“Popay operatsiyasi” – AQSh urush paytida iqlimga ta’sir ko‘rsatib Vetnamni toshqinlar ostida qoldirganmi?

1960-yillarda boshlangan va 1975 yilgacha davom etgan Vetnam urushida amerikaliklar raqiblariga qarshi turli usullardan foydalanadi. Jumladan, atmosferaga ta’sir ko‘rsatib, dushman askarlari tepasida kuchli yomg‘ir yog‘dirish amaliyoti ham bo‘lgan. Bu amaliyot Shimoliy Vetnam askarlari hujumini qaytara olmagan. Undan asosan oddiy vetnamliklar jabrlangan va tabiiy ofatlar oqibatida ko‘pchilik o‘lib ketgan.

So‘nggi paytlarda ayrim OAVlarda Eron AQSh va BAAning iqlimga ta’sir etuvchi qurollarini yo‘q qilgani, natijada fors davlatida yog‘ingarchilik ko‘payib, qurg‘oqchilik ortga chekingani haqida xabarlar paydo bo‘ldi.

Aksariyat soha mutaxassislari, shu jumladan, o‘zbekistonlik iqlimshunos Erkin Abdulahatov bu qarashlarni rad etib chiqdi. Uning aytishicha, joriy yil bahorda Eron va Markaziy Osiyodagi yog‘ingarchiliklarga AQShning aloqasi yo‘q. Yomg‘irlar Hind va Atlantika okeani shimolidagi tebranishlar tufayli yuz bermoqda.

Ya’ni Hind hamda Atlantika okeanlarida suv ko‘proq bug‘lanmoqda, natijada yog‘irli bulutlar shakllanmoqda. So‘ng shamol oqimi ularni Arabiston yarimoroli, Iroq, Eron orqali Markaziy Osiyoga olib kelmoqda.

Iqlimshunos atmosferaga ta’sir ko‘rsatish texnologiyalari bulutlarni urug‘lantirish orqali lokal masshtabda yog‘in taqsimotini qisman o‘zgartira olishini, juda katta hududlarga bunday qilishning imkoni yo‘qligini aytadi.

Biroq ommaning AQShdan gumon qilishga haqqi bor. Chunki atmosferaga ta’sir ko‘rsatib yog‘inni ko‘paytirish, yomg‘irlarni jadallashtirish ishlari AQSh uchun yangilik emas.

Ular bunday ishlarni Vetnamdagi urushda qilgan. O‘shanda AQSh harbiylari atmosferaga ta’sir o‘tkazib, o‘zlariga qarshi jang qilayotgan Shimoliy Vetnam armiyasi joylashgan pozitsiyalarda kuchli yomg‘irlar yog‘dirgan.

AQShning Vetnam urushiga qo‘shilishi

AQShning Vetnamdagi vaziyatga aralashuvi 1950-yillarda boshlanadi. O‘sha paytlarda Hindixitoyni nazorat qilgan Fransiya 1954 yilda Vetnam, Kambodja va Laosni mustaqil davlatlar sifatida tan oladi.

Biroq bu Hindixitoyga tinchlik olib kelmaydi. Chunki endi mintaqadagi ishlarga AQSh hamda SSSR aralasha boshlaydi va ular Fransiyadan ozod bo‘lgan davlatlarni o‘z ta’sir doirasiga olishga bel bog‘laydi.

1954 yilda Vetnam Benxay daryosidan ikkiga bo‘linadi. Mamlakat shimolini SSSR va Xitoydan yordam olgan kommunistlar egallaydi. U yerda Vetnam demokratik respublikasi tuziladi. Janubda AQSh yordamida Vetnam respublikasi tashkil etiladi. Shundan so‘ng ikki tomon bir-biriga hudud da’vo qila boshlaydi.

1959 yilda shimolliklar mamlakat janubini bosib olish uchun harakat boshlaydi. Ularga janubda yashovchi kommunistlarga xayrixoh partizanlar ham yordam beradi. Shu tariqa urush boshlanadi.

1961 yil Janubiy Vetnamga AQSh armiyasining ikkita vertolyot rotasi kiritiladi. 1963 yilda shimolliklar janubga hujumni kuchaytiradi. Bunga javoban AQSh Janubiy Vetnamga ko‘proq harbiylarini yubora boshlaydi.

1965 yil oxiriga kelib Janubiy Vetnamda AQShning 185 ming harbiy xizmatchisi bor edi. 1968 yilda ularning soni 540 ming nafarga yetadi.

“Popay operatsiyasi”

Vetnam urushi paytida shimolliklar armiyasini jangda yenga olmagan amerikaliklar ularga boshqa yo‘l bilan zarar yetkazishga urinadi. Ya’ni atmosferaga ta’sir ko‘rsatib, shimolliklar armiyasi tepasida yomg‘ir yog‘diradi.

