Apacheʼni “qulatgan” iroqlik dehqon – Amerika harbiy vertolyotini miltiqda urib tushirib bo‘ladimi?

2001 yil 11 sentabrda AQShda sodir etilgan teraktlar dunyodagi siyosiy vaziyatni o‘zgartirib yuboradi. AQSh Afg‘onistonni teraktlarni amalga oshirgan “Al-Qoida” terrorchilariga boshpana bergan deb hisoblaydi va o‘sha yili oktyabrda bu davlatga bostirib kiradi.

Afg‘onistonda urush davom etar ekan, o‘sha paytlarda AQShni boshqarib turgan Kichik Jorj Bush endi Iroqni kimyoviy qurollar yaratganlikda ayblaydi.

AQShning Iroqqa bosqini

2002 yilning kuziga kelib Jorj Bush ma’muriyati Iroqqa bostirib kirish uchun tarafdorlar yig‘a boshlaydi. AQShning Iroqqa bostirib kirishini o‘sha paytda dunyoning 50 dan oshiq davlati qo‘llab-quvvatlaydi (ular orasida O‘zbekiston ham bo‘lgan).

2003 yil 18 mart kuni Jorj Bush Saddam Husaynga ultimatum e’lon qiladi. Unga ko‘ra Saddam 48 soat ichida Iroqni tark etishi kerak edi. Iroq prezidenti bu shartni pisand qilmaydi.

2003 yil 20 mart kuni AQSh harbiylari Iroqqa bostirib kiradi. Iroqqa qarshi urushga bir qancha arab davlatlari ham qo‘shilgan bo‘lib, koalitsiyaning bosh shtabi Qatarda joylashgan edi.

Urush boshlanganidan uch hafta o‘tib, 9 aprel kuni Bag‘dod egallanadi. Saddam Husayn poytaxtdan noma’lum tomonga qochadi va yashirinadi.

Iroq armiyasining so‘nggi bo‘linmalari Saddam Husayn tug‘ilgan Tikritda yig‘ilib qarshilik ko‘rsatadi. 15 aprel kuni bu shahar ham ishg‘ol qilinadi. Shundan so‘ng Iroq armiyasi qarshilik ko‘rsatishni to‘xtatadi.

2003 yil 1 may kuni AQSh prezidenti Kichik Jorj Bush xalqaro koalitsiya kuchlari Iroqda g‘alaba qozonganini e’lon qiladi.

2003 yil 13 dekabr kuni AQSh harbiylari Saddam Husaynni Tikrit shahri yaqinidagi Ad-Daur manzilida yashirinib yotgan joyidan topadi.

Qariyb ikki yil davom etgan tergov jarayonlaridan so‘ng, 2005 yil 19 oktyabr kuni Saddam Husayn ustidan sud jarayoni boshlanadi. O‘sha paytlarda Iroqda o‘lim jazosi qayta tiklanadi.

Sud Saddamni Iroq kurdlarini qatag‘on qilish, shia mazhabidagilar yashaydigan hududlarda qatliom o‘tkazish, 1990 yilda Kuvaytga bostirib kirish kabi bir qator ishlarda aybdor deb topadi va uni o‘lim jazosiga hukm qiladi.

2006 yil 30 dekabr kuni Iroq vaqti bilan soat 6:00 da Saddamni osib o‘ldirishga kirishiladi. O‘sha kuni musulmonlarning muqaddas bayrami – Qurbon hayiti edi.

Jarayon AQShdagi telekanallardan birida jonli ko‘rsatiladi. Bu ish musulmonlarining g‘azabini keltiradi va o‘sha kuni dunyoning ko‘plab shaharlarida AQShga qarshi namoyishlar bo‘lib o‘tadi.

Saddam osib o‘ldirilganidan so‘ng sobiq prezidentning jasadi u mansub bo‘lgan Abu Nasr qabilasiga beriladi. U o‘zi tug‘ilib o‘sgan Tikrit shahriga dafn etiladi.

