So‘nggi yillarda Toshkent – Samarqand va Toshkent – Andijon pulli yo‘llari loyihasi qilindi va amaliy ishlar boshlandi. Yaqinda Urganch – Xiva pulli yo‘li ishga tushadi, Toshkent – Chorvoq pulli yo‘l loyihasi ham tayyorlanmoqda. Yaqin 4-5 yilda O‘zbekistonda ming kilometrga yaqin pulli yo‘l paydo bo‘ladi. Xo‘sh, Markaziy Osiyoning boshqa respublikalari va Rossiyada qanday pulli yo‘llar bor?
Tojikiston
Markaziy Osiyoda pulli yo‘llarni tashkil etgan ilk davlat Tojikiston hisoblanadi. 2010-yilda qo‘shni davlatdagi asosiy xalqaro yo‘l Dushanbe – Xo‘jand – Chanoq avtomagistralining birinchi qismi to‘liq ta’mirlanib, pulli yo‘lga aylantiriladi. Hozir Tojikistonda 300 kilometrdan ortiq pulli yo‘l mavjud bo‘lib, ular olti qismga bo‘linadi. Varzob tumanida joylashgan yo‘l 2010-yil 1-apreldan boshlab pulli bo‘lgandi.
Keyinchalik pulli yo‘llar uzaytirilib, avtomagistral bo‘ylab yana oltita qism qo‘shildi. Jumladan, 63 kilometrli Varzob, 41 kilometrli Gushari, 41 kilometrli Shahriston, 66 kilometrli O‘ratepa, 65 kilometrli Dehmoy va 60 kilometrli Chorux uchastkalari pulli yo‘llarga aylantiriladi.
Tojikistondagi pulli yo‘llar foydalanuvchilari to‘rt toifaga bo‘lingan va ular alohida tariflar bilan pul to‘laydi:
* Birinchi toifaga yengil avtomobillar, mikroavtobuslar va 2 tonnagacha yuk ko‘tarish quvvatiga ega mashinalar kirib, ular 300 kilometrdan ortiq yo‘lni to‘liq bosib o‘tish uchun 9 dollar (kartadan to‘lasa, 7 dollar) atrofida to‘lov qiladi.
* Ikkinchi toifaga mikroavtobuslar va ikki o‘qli o‘rtacha yuk mashinalari kiritilgan va ular pulli yo‘lning oxirigacha borish uchun 20-22 dollar atrofida pul to‘laydi.
* Uchinchi toifaga kiruvchi katta avtobuslar, uch o‘qli og‘ir yuk mashinalari uchun pulli yo‘lni to‘liq kesib o‘tish 50-51 dollarga tushadi.
* To‘rtinchi toifaga to‘rt va undan ortiq o‘qli o‘ta og‘ir yuk mashinalari kiritilgan. Ular pulli yo‘lning oxirigacha bosib o‘tish uchun 62-64 dollar atrofida pul to‘laydi.
Tojikistonda pulli yo‘llarning muqobili yo‘q. Shu sababli foydalanuvchilar pulli yo‘llar joylashgan hududga kirganda faqat to‘lov qilib o‘tishi mumkin. Shuningdek, pulli yo‘llar bo‘ylab joylashgan aholi punktlarida yashovchilar o‘z hududida chegirmali to‘lovdan foydalanadi. Boshqa hududga o‘tmoqchi bo‘lganda to‘lovni to‘liq amalga oshiradi.
Qo‘shni davlatdagi pulli yo‘llarni Britaniya Virjiniya orollarida ro‘yxatdan o‘tgan Innovative Road Solutions kompaniyasining Tojikistondagi filiali boshqaradi.
Qozog‘iston
Qozog‘iston Ostona – Shuchinsk birinchi pulli yo‘lini 2013-yilda foydalanishga topshiradi. Hozir Qozog‘istonda 12 ta pulli avtomagistral bor, ular 28 ta uchastkaga bo‘linadi va umumiy uzunligi qariyb 6 ming kilometrdan oshadi. Bunday yo‘llarni davlatga qarashli “QazAvtoJol” milliy kompaniyasi boshqaradi.
Qozog‘istonda pulli yo‘llardan foydalanish to‘lovi ham toifalarga bo‘linadi. Biroq narxlar Tojikistondan ancha arzon:
* Birinchi toifaga kiruvchi yengil avtomobillar har 100 km masofa uchun o‘rtacha 45-50 sent to‘laydi. Masalan, uzunligi 211 km bo‘lgan Ostona – Shuchinsk pulli yo‘li uchun yo‘l haqi oldindan to‘lov qilinsa 1 dollar, keyin to‘lansa 1,1 dollar bo‘ladi.
