Ayrim oylarda mehnat ta’tiliga çiqiş moliyaviy jihatdan foydali emas. Masalan, may oyida ta’tilga çiqsangiz, xuddi şunday ta’tilni iyulda olganingizga nisbatan qölingizga ança kam pul tegadi, 10 mln söm maoş oladigan xodim uçun farq 1,7 mln sömgaça yetişi mumkin. Gap şundaki, Özbekistonda iş kuni va ta’til kuni uçun turliça haq tölanadi. Iş kunining qiymati «oylik maoşni şu oydagi iş kunlari soniga böliş» orqali hisoblanadi, ta’til kunining qiymati esa «örtaça iş haqini 25,3 ga böliş» orqali aniqlanadi.
Mehnat ta’tili — bu xodim işlamaydigan, iş joyi va örtaça iş haqi esa saqlanib qoladigan davr. Mehnat şartnomasi asosida işlaydigan barça şaxslar, jumladan, örindoşlar va mavsumiy xodimlar ham ta’til olişga haqli. Bu yerda faqat haq tölanadigan yillik ta’til haqida söz bormoqda.
2023 yil 30 apreldan yangi Mehnat kodeksi (2022 yil 28 oktyabrda qabul qilingan) kuçga kirgan. Undagi asosiy yangilik — ta’til endi avvalgidek iş kunlarida emas, kalendar kunlarida hisoblanadi. Minimal asosiy ta’til avvalgi 15 iş kuni örniga 21 kalendar kunini taşkil etadi.
Qöşimça va asosiy ta’til mavjud. Asosiy ta’til barçaga beriladi. Köpçilik uçun bu 21 kalendar kundan iborat, ammo ayrim toifalar uçun uzaytirilgan asosiy ta’til belgilangan.
Kimlarga 21 kundan ortiq asosiy ta’til beriladi?
Kun.uz
Qöşimça ta’til asosiy ta’tilga qöşiladi. U zararli mehnat şaroitida, noqulay iqlim muhitida işlovçilarga, şuningdek, bir taşkilot yoki tarmoqda uzoq yillik mehnat staji uçun beriladi. Har 5 yillik iş staji uçun 2 kalendar kun qöşimça ta’til beriladi, ammo umumiy hisobda 8 kundan oşmaydi.
Asosiy ta’tillar qöşilmaydi, qöşimça ta’tillar esa jamlanadi. Bunda bir iş yili uçun barça ta’tillarning umumiy davomiyligi 56 kalendar kundan ortiq bölişi mumkin emas.
Biliş foydali bölgan ayrim nozik jihatlar:
Mavzuga oid
● Birinçi ta’til. Birinçi iş yili uçun ta’til odatda 6 oy işlagandan keyin beriladi, ammo iş beruvçi bilan kelişilsa, ertaroq ham çiqiş mumkin.
● Örindoşlar. Örindoş xodimlarga asosiy iş joyidagi ta’til bilan bir vaqtda, hatto yarim yil işlamagan bölsa ham, töliq hajmda ta’til beriladi.
● Pul bilan qoplaş. Minimal 21 kunlik ta’til örniga pul olib bölmaydi – bu kunlarda, albatta, dam oliş kerak. 21 kundan ortiq qismi esa xodim arizasiga köra kompensatsiya qilinişi mumkin. Zararli va oğir mehnat şaroiti uçun berilgan qöşimça ta’til pul bilan almaştirilmaydi.
● Böliş. Ta’tilni qismlarga böliş mumkin, ammo ulardan biri kamida 14 kalendar kun bölişi şart.
Ta’til puli — bu maoşga qöşimça tölov emas, balki oldindan tölanadigan iş haqining bir qismi. Ta’tildan qaytgaç, maoş faqat işlangan kunlar uçun hisoblanadi. Şuning uçun xarajatlarni rejalaştirib oliş kerak.
Formula:
Ta’til puli = (Örtaça oylik iş haqi ÷ 25,3) × haq tölanadigan ta’til kunlari
Körib çiqamiz.
Örtaça oylik iş haqi ta’til boşlanişidan oldingi 12 kalendar oy uçun hisoblanadi. Unga maoş, mukofotlar va ustamalar kiradi. Bir martalik moddiy yordam va bir martalik mukofotlar hisobga olinmaydi. Agar xodim bir yildan kam işlagan bölsa, amalda işlagan oylari olinadi.
25,3 - bu Mehnat kodeksining 257-moddasida belgilangan olti kunlik iş haftasi uçun oylik örtaça iş kunlari soni. Örtaça kunlik iş haqini aniqlaş uçun iş haqi şu raqamga bölinadi. Ilgari 25,4 koeffitsiyenti qöllangan bölsa, hozir 25,3 işlatiladi.
Haq tölanadigan ta’til kunlari. Ta’til kalendar kunlarida hisoblanadi, ammo hamma kunlar uçun ham haq tölanmaydi. Haq yakşanba va bayram kunlaridan taşqari barça kunlar uçun tölanadi. Bayram kunlari uçun haq tölanmaydi, ta’til davomiyligiga kiritilmaydi – şunçaki dam oliş muddati uzayadi.
