Qonunchilikdagi yangilik: Homiladorlik va kasallik nafaqalari endi qanday to‘lanadi? 

“Davlat ijtimoiy sug‘urtasi to‘g‘risida”gi qonun hamda Vazirlar Mahkamasining 796-son qaroriga muvofiq, homiladorlik va tug‘ish hamda vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqalarini tayinlash va to‘lashning yangi mexanizmi joriy etildi. Bunda homiladorlik va tug‘ish nafaqasi to‘liq, kasallik nafaqasi esa 6-kundan boshlab Davlat ijtimoiy sug‘urta jamg‘armasi hisobidan moliyalashtiriladi . 

Davlat ijtimoiy sug‘urtasi nima? 

Davlat ijtimoiy sug‘urtasi — sug‘urta hodisasi yuz berganda sug‘urtalangan shaxslarning daromadlari yo‘qolishi oldini olishga qaratilgan davlat kafolatlari tizimidir. U majburiy va ixtiyoriy asoslarda amalga oshiriladi hamda vaqtincha mehnatga layoqatsizlik, homiladorlik va tug‘ish kabi sug‘urta hodisalari yuz berganda fuqarolarni ijtimoiy himoya qilishni ta’minlaydi. 

Quyidagilar majburiy asosda qamrab olinadi: 

• mehnat faoliyatini mehnat shartnomalari asosida amalga oshirayotgan fuqarolar; 

• fuqarolik-huquqiy xususiyatga ega shartnomalar asosida xizmat ko‘rsatayotgan (ish bajarayotgan) fuqarolar; 

• yuridik shaxslarning rahbarlari sifatida faoliyatni amalga oshiradigan fuqarolar. 

 Ixtiyoriy asosda sug‘urtalanadigan shaxslar esa quyidagilar: 

• o‘zini o‘zi band qilgan shaxslar; 

• dehqon xo‘jaligida band bo‘lgan shaxslar; 

• shaxsiy tomorqa yer uchastkalarida band bo‘lgan shaxsiy tomorqa yer uchastkalarining egalari yoki ularning oila a’zolari; 

• davlat organlari va boshqa tashkilotlar tomonidan chet davlatlarda tashkil etilgan tashkilotlarda ishlaydigan O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari; 

• chet elda yollanib ishlaydigan O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari; 

• O‘zbekiston Respublikasi hududida doimiy yashovchi hamda O‘zbekiston Respublikasi hududida daromad keltiradigan faoliyatni amalga oshiradigan chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar; 

• ishlamaydigan fuqarolar, ular uchun sug‘urta badali eri (xotini) tomonidan to‘langanda; 

• yuridik shaxslarning muassislari (ishtirokchilari) sifatida daromadlar oladigan fuqarolar; 

• yakka tartibdagi tadbirkorlar, shu jumladan, “Hunarmand” uyushmasining a’zolari bo‘lgan hunarmandchilik faoliyati sub’yektlari; 

• faoliyatni yuridik shaxs tashkil etmagan holda, oilaviy tadbirkorlik shaklida amalga oshiradigan oila a’zolari; 

• dehqon xo‘jaligining boshlig‘i. 

Homiladorlik va tug‘ish nafaqasi (dekret puli) qanday to‘lanadi? 

2026 yil 1 yanvardan boshlab sug‘urtalangan shaxslarga homiladorlik va tug‘ish nafaqasi Davlat ijtimoiy sug‘urta jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan to‘lanmoqda. Avval ushbu nafaqani ish beruvchi to‘lab kelgan edi.   

Nafaqa mehnatga layoqatsizlik varaqasi (kasallik varaqasi) asosida tayinlanadi.  

Homiladorlik va tug‘ish nafaqasi (dekret) puli qanday hisoblanadi? 