AQSh tomonidan Iroqning bosib olinishi va Saddam Husaynning qatl etilishi tafsilotlari shunday. Biroq bu urushda yana bir ish sodir bo‘lganki, uning tafsilotlari ham juda qiziq. Bu AQSh armiyasiga tegishli Apache vertolyotining urib tushirilishi bilan bog‘liq hodisa.

Apache vertolyotlarining urib tushirilishi

2003 yil 24 mart kuni asosan Rossiya va yana bir qator arab saytlari Bog‘doddan biroz uzoqlikda joylashgan Karbalo shahri yaqinida AQShning ikkita vertolyoti urib tushirilgani haqida xabar tarqatadi.

O‘sha kuni Iroq televideniyesi Bag‘doddan 80 km masofa uzoqlikda amerikaliklarning Apache vertolyoti urib tushirilgani, uni Ali Obid Minkash ism-sharifli dehqon miltiq bilan nishonga olgani haqida lavha ko‘rsatadi.

Lavhada Ali Minkash AQSh harbiy vertolyotini Chexiyada tayyorlangan oddiy BRNO miltig‘i bilan urib tushirganini aytadi. U hodisani gapirib berayotganda miltiq qo‘lida bo‘ladi.

Shuningdek, o‘sha lavhada Ali Minkash vertolyotni urib tushirganidan so‘ng uni boshqarib kelgan ikki amerikalik uchuvchini qo‘lga olgani haqida aytib o‘tiladi.

Shundan so‘ng Iroq va yana bir qator arab telekanallari Ali Minkash haqidagi lavhalarni tez-tez efirga bera boshlaydi va u ekran yulduziga aylanadi.

Aprel oyi boshlarida Iroq prezidenti Saddam Husayn televideniye orqali Iroq xalqiga murojaat qilib, dushmanlarga qarshi kurashni davom ettirishga chaqiradi.

Ana shu murojaatda Iroq rahbari Ali Minkashning qahramonligini ham tilga olib, shunday deydi:

“Ehtimol siz oddiy BRNO miltig‘i bilan Amerikaning Apache vertolyotini urib tushirgan iroqlik dehqonni eslarsiz. Dushmanlarga qattiq zarba bering. Dushmanlarga sobit iymoningiz bilan qattiq zarba bering, toki ular sizga yaqinlasha olmasin”.

2003 yil aprel oyi o‘rtalarida amerikaliklar Bag‘dodni egallab, Saddam Husayn davlatini yiqitadi. Shundan so‘ng Kuvaytda chop etiladigan gazeta muxbirlari Ali Minkashni qidirib topadi.

O‘shanda muxbirlar Ali Minkashni juda uzoq vaqt izlaydi. Topgandan so‘ng undan vertolyotni qnday urib tushirgani haqida so‘raydi.

Muxbirlar “Ali Minkashdan ko‘ra Iroqning taxtdan ag‘darilgan prezidenti Saddam Husaynni qidirib topish osonroq bo‘lardi” deb yozgan edi.

Ali Minkash gazeta muxbirlari bilan suhbatda negadir vertolyotni urib tushirganini va amerikalik uchuvchilarni qo‘lga olganini inkor etadi.

“Men hech qanaqa Apache yoki boshqa vertolyotni urib tushirmadim. Har kungi odatimga ko‘ra, ertalab dalamga bordim. Qarasam, u yerda qulab tushgan vertolyot va uning ichida bir nechta jasad yotibdi. Shunda men qo‘rqib ketdim va darhol o‘sha atrofdagi harbiy postga borib, dalamda qulab tushgan vertolyotni ko‘rganimni aytdim.

Shundan so‘ng mendan vertolyot qulagan joyni ko‘rsatishni so‘rashdi. O‘shanda dalamga Baas partiyasi a’zolari va xavfsizlik xizmati xodimlari kelishdi. Ular menga dalamda yotgan texnika amerikaliklarning Apache rusumidagi vertolyoti ekanini aytishdi. So‘ng yuqori lavozimli mansabdor ham keldi va ular mendan vertolyotni BRNO miltig‘i bilan urib tushirganimni aytishimni so‘rashdi. Ularning aytganini qildim. Gapirayotganimda videoga olishdi. Siz ko‘rgan lavha o‘sha”.

