New York Times nashri, shaxsini ochiqlamaslik sharti bilan gapirgan AQShning ikki rasmiysiga tayanib ma’lum qilishicha, Tramp ma’muriyati chorshanba kuni saudiyaliklar bilan kelishuvni rasman imzolashni va e’lon qilishni rejalashtirmoqda.
Kelishuvning tafsilotlari tez orada Kongressga ham taqdim etiladi. Nashrga ko‘ra, ushbu kelishuv Qirollikka yadroviy reaktorlar uchun o‘z yoqilg‘isini boyitish imkonini berishi mumkin.
Bitim Eron bilan urush munosabatlarni taranglashtirayotgan bir paytda Qo‘shma Shtatlarni Saudiya hukumati bilan yanada mustahkamroq bog‘lashga qaratilgan. Rasmiylarga ko‘ra, Tramp ma’muriyati ushbu kelishuv AQSh yadro sanoatiga milliardlab dollar daromad keltirishini taxmin qilmoqda.
Bitim tafsilotlari
Donald Tramp va MBS o‘tgan yili noyabrda Oq uydagi uchrashuvda AQSh-Saudiya fuqarolik yadro hamkorligini davom ettirishga kelishib olgandi. O‘shandan beri AQSh va Saudiya rasmiylari rejani muhokama qilmoqda.
Bitim saudiyaliklar bilan erishilgan ikkita maxfiy qo‘shimcha xatni o‘z ichiga oladi. Ma’muriyat ularda maxfiy tijorat ma’lumotlari mavjudligini va nozik milliy xavfsizlik masalalariga daxldorligini ta’kidlashi kutilmoqda. Ammo Kongressning ayrim a’zolari ushbu xatlar to‘liq oshkor qilinmaguncha bitim uchun ovoz bermasligi mumkin.
Tramp ma’muriyati Saudiya Arabistoni bilan erishgan kelishuv turi «1 2 3 Kelishuv» deb ataladi. U davlatlar o‘rtasida yadroviy hamkorlik bo‘yicha yuridik majburiy bazani belgilaydi. Bunday kelishuv majburiyatlari yadro qurolining tarqalmasligini ta’minlashga qaratilgan.
NYT'ning yozishicha Tramp qirollikning de-fakto rahbari, valiahd shahzoda Muhammad bin Salmon bilan kelishuvga erishish uchun xalqaro inspektorlarning har qanday ob’yektlarga borishini cheklashga doir shartlarga rozi bo‘lgan. Bunday inspektorlar esa yoqilg‘ini qurol loyihalariga yo‘naltirish yo‘li bo‘lishi mumkin, deb hisoblagan ob’yektlarni tekshiradi.
Shuningdek, Tramp Saudiya Arabistoni bilan yadro yoqilg‘isini ishlab chiqarish iqtisodiyoti bo‘yicha birgalikdagi tadqiqotdan so‘ng, saudlarga o‘z hududida uranni boyitish yoki plutoniyni qayta ishlashga ruxsat berilishi mumkinligiga ham rozi bo‘ldi.
Trampning yadroviy kelishuv shartlari bo‘yicha saudiyaliklarga bergan yon berishlari sezilarli darajada katta. Masalan AQSh Birlashgan Arab Amirliklari bilan 2009 yilda kuchga kirgan shunga o‘xshash kelishuvni tuzganida, ancha cheklovchi shartlar mavjud edi. BAA Xalqaro atom energiyasi agentligi bilan «qo‘shimcha protokol» deb ataladigan hujjatni imzolab, qat’iy tekshiruvlarga rozi bo‘lgan. Shuningdek, u o‘z yoqilg‘isini ishlab chiqarish huquqidan voz kechishga rozi bo‘lib, qurol ishlab chiqarish infratuzilmasiga ega bo‘lish ehtimolini yo‘qqa chiqargandi.
Vashington Saudiya dasturini ham diqqat bilan kuzatib borish imkonini beradigan cheklovlar amalda bo‘lishini rejalashtirmoqda. Ammo, ular BAAdagi kabi qat’iy bo‘lmasligi mumkin.
Isroil va qonunchilar qarshiligi
Ushbu kelishuv ko‘plab respublikachilar orasida qo‘llab-quvvatlanishi ehtimol mavjud. Ammo, har ikki partiyadan bo‘lgan ba’zi amerikalik siyosatchilar Isroil rasmiylari bunday rejaga qarshilik bildirishgan. Chunki, ular Saudiya Arabistoni oxir-oqibat yadro qurolini ishlab chiqish uchun tinchliksevar fuqarolik yadro loyihasidan foydalanishi mumkinligidan xavfsiramoqda.
Aslida bu turdagi bitim bir necha yildan beri muhokama qilinmoqda. Bayden ma’muriyati davrida u Saudiya Arabistonining Isroilni diplomatik tan olishini o‘z ichiga olgan kengroq kelishuvning bir qismi sifatida ko‘rilgan edi. Biroq 2023 yil oktyabrda G‘azoda boshlangan urushdan so‘ng, bu istiqbol orqaga surildi. Hokimiyatga qaytgan prezident Tramp fuqarolik yadroviy hamkorlik bo‘yicha taklifni – Ar-Riyod Isroilni tan olishi haqidagi har qanday talabdan ajratdi.
Kelishuv AQSh Kongressi tomonidan ko‘rib chiqilishni talab etadi. U Atom energiyasi to‘g‘risidagi qonunga muvofiq "e’tiroz rezolyutsiyasiga" ham duch kelishi mumkin. Ammo amaliy nuqtai nazardan, kelishuv katta ehtimol bilan qabul qilinadi, deb yozmoqda NYT. Chunki Kongress Trampning tashabbusini rad etish uchun veto vakolatini yengib o‘ta oladigan ko‘pchilik ovozini to‘plashi kerak bo‘ladi.
Shahzodaning yadroviy ambitsiyalari
Shahzoda bin Salmon, agar Eron yadro quroli yaratsa, u ham yadro qurolini qurishga va’da bergan. Hatto intervyularidan birida buni «hech shubhasiz» amalga oshirishini ta’kidlagan edi.
Eron fuqarolik maqsadlariga mo‘ljallangan deb ta’kidlab keladigan yadroviy dasturiga ega. Ammo xalqaro maydonda Tehron yadroviy kelishuvdan chiqqanidan so‘ng uranni deyarli qurol darajasigacha boyitganini aytib kelinadi.
Shuni bahona qilib, AQSh kuchlari 2025 yil iyun oyida Isroil bilan Eronning yadroviy ob’yektlariga hujum qildi. Joriy yilning fevral oyida AQSh-Isroil Eronga qarshi urush boshladi.
MBS Tramp bilan o‘tgan yili Oq uydagi uchrashuvda mudofaa bo‘yicha kelishuvga ham erishgan. Bu kelishuvlar qirollikka zamonaviy F-35 qiruvchi samolyotlarini sotishni o‘z ichiga oladi. Ammo bu Senatga ratifikatsiya qilish uchun taqdim etadigan shartnoma darajasiga yetmagan.
Eron urushi paytida Saudiya ballistik raketalarga qarshi – havo mudofaasi uchun tutib oluvchi Patriot'larni yetkazib berishda Qo‘shma Shtatlarga qattiq tayanib qoldi. Shu bilan birga Saudiya rasmiylari Amerikaning Yaqin Sharqdagi siyosati, jumladan AQShning Isroil bilan sherikligi – Ko‘rfazning boshqa davlatlari uchun xavf-xatarlarni oshirayotganidan xavotirda.