Homiladorlik va tug‘ish nafaqasi ayolning o‘rtacha oylik ish haqi hamda sug‘urta staji asosida hisoblanadi. Sug‘urta stajiga qarab o‘rtacha ish haqining quyidagi ulushi qo‘llanadi: 

• 10 oydan 24 oygacha staj uchun — 75 foiz; 

• 25 oydan 60 oygacha staj uchun — 85 foiz; 

• 61 oy va undan ortiq staj uchun — 100 foiz. 

Bunda nafaqani hisoblashda o‘rtacha oylik ish haqining mehnatga haq to‘lash eng kam miqdorining (MHTeKM) 10 baravaridan oshmagan qismi inobatga olinadi. 

Nafaqa miqdorini Davlat ijtimoiy sug‘urta jamg‘armasining axborot tizimi mavjud ma’lumotlar asosida avtomatik hisoblaydi va ayoldan alohida ariza topshirish talab etilmaydi. 

Homiladorlik va tug‘ish nafaqasi 126 kalendar kun uchun (tug‘ish qiyin kechgan yoki ikki va undan ortiq bola tug‘ilganda — 140 kalendar kun uchun) biryo‘la hisoblanadi va bir martalik to‘lov sifatida to‘lab beriladi. 

Rasmiy ishlamaydigan ayollar ham dekret puli olishi mumkinmi?

Ha. Biroq buning uchun ixtiyoriy ijtimoiy sug‘urta tizimida ishtirok etish talab qilinadi. Nafaqa quyidagi holatlarda tayinlanishi mumkin: 

• ayol o‘zini o‘zi band qilgan shaxs sifatida ro‘yxatdan o‘tgan va ixtiyoriy ijtimoiy sug‘urta badallarini to‘lab kelayotgan bo‘lsa; 

• yoki ayol ishlamasa, uning uchun ishlovchi turmush o‘rtog‘i ixtiyoriy ijtimoiy sug‘urta badallarini to‘lab kelayotgan bo‘lsa. 

Bunda badallar kamida 10 oy davomida to‘langan bo‘lishi, shundan oxirgi 6 oy uzluksiz bo‘lishi shart. Nafaqa miqdori to‘langan badallar muddati va hajmiga bog‘liq. 

Shu bilan birga, ixtiyoriy asosda sug‘urtalangan shaxslar uchun homiladorlik va tug‘ish nafaqasi mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdorining 5 baravaridan oshmaydi. Hozirgi kunda bu 6 million 355 ming so‘mni tashkil etadi.  

Ixtiyoriy ijtimoiy sug‘urta badalining eng kam oylik miqdori esa MHTeKMning 5 foizi bo‘lib, hozir 63 ming 550 so‘m etib belgilangan. Ixtiyoriy badallarni  “Baraka” ilovasi orqali to‘lash mumkin.  

Vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqasi nima? 

Bu xodim kasalligi yoki boshqa qonunchilikda nazarda tutilgan holatlar sabab vaqtincha ishlay olmagan davr uchun to‘lanadigan nafaqadir. 

Kasallik nafaqasi elektron mehnatga layoqatsizlik varaqasi asosida tayinlanadi. Nafaqani tayinlash, hisoblash va to‘lash Davlat ijtimoiy sug‘urta jamg‘armasining axborot tizimlari orqali elektron shaklda amalga oshiriladi. 

Yangi tartibga ko‘ra, kasallik nafaqasi kalendar yilidagi dastlabki 5 kalendar kun uchun ish beruvchi (ish beruvchi mavjud bo‘lmaganda — shaxsning o‘zi) hisobidan, 6-kundan boshlab esa Davlat ijtimoiy sug‘urta jamg‘armasi hisobidan to‘lanadi. 

Nafaqa miqdori sug‘urta stajiga qarab belgilanadi: 

• 6 oydan 8 yilgacha — o‘rtacha ish haqining 60 foizi; 

• 8 yildan ortiq — o‘rtacha ish haqining 80 foizi. 