Bu amaliyot “Popay operatsiyasi” deb nomlanadi. Popay bu AQShda tayyorlangan mashhur multfilm qahramoni hisoblanadi. Amerikaliklar Vetnamdagi amaliyotga aynan shu obraz nomini berishadi.

Ma’lumotlarga ko‘ra, “Popay operatsiyasi” 1967 yil 20 martda boshlanadi. Uning mohiyati oddiy, ammo oqibati dahshatli edi. Amerikaliklar kimyoviy vositalardan, asosan kumush yodiddan foydalanib, Vetnam ustida kuchli yomg‘ir yog‘diradi.

Bu yomg‘irlar shimolliklar armiyasi va AQSh harbiylariga qarshi jang qilayotgan partizanlar harakatlanadigan yo‘llarni yuvib ketishi, dalalarni suv bosishi, dushmanni oziq-ovqat hamda qurolsiz qoldirishi kerak edi.

Amaliyot yomg‘irli mavsumda – martdan noyabrgacha davom etadi. Transport va qiruvchi samolyotlari bulutlarga kumush yodid (Silver Iodide) purkaydi. Natijada siyrak yomg‘irli bulutlar namgarchilikka to‘yinib, yog‘in miqdori uch baravar, ba’zi joylarda esa yetti baravar ko‘payadi.

Amaliyot davomida xatolar ham bo‘lgan va bu amerikaliklarning zarariga ishlagan. Masalan, 1966 yil oktyabrda AQSh havo kuchlari shimolliklar armiyasi tepasidagi bulutlarga kumush yodid purkaydi.

Shunda kuchli shamol o‘sha bulutlarni AQSh harbiylari joylashgan hududga haydab keladi va kuchli yomg‘ir amerikaliklar tepasida yog‘adi. To‘rt soat ichida 23 santimetr yog‘in tushadi va AQSh harbiylari joylashgan pozitsiyalarni kuchli sel yuvib ketadi.

O‘shanda amerikaliklar shimolliklarga xayrixoh partizanlar joylashgan deb gumon qilingan qishloqlar tepasidagi bulutlarga ham ko‘p marta ta’sir o‘tkazadi. Oqibatda uylarni sel bosib, ko‘plab tinch aholi vakillari ham halok bo‘ladi.

“Popay operatsiyasi” 1967 yil sentabrdan 1972 yil iyulgacha davom etadi va u nisbatan muvaffaqiyatli kechadi. O‘shanda 5 yil davomida AQSh samolyotlari havoga 5 mln kilogrammdan ortiq kumush yodid purkaydi. Ular nafaqat Vetnam, qo‘shni Laos va Kambodja hududida ham atmosferaga ta’sir ko‘rsatadi.

O‘shanda mahalliy aholi boshi uzra bulutlarga kimyoviy dorilar purkalayotganini bilmaydi. Ular AQSh samolyotlarining doimiy parvoziga o‘rganib qolgan, agar bomba tashlanmasa xavfli hech narsa sodir bo‘lmaydi, deb o‘ylaydi.

“Popay operatsiyasi”ning salbiy oqibatlari

Iqlim quroli vetnamliklar uchun keng ko‘lamli halokatlarni keltirib chiqaradi. Vetnam hududining taxminan 10 foizi kuchli yomg‘irlar tufayli suv ostida qoladi. Halokat qo‘shni Laosga ham aks ta’sir ko‘rsatadi.

Kuchli yomg‘irlar Vetnam va Laosda sholi maydonlarining loyqa bosishiga sabab bo‘ladi. Oqibatda hosil nobud bo‘lib, millionlab odamlar oziq-ovqatsiz qoladi.

Sellar yo‘llarni yuvib ketadi va toshib oqayotgan daryolar qishloqlarni vayron qiladi. Suv yuvib ketgan yo‘llar ta’minot yo‘nalishlarini qiyinlashtiradi. Ko‘chkilar va to‘satdan yuz bergan toshqinlar minglab odamlar hayotiga zomin bo‘ladi.

Amerikaliklar qisman o‘z maqsadiga erishadi, yomg‘irlar Shimoliy Vetnam qo‘shinlari faol harakatlangan Xo Shi Min yo‘lini yuvib ketadi. Oqibatda shimolliklar armiyasi va ularga xayrixoh bo‘lgan partizanlarning ta’minot bilan bog‘liq vaziyati keskinlashadi.

Ayniqsa, 1971 yil vaziyat izdan chiqib ketadi va yoz oxiriga kelib, halokatli suv toshqinlari boshlanadi. Juda katta hududlarda ekinlar loyqa sel ostida qolib nobud bo‘ladi.

