Livanga yana hujum bo‘lsa, kelishuv taqdiri so‘roq ostida qoladi – Umrbek Yusupov

AQSh–Eron kelishuvi fonida Isroildagi ayrim siyosatchilar memorandum bandlarining Tel-Avivga taqdim etilmaganidan norozilik bildirdi. Bu holat ittifoqchilar o‘rtasidagi sovuqlik alomatlarini yuzaga chiqardi. Tahlilchilarga ko‘ra, Isroilning muzokaralardan chetlatilgani sulhning mustahkamligini so‘roq ostida qoldiradi.

Mavzu borasida Kun.uz studiyasida siyosiy tahlilchilar Kamoliddin Rabbimov va Umrbek Yusupov so‘z yuritdi.

— Kelishuv doirasida Isroilga Livan masalasida majburiyat yuklangan bo‘lsa, AQSh nega memorandumni Isroilga ochiqlamadi?

Kamoliddin Rabbimov: Bu aslida mantiqan tushunarli holat. Sababi, Isroil hozirgi kelishuvdan keskin norozi. Matbuotdagi chiqishlardan ayrim doiralarda “o‘z odamlarimiz bizga xiyonat qildi” degan kayfiyatni ko‘rish mumkin. Ya’ni AQSh ma’muriyatidagi etnik yahudiylar tegishli ma’lumotlarni Isroil bilan baham ko‘rmagani uchun tanqid qilinyapti.

Donald Tramp Eron masalasida imkon qadar keskin siyosat yuritishga harakat qildi. Biroq Isroil xohlagan darajadagi keng ko‘lamli urushga borish AQSh uchun real emas. Chunki Amerika ichki tizimi institutlar, saylovlar, jamoatchilik fikri bunday qarorlarni cheklab turadi. Demokratiya hali ham ishlayapti va har qanday prezident, jumladan Tramp ham bu omillarni e’tiborsiz qoldira olmaydi. Shu sababli AQSh ma’lum nuqtaga qadar bosim o‘tkazib, keyin ortga chekindi, “qo‘limizdan kelganini qildik” degan pozitsiya kuzatilmoqda.

Isroil esa bu jarayonda ko‘proq veto qo‘yishni yoki keskin ssenariy – katta urushni afzal ko‘rmoqda. Isroil matbuotida “endi umidimiz keyingi AQSh prezidentidan” degan fikrlarni uchratish mumkin. Trampdan keyin kim prezident bo‘lishi esa katta savol. Agar demokratlar hokimiyatga kelsa, Isroil uchun vaziyat murakkablashishi mumkin. Chunki ular an’anaviy tarzda Isroildan biroz masofa saqlashga harakat qiladi. Buni tarix ham ko‘rsatgan. Masalan, 2015 yilda Barak Obama davrida Eron bilan kelishuv arafasida Binyamin Netanyahu AQSh Kongressida chiqish qilib, bu bitimni imzolamaslikka chaqirgan edi. Uni respublikachilar taklif qilgan, demokratlarning bir qismi esa bunga norozilik bildirib zalni tark etgan.

Obama esa o‘sha paytda kengroq geosiyosiy strategiyani ilgari surgan: Eron bilan murosaga kelish, boshqa mintaqaviy masalalarni yumshatish va asosiy e’tiborni Xitoyga qaratish. Bu yondashuv Isroil manfaatlari bilan to‘liq mos kelmagan.

Umrbek Yusupov: Masalan, oddiy kuzatuvchi sifatida men ham Al Arabiya va Bloomberg orqali kelishuvning 14 ta bandi haqida ma’lumotga ega bo‘ldim. Shu o‘rinda savol tug‘iladi, nega bu jarayon Isroilga to‘liq ochiq ko‘rsatilmadi yoki muzokaralar davomida u muntazam xabardor qilinmadi?

Bu borada ikki xil ehtimoliy tushuntirish bor.

Birinchisi – Isroil aslida norasmiy tarzda xabardor qilingan bo‘lishi mumkin. Ya’ni AQSh: “Biz o‘z yo‘limizdan boramiz, siz esa ochiqchasiga norozilik bildirishingiz mumkin” degan shaklda kelishib olgan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Bu tashqi ko‘rinishda qarama-qarshilik, amalda esa muvofiqlashtirilgan pozitsiya bo‘lishi mumkin.

Ikkinchi ehtimol – Isroil haqiqatan ham to‘liq xabardor qilinmagan. Buni oddiyroq tushuntiradigan bo‘lsak, hozir Isroil harbiy jihatdan muayyan hududiy ustunlikka erishgan va o‘z manfaatlariga mos pozitsiyalarni egallagan. Agar harbiy harakatlar to‘xtatilsa, xalqaro bosim kuchayadi. Xususan, Yevropa Ittifoqi va boshqa xalqaro kuchlar Livanning hududiy yaxlitligi va chegaralarining daxlsizligini tiklashni talab qiladi. Bu esa amalda Isroil egallagan hududlardan bosqichma-bosqich chiqib ketishini anglatadi.

Aynan shu band kelishuvning eng muhim qismlaridan biri bo‘lib, Isroil uni osonlikcha qabul qilmaydi.

Bundan tashqari, bu yerda AQShning alohida siyosiy hisob-kitobi ham bor. Vashington Isroildan mustaqil ravishda qaror qabul qila olishini namoyish etishga urinmoqda. Bu – ichki siyosat uchun ham muhim signal. Xususan, Donald Tramp va uning jamoasi uchun reyting, shuningdek, kelgusi saylovlar kontekstida siyosiy obro‘ yig‘ish vositasi bo‘lishi mumkin. Matbuotda “AQSh Isroilga qaram emas” degan mazmundagi xabarlarning tarqalishi ham aynan shu effektni beradi.

Biroq bunday kelishuv juda mo‘rt ko‘rinadi. Uni amalda “to‘liq sulh” emas, balki vaqtinchalik muzlatish bosqichi deb baholash mumkin. Chunki istalgan paytda vaziyat keskinlashishi ehtimoli yuqori. Masalan, Isroil “Hizbulloh” harakatlariga javoban zarba berdik” degan vaj bilan Bayrut yoki Dahiyaga yana hujum qilsa, butun kelishuv bir zumda barbod bo‘lishi mumkin. Hozir ham bu kabi bayonotlar yangramoqda.

Shunday ekan, sulhning buzilish ehtimoli yuqori. Agar bitta jiddiy zarba berilsa, AQShning barcha diplomatik sa’y-harakatlari samarasiz bo‘lib qolishi mumkin. Shu sababli Isroil oldindan o‘z pozitsiyasini belgilab olyapti: “Biz bu kelishuv tomoni emasmiz, uni tan olmaymiz”, degan mazmunda bayonotlar berilmoqda. Bu orqali u ikki xil signal yubormoqda: birinchidan, kelishuvdan masofalanmoqda; ikkinchidan esa, istasa uni istalgan paytda buzishi mumkinligini ochiq ko‘rsatmoqda.

To‘liq suhbatni YouTube'dagi “Geosiyosat | Kun.uz” kanalida tomosha qilishingiz mumkin.