Bunda nafaqani hisoblashda o‘rtacha oylik ish haqining mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdorining (MHTeKM) 10 baravaridan oshmagan qismi inobatga olinadi. 

Kasallik nafaqasi bir kalendar yilida jami 182 kalendar kungacha to‘lanadi. 

Bunda kasallangan bolani parvarish qilish zarur bo‘lganda nafaqa to‘lanadigan muddat: 

• 14 yoshgacha bo‘lgan bola uchun — qo‘shimcha 20 kalendar kungacha; 

• 16 yoshgacha nogironligi bo‘lgan bola uchun — qo‘shimcha 40 kalendar kungacha uzaytiriladi. 

Shuningdek, I va II guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar, 18 yoshga to‘lmagan to‘rt nafar va undan ortiq farzandi bor shaxslar, shuningdek, nogironligi bo‘lgan farzandni tarbiyalayotgan shaxslar uchun kasallik nafaqasi miqdori yana 20 foiz bandga oshiriladi. 

 Nafaqalar qanday tayinlanadi? 

Yangi tizim proaktiv shaklda ishlaydi, ya’ni nafaqani tayinlash uchun fuqarodan ariza yoki alohida murojaat talab etilmaydi. 

1-bosqich. Elektron mehnatga layoqatsizlik varaqasi rasmiylashtiriladi 

Fuqaro kasallanganda yoki homiladorlik va tug‘ish ta’tiliga chiqishda tibbiyot muassasasiga murojaat qiladi. Shifokor "Yagona tibbiy" axborot tizimi orqali elektron mehnatga layoqatsizlik varaqasini rasmiylashtiradi. 

Nafaqa tayinlanishi bo‘yicha xabarnomalarni olish uchun elektron mehnatga layoqatsizlik varaqasida fuqaroning amaldagi telefon raqami ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim. 

Chet elda kasallangan O‘zbekiston fuqarolari xorijda berilgan tibbiy hujjatlarni notarial tasdiqlangan tarjimasi bilan O‘zbekistondagi yashash joyi bo‘yicha poliklinikaning vrachlik-maslahat komissiyasiga taqdim etadi. 

 2-bosqich. Nafaqa avtomatik hisoblanadi 

Elektron mehnatga layoqatsizlik varaqasi rasmiylashtirilgach, ma’lumotlar avtomatik ravishda "Ijtimoiy sug‘urta" axborot moduliga yuboriladi. Tizim fuqaroning sug‘urta staji va daromadlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni tekshiradi hamda nafaqa miqdorini avtomatik hisoblaydi. 

 3-bosqich. Fuqaroga xabarnoma yuboriladi 

Nafaqa tayinlangani yoki uni tayinlash rad etilgani haqida fuqaro SMS, “Baraka” mobil ilovasi hamda my.gov.uz portalidagi shaxsiy kabineti orqali xabardor qilinadi. 

 4-bosqich. Nafaqa to‘lanadi 

Tayinlangan nafaqa qonunchilikda belgilangan muddatlarda fuqaroning “Baraka” ijtimoiy kartasiga to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘tkaziladi.

“Baraka” kartasi bo‘lmasa nima bo‘ladi? 

Fuqarodan alohida murojaat talab etilmaydi. Nafaqa tayinlangach, “Baraka” mobil ilovasida avtomatik ravishda virtual ijtimoiy karta ochiladi va mablag‘ aynan shu kartaga o‘tkaziladi. Agar plastik karta kerak bo‘lsa, uni mobil ilova orqali buyurtma qilish mumkin. Vaqtincha mehnatga layoqatsizlik nafaqasi tayinlangan fuqarolarga “Baraka” ijtimoiy kartasi bepul rasmiylashtirib beriladi. Shuningdek, nafaqa tayinlangani va mablag‘ tushgani haqidagi ma’lumotlarni ham “Baraka” mobil ilovasi orqali kuzatish mumkin.