Yuzlab qishloqlar kuchli yomg‘ir tufayli butunlay suv ostida qoladi. Taxminiy hisob-kitoblarga ko‘ra, 1971 yilda amerikaliklarning atmosferaga ta’sir ko‘rsatishi tufayli sodir bo‘lgan tabiiy ofatlar taxminan 100 000 kishining hayotiga zomin bo‘ladi.

AQShning Vetnamda atmosferaga ta’sir ko‘rsatib, mahalliy aholiga ofat keltirayotganini, tinch aholining o‘limiga sabab bo‘layotganini o‘sha paytda ko‘pchilik bilmasdi.

Amerikaliklarning bu yovuz tajribalari yaponiyalik fotograf Kyoichi Savada tomonidan tasvirga olingan suratlarda yaqqol ko‘ringan. Uning eng mashhur surati “Qochib jon saqlash” deb nomlanadi. Bu suratda janubiy vetnamlik ikki ayol uchta bola bilan daryodan suzib o‘tishga urinayotgani tasvirlangan.

Keyinchalik Kyoichi Savada bu surat uchun Pulitser mukofotiga sazovor bo‘ladi va fotosuratdagi oilani topib, mukofot uchun olgan pulining yarmini ularga beradi.

“Popay operatsiyasi”ning ommaga oshkor bo‘lishi, AQSh bahonalari va BMT Konvensiyasi

Avvalroq aytib o‘tdik, “Popay operatsiyasi” 1967 yilda boshlanadi va bir necha yil davomida amerikaliklar tomonidan sir saqlanadi. 1971 yilda AQSh taniqli jurnalisti Jyek Anderson “Vashington post” gazetasida “Popay operatsiyasi” haqida maqola e’lon qiladi.

Dunyo ahli aynan Jyek Andersonning maqolasidan so‘ng amerikalik harbiylar Vetnamda atmosferaga ta’sir ko‘rsatib, 100 minglab insonlar o‘limiga sababchi bo‘lganidan xabar topadi.

Shundan so‘ng AQSh tanqidlar ostida qolib ketadi. Biroq Oq uydagilar Vetnamdagi kuchli yog‘inlar va toshqinlarga aloqadorligini qat’iyan rad etadi.

Ular tabiiy ofatlarga “La-Ninya” tabiat hodisa sabab bo‘lgan deb da’vo qiladi. Biroq omma bunga ishonmaydi. Chunki Janubi-Sharqiy Osiyoda ob-havo kuzatuvi boshlanganidan so‘ng tarixda dahshatli suv toshqinlari hech qachon kuzatilmagandi.

Shu o‘rinda AQSh harbiylarining Vetnamda amalga oshirgan xunrezliklari oshkor bo‘lishida Amerikada chop etiladigan nashrlarning roli ham katta bo‘lganini ta’kidlash joiz.

Aynan AQSh rasmiylari barchasini rad etib turganda “Nyu York Tayms” gazetasida, keyin boshqa nashrlarda Pentagon hujjatlari bilan isbotlangan maqolalar beriladi. Ularda AQSh harbiylari Vetnamda atmosferaga ta’sir ko‘rsatgani va bu ayanchli oqibatlar keltirib chiqargani aniq faktlar asosida aytib o‘tilgandi.

Shunda AQSh fuqarolari o‘z hukumati Vetnamda urush olib borish bilan birga tabiiy jarayonlarga ham aralashayotganini bilib oladi. 1972 yilda Pentagon jamoatchilik bosimi ostida Vetnamda atmosferaga ta’sir ko‘rsatish dasturini yopadi. 1977 yilda BMT iqlim qurollaridan foydalanishni taqiqlovchi konvensiyani qabul qiladi.

Biroq aksariyat mutaxassislar BMT konvensiyasida bo‘shliqlar mavjudligini va hanuzgacha ayrim davlatlar bunday texnologiyalar bo‘yicha jiddiy tadqiqotlar olib borayotganini aytadi.

AQShning Vetnamdagi ekologik urushi

AQSh Vetnamda birgina atmosferaga ta’sir o‘tkazish bilan cheklanib qolmaydi. Amerikaliklar qalin o‘rmonlarga o‘t qo‘yadi, daraxtlarni quritish uchun ularning ustidan kimyoviy dorilar purkaydi.

Avvaliga AQSh harbiylari sinov tariqasida Saygon shahri yaqinidagi o‘rmon massivlarini yo‘q qilish uchun daraxtlar ustidan defoliant sepib chiqadi.

1963 yilda Kamau provinsiyasida yanada kattaroq hududda o‘rmonlar shu yo‘l bilan yo‘q qilinadi. Ilk tajribalar muvaffaqiyatli kechgach, AQSh harbiylari butun Vetnam bo‘ylab juda katta hududga defoliant sepadi.