Keyinchalik, AQSh vertolyotlarining qulab tushishi tafsilotlari ma’lum bo‘ladi. Unga ko‘ra, vertolyotlarning biri iroqliklar tomonidan havo hujumiga qarshi mudofaa tizimi yordamida urib tushirilgan. Ikkinchisida nosozlik kuzatilgan va u dala maydoniga majburiy qo‘nishni amalga oshirgan.

Qizig‘i shundaki, Saddam Husayn ag‘darilganidan so‘ng Ali Minkashni noma’lum shaxslar tunab ketadi. Bir necha kishi u yashab turgan uyga kirib, Alini kaltaklaydi.

So‘ng uydagi pullarni, vertolyotni urib tushirgani uchun berilgan qimmatbaho buyumlarni va o‘sha mashhur BRNO miltig‘ini olib ketishadi.

O‘sha paytda Ali Minkash 60 yoshlar atrofida bo‘lgan va uning keyingi taqdiri ma’lum emas. Biroq hozirgi paytda internetda Ali Minkash deb qidirilsa, u haqdagi xabarlar, uning AQSh vertolyoti oldida, miltig‘ini baland ko‘tarib tushgan suratlari bor. Suratlar Iroq televideniyesida berilgan lavhadan kesib olingan.

Apache-64 vertolyotlari qachondan boshlab ishlab chiqariladi?

1972 yilda AQSh mudofaa vazirligining aviatsiya boshqarmasi zamonaviy harbiy vertolyot ishlab chiqarish bo‘yicha tanlov e’lon qiladi.

Shunda tanlovda Boeing beshta, Grumman, Bell Helicopter, Hughes Helicopters, Lockheed, Sikorsky Aircraft ikkitadan loyiha bilan qatnashadi.

Tanlov yakunida aviatsiya boshqarmasi Hughes Helicopters tomonidan tayyorlangan YAH-64 modelini tanlab oladi. Bu vertolyotga Apache deb nom beriladi (Apache-hindu qabilasining nomi).

1975 yilda dastlabki Apache-64 vertolyotining birinchisi ishlab chiqariladi va sinov parvozlari boshlanadi. Bu jarayon bir necha yil davom etadi. 1982 yilda Apache-64 vertolyotlarini seriyali ishlab chiqarish boshlanadi

Biroq oradan bir yil o‘tgach, 1984 yilda Hughes Helicopters kompaniyasini McDonnell Douglas kompaniyasi sotib oladi. O‘z o‘zidan burtma ham McDonnell Douglasʼga o‘tadi.

Shundan so‘ng kompaniya AQSh armiyasiga zamonaviy vertolyotlarni yetkazib bera boshlaydi. 1997 yilda Apache-64 vertolyotlarini ishlab chiqarish huquqini Boeing sotib oladi.

Keyinchalik Boeing Apache-64 vertolyotlarini ishlab chiqarish litsenziyasini Italiya–Angliya qo‘shma korxonasi bo‘lgan Agusta Westland kompaniyasiga ham sotadi Hozirda mazkur vertolyot Yevropada ham, AQShda ham ishlab chiqarilmoqda

Apache-64 vertolyotlari AQSh armiyasi bilan birga yana ko‘plab davlatlarga sotilgan. Jumladan, AQSh bilan yaqin harbiy hamkorlik o‘rnatgan Gretsiya, Misr, Hindiston, Qatar, Kuvayt, BAA, Saudiya Arabistoni, Singapur, Tayvan, Janubiy Koreya, Isroil, Britaniya, Niderlandiya, Yaponiya va Indoneziyada Apache-64 vertolyotlari bor. Shuningdek, Polsha ulardan qariyb 100 ta buyurtma bergan.

