AQSh va Eron urushni tugatish hamda Ho‘rmuzni qayta ochish bo‘yicha dastlabki kelishuvga erishdi

«Eron Islom Respublikasi bilan kelishuv endi to‘liq yakunlandi», – deb yozdi AQSh prezidenti Donald Tramp Vashington vaqti bilan yakshanba kuni taxminan soat 17:30 larda.

«Men shu tariqa Ho‘rmuz bo‘g‘ozini hech qanday to‘lovlarsiz (erkin) ochishga to‘liq ruxsat beraman va shu bilan bir vaqtda, Amerika Qo‘shma Shtatlari Harbiy-dengiz kuchlari blokadasini zudlik bilan olib tashlashni buyuraman. Dunyo kemalari, dvigatellaringizni ishga tushiring. Neft oqsin!» degan AQSh yetakchisi.

Trampning posti – urushda vositachilik vazifasini bajargan Pokiston bosh vaziri Shahboz Sharif dushanba kuni erta tongda kelishuvga erishilganini e’lon qilganidan ko‘p o‘tmay paydo bo‘ldi.

Sharif o‘z postida ushbu pakt «barcha jabhalarda, shu jumladan Livanda ham harbiy operatsiyalarni zudlik bilan va butunlay to‘xtatishni» ko‘zda tutishini aytdi.

Livan muzokaralardagi eng bahsli masalalardan biri bo‘lib kelayotgan edi. Chunki Isroil va Hizbulloh so‘nggi haftalarda Tramp va boshqalarning bir-biriga hujumlarni to‘xtatish haqidagi chaqiriqlarini inobatga olmayotgandi.

Reutersʼning yozishicha, anglashuv memorandumi juma kuni Shveytsariyada rasman imzolanishi rejalashtirilgan. Ammo, kelishuvning aniq shartlari hozircha ma’lum emas.

Eron ham tasdiqladi

Eron Oliy milliy xavfsizlik kengashi kotibiyati bayonotida aytilishicha, dushanba oqshomidan boshlab barcha jabhalarda, jumladan Livanda ham urush va harbiy operatsiyalar butunlay to‘xtatiladi.

Eron tashqi ishlar vaziri o‘rinbosari Kozim G‘aribobodiyning so‘zlariga ko‘ra, 60 kunlik otashkesim davrida yanada keng qamrovli kelishuv, jumladan, Eronga nisbatan sanksiyalarni yumshatish masalasi muhokama qilinadi.

Yana bir murakkab masala – Eron yadro dasturining taqdiri ham ushbu keyingi muzokaralarda ko‘rib chiqiladi.

Kelishuv e’lon qilinishidan oldin, Eronning yuqori martabali mulozimi AQSh Eronning muzlatilgan 25 milliard dollarlik aktivlarini blokdan chiqarishga rozi bo‘lishini aytgan edi. Tramp ma’muriyati esa avvalroq Eron pullarining har qanday shaklda qaytarilishi faqat Eron tinchlik kelishuvi doirasidagi muayyan shartlarni bajarganidan keyingina amalga oshishini bildirgan.

AQSh-Eron muzokaralarida ishtirok etmagan Isroil ushbu e’longa nisbatan hozircha hech qanday munosabat bildirilmadi.

Ho‘rmuzning ochilishi

Trampning aytishicha, Eron bir necha oydan beri amalda yopib qo‘ygan jahon neft va gaz ta’minotining asosiy yuk tashish yo‘nalishi bo‘lgan Ho‘rmuz bo‘g‘ozi juma kuni ochiladi. Uning o‘zi ham AQSh harbiylariga Eron portlari blokadasini tugatish haqida buyruq bergan.

«Dunyo kemalari, dvigatellaringizni ishga tushiring. Neft oqsin!» deb yozdi Tramp.

Reutersʼga ko‘ra, bu xabardan keyin neft narxi pasaydi. Xususan, dushanba kungi erta savdolarda Brent markali neft fyucherslari 4 foizga arzonlashdi. Osiyo fond bozorlarida keskin ko‘tarilish kuzatildi.

Bayden ma’muriyati davridagi Davlat departamentining sobiq matbuot kotibi Metyu Millerning aytishicha, Tramp urush boshlanishidan oldingi status-kvoga qaytish uchun Eronga jiddiy yon bosgan.

«Yadro dasturi masalasi umuman hal qilinishiga hech qanday kafolat yo‘q. Biroq Eron butun dunyoga – global iqtisodiyotni garovga olishi va buning evaziga AQShdan nimadir undirishi mumkinligini ko‘rsatib qo‘ydi,» degan Miller.

28 fevralda AQSh va Isroil kuchlari Eronga birinchi marta hujum qilganidan beri, asosan Eron va Livanda minglab odamlar halok bo‘ldi. Eron Isroilga va AQSh bazalari joylashgan Fors ko‘rfazi davlatlariga zarbalar berdi, Ho‘rmuz bo‘g‘ozini amalda blokada qilib, global energiya narxlarini oshirib yubordi. Bunga javoban AQSh kuchlari Eron portlarini to‘sib qo‘ygandi.

Eron urushi Tramp va uning Respublikachilar partiyasi uchun ichki siyosatda katta muammoga aylandi. Ijtimoiy so‘rovnomalar noyabrdagi oraliq saylovlar oldidan amerikaliklar benzin narxining oshishidan juda norozi ekanini ko‘rsatmoqda. Tramp, shuningdek, o‘z partiyadoshlarining Eron yadro dasturini butunlay tugatish shart degan bosimiga ham duch kelmoqda.

Xalqaro vaziyat

O‘zining birinchi prezidentlik muddati davomida Tramp AQShni 2015 yilda imzolangan ko‘p tomonlama Eron kelishuvidan chiqargan edi. Demokrat prezident Barak Obama davrida imzolangan ushbu kelishuv xalqaro tekshiruvlar evaziga Tehronning yadro dasturini cheklash va buning evaziga sanksiyalarni bekor qilishni ko‘zda tutgan edi.

Yangi kelishuv e’lonidan so‘ng mojaroni kuzatib kelayotgan xalqaro yetakchilar ushbu e’lonni mamnuniyat bilan kutib olishdi.

Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya va Italiya qo‘shma bayonotda Eron yadro dasturini cheklash bo‘yicha «aniq va tekshirilishi mumkin bo‘lgan qadamlar» qo‘yilishiga javoban Eronga nisbatan sanksiyalarni bekor qilishga tayyor ekanini bildirdi.

«Biz uchun Ho‘rmuz bo‘g‘ozida erkin va xavfsiz navigatsiya qayta tiklanishi shartligi aniq. Eron hech qachon yadroviy qurolga ega bo‘lmasligi kerak», dedi Britaniya bosh vaziri Kir Starmer.