* Ikkinchi toifaga kiruvchi yuk ko‘tarish quvvati 2,5 tonnagacha bo‘lgan yuk avtomobillari va mikroavtobuslar har 100 km uchun 1,3-3 dollar (600-1400 tenge) atrofida pul to‘laydi.
* Uchinchi toifaga yuk ko‘tarish quvvati 5,5 tonnadan kam bo‘lgan yuk mashinalari, 32 o‘ringacha bo‘lgan avtobuslar kiradi va ular har 100 km masofa uchun 3-6 dollar (1 400-2 800 tenge) atrofida to‘laydi.
* To‘rtinchi toifaga kiruvchi yuk ko‘tarish quvvati 10 tonnagacha bo‘lgan yuk mashinalari va 32 tadan ortiq o‘rindiqli avtobuslar har 100 km masofa uchun 4,5-9 dollar (2 100-4 200 tenge) atrofida to‘lov qiladi.
* Beshinchi toifaga kiruvchi 15 tonnadan ortiq yuk ko‘taruvchi va tirkamali yuk avtomobillari har 100 km masofa uchun 8-18 dollar atrofida pul to‘laydi.
Qozog‘istonda barcha pulli yo‘llarning muqobili bor va haydovchilar bemalol bepul yo‘llardan ham foydalanishi mumkin. Pulli yo‘llar joylashgan hududlarda mahalliy aholi uchun yillik imtiyozli abonement joriy qilingan. Yengil avtomobillar uchun yillik abonement to‘lovi 9-10 dollarni tashkil etadi. Yuk avtomobillari va boshqa transport turlari uchun narxlar biroz baland.
Qirg‘iziston
Qirg‘izistonda to‘liq pulli avtomagistrallar tizimi mavjud emas, biroq ayrim strategik muhim yo‘llardagi tunnellar va yangi aylanma yo‘llardan o‘tishda haydovchilardan to‘lov undiriladi. Bunda to‘lovlar asosan yo‘l infratuzilmasini (yoritish, ventilyatsiya, xavfsizlik tizimlari) saqlab turish uchun yo‘naltiriladi.
Masalan, Qirg‘izistonning shimoliy va janubiy qismini bog‘lovchi eng muhim strategik yo‘l bo‘lgan Bishkek – O‘sh avtomobil yo‘lida joylashgan Too – Ashuu tunneli pulli. Ushbu yo‘ldagi “Sosnovka” va “Qoraqo‘l” nazorat-o‘tkazish punktlarida Too – Ashuu tunnelidan o‘tish uchun to‘lov qilinadi.
Bu yerda ham turli transport vositalari uchun turlicha tariflar joriy etilgan:
* Birinchi toifaga kiruvchi 8 o‘ringacha bo‘lgan yengil avtomobillar uchun to‘lov 60 sent atrofida (50 som).
* 8 o‘rindan ortiq mikroavtobuslar, 5 tonnagacha yuk ko‘taradigan yuk avtomobillari va traktorlar 1 dollardan ko‘proq to‘laydi.
* 5 tonnadan 12 tonnagacha bo‘lgan yuk avtomobillari 1,7-2,8 dollar, 12 tonnadan og‘ir yuk ko‘tara oladigan yuk mashinalari esa 5,7 dollar atrofida pul to‘laydi.
Bu tariflar mahalliy transport vositalari bilan birga YeOII, shu jumladan, O‘zbekistonga tegishli mashinalar uchun ham amal qiladi. YeOIIga kirmaydigan davlatlarga tegishli transport vositalari ko‘proq pul to‘laydi. Too – Ashuu tunnelidan tashqari yangi qurilgan Shimol – Janub muqobil avtoyo‘lidagi Ko‘k – Art tunneli, O‘zgan shahrining 14 km uzunlikdagi aylanma yo‘li ham pulli.
Turkmaniston
Uzunligi 600 kilometr bo‘lgan Ashxobod – Turkmanobod avtomagistrali mamlakatdagi yagona pulli yo‘l hisoblanadi. Bu yo‘lning Ashxobod – Tejen va Tejen – Mari qismlari avvalroq qurilgan, Mari – Turkmanobod qismi shu yil bahorda yakunlandi.
Ashxobod – Turkmanobod yo‘lida ham tariflar mashinalar toifasiga qarab belgilangan. Birinchi toifaga kiruvchi yengil avtomobillar har bir km uchun 10 sent atrofida pul to‘laydi. Ikkinchi toifaga kiruvchi o‘rta vaznli yuk mashinalari va avtobuslar har bir km uchun 40 sent, katta hajmdagi yuk mashinalari esa 60 sent to‘lov qiladi.