Amerikaliklar o‘rmonlardan tashqari ekin maydonlariga, sholipoyalarga, kauchik yetishtiriladigan joylarga kimyoviy moddalar purkaydi.

1971 yilga kelib, prezident Richard Nikson Vetnam yerlariga kimyoviy dorilar sepishni taqiqlaydi. Ungacha amerikaliklar Vetnam va qisman Laosda 72 mln litr (!) defoliant, 44 mln litr tetraxlorodibenzodioksin sepadi.

Shuningdek, AQSh harbiylari ekin dalalarini yaroqsiz holga keltirish uchun Vetnam bo‘ylab 1965 yildan 1973 yilgacha 17 mln dona aviabomba va 217 mln artilleriya snaryadini ishlatadi.

Bundan tashqari, amerikaliklar Shimoliy Vetnam armiyasi va ularga yordam bergan partizanlarni zaharlash uchun aholi suv ichadigan daryolar, kanallar va anhorlarga kimyoviy dorilar purkaydi. Oqibatda harbiylar va partizanlar bilan birga tinch aholi vakillari ham zaharlanadi. Odamlar halok bo‘ladi, nogiron bo‘lib qoladi.

AQSh harbiylarining vetnamliklarga qarshi ekologik urushi oqibatida Vetnamda 500 ming gektar mango daraxtidan iborat o‘rmonlar, 1 mln gektar jungli o‘rmonlari, 100 ming gektar tekislikdagi o‘rmonlar yo‘q qilinadi.

Shuningdek, amerikaliklar banan, kokos, kauchik daraxti, qovun daraxti va boshqa o‘simliklardan iborat plantatsiyalarni yo‘q qiladi. Sholi, kartoshka, pomidor kabi o‘simliklar maydonlari og‘ir texnikalar bilan toptab tashlanadi.

Kimyoviy dorilar ishlatilishi va o‘rmon fondining yo‘q qilinishi oqibatida Vetnamda ekologik muvozanat buziladi. Ko‘plab jonzotlar va qushlar yo‘qolib ketadi.

Masalan, urushgacha Vetnam o‘rmonlarida bo‘lgan 150 turdagi qushdan faqat 18 tur qoladi. Yerda yuruvchi jonzotlar va baliqlarning ham asosiy qismi qirilib ketadi. Qisqasi, amerikaliklar Vetnamni har tomonlama xarobaga aylantiradi.

AQShning sharmandali mag‘lubiyati

AQSh harbiylari harchand urinmasin, Vetnamda muvaffaqiyat qozona olmaydi. Aksincha, urush cho‘zilgani sayin ularning yo‘qotishlari oshib boradi. Oxir-oqibat Qo‘shma Shtatlarda Vetnam urushiga qarshilar ko‘payib boradi.

1968 yil kuzda AQShda o‘tkazilgan prezidentlik saylovida “Urushni sulh bilan tezroq tugatish” rejasini ilgari surgan Richard Nikson g‘alaba qozonadi. Biroq Shimoliy Vetnam amerikaliklar bilan sulhga rozi bo‘lmaydi va hujumni kuchaytiradi.

1972 yilda shimolliklar armiyasi janubda kechgan bir nechta yirik jangda mag‘lubiyatga uchraydi va AQSh taklif etgan tinchlik sulhi uchun muzokaralarga kirishishga majbur bo‘ladi.

1973 yil 27 yanvar kuni tomonlar “Parij tinchlik kelishuvi”ni imzolaydi. Kelishuvga ko‘ra, AQSh 1973 yil 29 martgacha Janubiy Vetnamdan barcha harbiylarini olib chiqish majburiyatini oladi. Biroq urush yana ikki yil davom etadi.

1975 yil mart oyida shimolliklar Janubiy Vetnam poytaxti Saygon shahrini qo‘lga kiritadi. Shu tariqa urush Janubiy Vetnam armiyasi va AQShning sharmandali mag‘lubiyati bilan tugaydi. Amerikalik harbiylar Vetnamdan to‘liq olib chiqiladi.

Urushdan so‘ng Vetnamdagi ekologik halokatni bartaraf etish uchun ancha yil kerak bo‘ldi. Hozirgi paytda Vetnamdagi amerikaliklar yo‘q qilgan o‘rmonlarning asosiy qismi qayta tiklangan. Vetnam va AQSh ham do‘stona munosabatlar o‘rnatgan.

Biroq amerikaliklar o‘sha urushdan yetarlicha xulosa chiqarmadi va undan keyin ham dunyoning turli chekkalarida bosqinchilik urushlari olib bordi. Hanuzgacha kimlar bilandir urishmoqda. Ha, shunday, aksariyat insonlar xatolardan saboq olmaydi.