Misol. Agar 21 kalendar kunlik ta’tilga çiqsangiz va unga bittayam bayram kunlari töğri kelmasa, 21 kun sarflanadi, haq esa 18 kun uçun tölanadi – uçta yakşanba çiqib ketadi.
10 mln söm maoşda:
10 000 000 ÷ 25,3 = 395 257 söm – har bir haq tölanadigan ta’til kuni uçun.
Bu raqam oyga boğliqmas. Lekin iş kunining qiymati oyga qarab özgaradi va asosiy farq aynan şu yerda paydo böladi.
Agar xodim oy davomida belgilangan iş vaqti me’yorini töliq işlab bergan bölsa, uning bir oylik örtaça iş haqi mehnatga haq tölaşning eng kam miqdoridan kam bölişi mumkin emas. Ta’til puli esa ta’til boşlanişidan oldingi oxirgi iş kunidan keçiktirmay tölanişi şart.
2026 yil uçun mehnat kalendari va iş kuni qiymati
Bir iş kunining qiymati oyda neçta iş kuni borligiga boğliq: oylik maoş iş kunlari soniga bölinadi. Iş kunlari qança köp bölsa, har bir iş kuni şunça arzon tuşadi va şu oyda ta’tilga çiqiş şunça foydali böladi.
2026 yil uçun iş kunlari soni prezidentning 2025 yil 24 dekabrdagi PF–257-sonli farmoni bilan belgilangan. Quyida beş kunlik iş haftasi uçun iş kunlari soni va 10 mln söm maoşda bir iş kunining qiymati keltirilgan:
Kun.uz
Bayramlar köp bölgan oylarda har bir iş kuni «qimmat» böladi va uni 395 257 sömlik ta’til kuniga almaştiriş zarar keltiradi. Iş kunlari köp bölgan oylarda esa har bir iş kuni arzon böladi va ta’tilga çiqiş deyarli zarar keltirmaydi, ba’zan hatto foyda ham keltiradi.
Nima uçun may eng noqulay oy?
10 mln söm maoş oladigan ikki xodimni misol qilib olamiz. Ikkalasi ham ikki haftalik ta’tilga çiqadi va ketma-ket 16 kun dam oladi. Faqat biri may, biri iyul oyida.
Kun.uz
Iyulda ta’tilga çiqqan xodim 395 ming söm yutadi. Mayda çiqqan xodim esa 1,34 mln söm yöqotadi. Bir xil ta’til uçun farq – 1,7 mln sömdan ortiq. Sababi: may oyida iş kuni 588 235 söm turadi, ta’til kuni esa 395 257 söm va har bir ta’til kuni zarar keltiradi. Iyulda iş kuni arzon turadi.
Pul yöqotmaslikka yordam beradigan 3 ta qoida
Qonun ta’tilni qismlarga bölişga ruxsat beradi, agar qismlardan biri kamida 14 kalendar kun bölsa.
Şanba uçun olti kunlik iş haftasi böyiça haq tölanadi, lekin beş kunlik iş haftasida siz baribir işlamaysiz. Şuning uçun ta’tilni duşanbadan boşlagan va köproq şanbalarni qamrab olgan ma’qul. Bu qöşimça daromad böladi.
Yakşanba ta’til balansidagi kunni sarflaydi, lekin bu kun uçun haq tölanmaydi. Bu eng noqulay kun. 21 kunlik uzluksiz ta’tilda odatda uçta yakşanba böladi.
Işlanmaydigan bayram kuni ta’til kunini sarflamaydi va ta’tilni uzaytiradi. Bu kun uçun haq tölanmaydi, lekin dam oliş muddatini uzaytiradi.
Qolgan kunlarni «duşanba–şanba» körinişida qisqa qismlarga bölib oliş orqali yakşanba kunlarini sarflamasdan, köproq haq tölanadigan kunlarga ega böliş mumkin.
Yodda tuting
● Ta’tilga çiqişdan oldingi 12 oyda qança köp iş haqi olgan bölsangiz, ta’til puli şunça köp böladi.
● Ta’til kuni «örtaça iş haqi ÷ 25,3» böyiça, iş kuni esa «oylik maoş ÷ oydagi iş kunlari» böyiça tölanadi. Iş kuni ta’til kunidan arzon bölganida foyda böladi.
● 2026 yilda ta’til uçun eng foydali oylar – aprel, iyun, iyul va dekabr. Eng noqulay oy – may. Undan keyin yanvar, fevral, mart va avgust.
● Yakşanba va bayram kunlari uçun haq tölanmaydi, şanbalar uçun esa tölanadi. Bayramlar köp bölgan oylar uzoqroq dam oliş imkonini beradi.
● May kabi noqulay oylar uzoqroq dam oliş uçun yaxşi.
● Işlab çiqariş kalendari har yili özgaradi, diniy bayramlar sanasi esa aniqlaştirib boriladi. Şuning uçun aniq hisob-kitobni aniq sanalar böyiça qiliş kerak.