Shuningdek, Turkmanistonda mahalliy va xorijiy transport vositalari ayrim ko‘priklardan o‘tishda to‘lov qiladi. Masalan, Amudaryo ustidagi ko‘prikdan o‘tishda yengil mashinalar 10 dollar, yuk mashinalar va avtobuslar hajmiga qarab 40 dollardan 60 dollargacha pul to‘laydi.
Hozir Turkmanboshi – Garabogaz – Qozog‘iston chegarasi yo‘nalishida yangi pulli avtomagistral qurilmoqda. Turkmanistonda pulli yo‘llarni “Turkman Avtoban” davlat kompaniyasi boshqaradi.
Rossiya
Rossiyada umumiy pulli yo‘llar uzunligi 3600 kilometrdan oshadi. Birinchi pulli yo‘l 1999-yilda ochilgan. Pulli yo‘llar asosan mamlakatning Yevropa qismida joylashgan va ularni davlatga qarashli “Avtodor” kompaniyasi boshqaradi. Rossiyada pulli yo‘llar uchun to‘lov tariflari Markaziy Osiyo respublikalari bilan solishtirganda ancha yuqori.
O‘rtacha hisobda haydovchilar har 100 km masofa uchun 5-10 dollar to‘laydi. Ayrim uchastkalarda, masalan, M-11 yoki M-12 tezyurar yo‘llarida kun vaqti va transport sharoitlariga qarab tarif yanada balandroq bo‘lishi mumkin. Masalan, uzunligi 800 km atrofida bo‘lgan Moskva – Qozon pulli yo‘lini to‘liq bosib o‘tadiganlar umumiy hisobda 145-150 dollar atrofida to‘laydi. 1500 kmli Moskva – Novorossiysk pulli yo‘lini to‘liq bosib o‘tadiganlar 175-180 dollar atrofida to‘lov qiladi.
Rossiyadagi yo‘llarda ham turli transport vositalari uchun alohida tarif joriy qilingan va yuk mashinalari turiga qarab ko‘proq to‘laydi. Shuningdek, ayrim pulli yo‘llarda dam olish kunlari yoki mashinalar oqimi kam bo‘ladigan tungi vaqtda tariflar o‘zgaradi.
Rossiyadagi ayrim pulli yo‘llarda maxsus o‘tish joylari yo‘q, kameralar mashinalar raqamini qayd qilib boradi va to‘lov shu tariqa amalga oshiriladi. Haydovchilar bunday yo‘llardan harakatlanganda 5 kun ichida to‘lovni amalga oshirishi shart. Shuningdek, Rossiyadagi pulli yo‘llarda yurishda transporderlardan foydalaniladi. Ya’ni avtomobillar oynasiga kichik elektron qurilma o‘rnatiladi va haydovchilar to‘lov maskanlarida to‘xtamasdan harakatlanadi. Shunda transporder orqali to‘lov haydovchining kartasidan avtomatik tarzda yechiladi. Rossiyadagi pulli yo‘llarga muqobil bo‘lgan bepul yo‘llar ham bor.
O‘zbekistonda nima gaplar?
Hozircha O‘zbekistonda pulli yo‘llar yo‘q. Qo‘shnilardan farqli ravishda ko‘priklar yoki tunnellardan o‘tishda ham to‘lov undirilmaydi. Biroq ishlar boshlangan va yaqin kelajakda O‘zbekistonda ming kilometrlab pulli yo‘llar quriladi. Urganch – Xiva pulli yo‘li tez orada ishga tushadi va pul to‘lab o‘tiladigan mamlakatdagi birinchi yo‘l bo‘ladi.
Shuningdek, Toshkent – Samarqand pulli yo‘li qurilishiga start berildi. Bu yo‘lni 2030-yilgacha to‘liq foydalanishga topshirilishi aytilmoqda. Umumiy qiymati 2,2 mlrd dollar, uzunligi 282 km bo‘ladigan mazkur yo‘l Toshkent, Sirdaryo, Jizzax va Samarqand viloyatlarida 13 ta tuman hududidan o‘tadi.
Loyiha doirasida 92 ta ko‘prik, 28 ta yo‘l o‘tkazgich, 60 ta tunnel tipidagi o‘tish joyi, shuningdek, qishloq xo‘jaligi ehtiyojlari uchun yer osti yo‘laklari va suv o‘tkazish inshootlari quriladi. Yo‘l qoplamasi og‘ir va yuqori tezlikda harakatlanadigan transport vositalari qatnoviga chidamli monolit betondan barpo etiladi. Tekis hududlarda harakat tezligi soatiga 150 kilometrgacha bo‘lishi ko‘zda tutilgan. Shuningdek, yaqin yillarda Toshkent – Andijon yo‘nalishida pulli yo‘li qurish ham rejalashtirilgan.