Umumiy hisobda bu vertolyotning bir nechta rusumidan hozirgacha 2 700 donadan ortiq ishlab chiqarilgan. Uning narxi rusumiga va jihozlanishiga qarab 50-60 mln dollar atrofida bo‘ladi.

Apache vertolyotlari qatnashgan urushlar

Apache vertolyotlari shu paytgacha bir qator urushlarda, qurolli mojarolarda qatnashgan. Ular quyidagilar:

Fors ko‘rfazidagi urush. 1990 yil avgustda Iroq qo‘shnisi Kuvayt davlatiga bostirib kiradi va uni egallaydi. Xalqaro tashkilotlar va kollektiv G‘arbning Iroq rahbari Saddam Husayndan Kuvaytdan o‘z armiyasini olib chiqishini talab qilishadi. Biroq u pisand qilmaydi.

1991 yil yanvarda AQSh boshchiligidagi xalqaro koalitsiya Iroqqa hujum boshlaydi. Fevral oyi oxirida Iroq yengiladi va Kuvaytdan armiyasini olib chiqadi.

Apache vertolyotlari ana shu urushda faol qatnashib, Iroq armiyasi ustidan qozonilgan g‘alabaga hissa qo‘shadi.

Yugoslaviya urushi. Yugoslaviya urushi davom etayotgan paytda AQShning Albaniyadagi harbiy bazasida Apache vertolyotlari ham bo‘lgan. Ayrim ma’lumotlarda ular urushda qatnashmagani aytiladi. Serblar esa buning aksini aytishadi va bir nechta Apache vertolyotini urib tushirganini da’vo qiladi.

Yuqoridagilardan tashqari Apache AQShning Iroqqa qarshi olib borgan urushida, shuningdek, Afg‘oniston va Yamanda, Isroilga tegishlisi esa Livandagi “Hizbulloh” jangarilariga qarshi o‘tkazilgan qurolli to‘qnashuvlarda qatnashgan.

Eron urib tushirgan Apache

2026 yil fevral oyi oxirlarida AQSh va Isroil Eronga raketa zarbalari bera boshladi. Forslar ham bunga javoban AQShning Arab ko‘rfazi davlatlaridagi harbiy bazalariga, strategik muhim obektlarga va Isroilga javob zarbalari berdi.

Mojaro hanuzgacha davom etyapti, garchi muzokara jarayoni ketayotgan bo‘lsa-da, tomonlar bir biriga zarba yo‘llab turibdi.

9 iyun kuni Ho‘rmuz bo‘g‘ozi yaqinida AQSh armiyasiga tegishli Apache vertolyoti qulab tushdi. Ko‘p o‘tmay vertolyot Eronning kamikadze droni tomonidan nishonga olingani ma’lum bo‘ldi.

Bunga javoban AQSh harbiylari Eronning 20 ga yaqin nishoniga zarba berdi. Jumladan, Eron havo mudofaasi tizimlari, yerusti boshqaruv stansiyalari va kuzatuv radar obektlari nishonga olingan.

O‘shanda Eron Apache urib tushirilganini katta muvaffaqiyat deb e’lon qildi. Donald Tramp esa bitta vertolyotning yo‘qotilishi katta muammo emasligini va uchuvchilar qutqarilganini aytib chiqdi.

Apache urib tushirilgach, AQSh va Eron o‘rtasidagi muzokaralar bir muddat to‘xtab qoldi. Oxir-oqibat tinchlik sulhi AQShda futbol bo‘yicha jahon chempionati boshlanguniga qadar imzolanmadi va biroz avval aytib o‘tganimizday, tomonlar goh gohida bir biriga zarbalar yo‘llab turibdi.

Qisqasi, bir paytlar afsonaviy deb ta’rif berilgan Apache vertolyotlari Eron urib tushirganidan so‘ng birmuncha afsonaviyligini yo‘qotdi. Chunki uni oddiy kamikadze dron bilan ham bemalol nishonga olsa bo‘larkan.