Teodor Ruzveltdan vositaçi bölişni söraydi. Ungaça yaponlar ikki marta sulh taklif qilgan, biroq Rossiya tomoni rozi bölmagandi.
1905 yil 5 sentabr kuni AQŞning Nyu-Hempşir ştatidagi Porsmut şahrida Rossiya va Yaponiya örtasida sulh imzolanadi. Bu sulh tarixga “Porsmut tinçlik kelişuvi” nomi bilan kiradi.
Kelişuvga köra, Rossiya Koreya yarimorolini Yaponiya mulki deb tan oladi. Port-Artur hamda Dalniy portlari va ular joylaşgan Lyaodun yarimorolini 25 yilga ijaraga olganlik haqidagi Xitoy–Rossiya şartnomasini bekor qilişga rozi böladi.
Şuningdek, yaponlar Vladivostok va Mançjuriyani özaro boğlovçi Rossiyaga tegişli bölgan Şarqiy Xitoy temiryöl tarmoğini ham tortib olişadi. Yana ruslar Saxalin orolining asosiy qismini Yaponiyaga topşiradi.
Öşanda tomonlar örtasida vositaçilik qilgan va Porsmutdagi uçraşuvni taşkillaştirgan AQŞ prezidenti Teodor Ruzveltga öşa yili Nobel tinçlik mukofoti topşiriladi.
Tomonlarning yöqotişlari
Yaponiya
Bu uruşda Yaponiya jami 1,2 mln nafar harbiydan foydalanadi. Yöqotişlar quyidagiça böladi:
· Halok bölganlar – 50 ming atrofida;
· Yaralanganlar – 170 mingdan oşiq;
· Yaralanganlar orasidan halok bölganlar – 11,5 ming;
· Turli kasalliklardan vafot etganlar – 22-28 ming atrofida;
· Asirga tuşganlar soni – 2,3 ming atrofida;
· Umumiy yöqotiş 58-86 ming atrofida.
Rossiya
· Rossiya bu uruşda 1,65 mln harbiydan foydalanadi. Yöqotişlar quyidagiça böladi;
· Halok bölganlar – 34-52 ming atrofida;
· Yaralanganlar – 150 mingdan ortiq;
· Yaralanganlar orasidan halok bölganlar – 9,3 ming;
· Turli kasalliklardan vafot etganlar – 10,5 ming atrofida;
· Asirga tuşganlar soni – 71 ming atrofida;
· Umumiy yöqotiş 43-120 ming atrofida.
Rossiyalik harbiylarning asosiy qismi ikkita yirik jangda asir tuşadi. Jumladan, yaponlar Port-Arturni egallaganda 23 ming, Mukden jangida 21 ming rus askarini asirga oladi.
Yaponlar asirlarning asosiy qismini Yaponiyaga jönatib yuboradi. Porsmut tinçlik kelişuvi imzolangandan söng har ikki tomon özidagi asirlarni ozod qiladi. Yaponiyada bölib turgan rus asirlari 1906 yilda Rossiyaga qaytadi. Ularning bir qismi Yaponiyada yaşab qoladi.
Rossiyalik asirlar orasida 10 nafar general, 2 nafar admiral, mingdan ziyod turli unvondagi zobitlar bölgan. Qolgan asirlarning asosiy qismi quruqlikdagi qöşin askarlari edi. Asir olingan matroslar soni 9 ming atrofida bölgan.
Rus-yapon uruşining oqibatlari, undan keyingi siyosiy vaziyat
Bu uruşdan keyin Yaponiya harbiy tomondan ança kuçayadi. Keyinroq, 1930 yillar ikkinçi yarmi— 1940 yillar boşlarida Xitoyning katta qismini, butun Janubiy Şarqiy Osiyoni egallaydi.
Rossiya esa kuçsizlanadi va monarxiyaga qarşi harakatlar yanada avj oladi. Oradan 12 yil ötgaç inqilob sodir böladi va Nikolay II taxtdan ağdariladi.
Aksariyat tarixçilar aynan şu uruşdagi mağlubiyat oxir-oqibat Rossiyada monarxiyaning qulaşiga sabab böldi deb hisoblaydi.
Monarxiyaning qulaşi qanday oqibatlarga olib kelgani barçaga ayon: mamlakatda fuqarolar uruşi boşlandi va oxir-oqibat hokimiyatni Lenin boşliq bolşeviklar egallab oldi.
Keyinçalik, Ikkinçi jahon uruşida SSSR va Yaponiya yana töqnaşdi. Oxir-oqibat yaponlar yutqazdi, sovetlar nafaqat Saxalinni qaytarib oldi, balki yaponlarga tegişli Kuril orollarini ham bosib oldi.
