Pulli yöllar: Markaziy Osiyo va Rossiyada vaziyat qanday?

Qöşni davlatdagi pulli yöllarni Britaniya Virjiniya orollarida röyxatdan ötgan Innovative Road Solutions kompaniyasining Tojikistondagi filiali boşqaradi.

Qozoğiston

Qozoğiston Ostona – Şuçinsk birinçi pulli yölini 2013-yilda foydalanişga topşiradi. Hozir Qozoğistonda 12 ta pulli avtomagistral bor, ular 28 ta uçastkaga bölinadi va umumiy uzunligi qariyb 6 ming kilometrdan oşadi. Bunday yöllarni davlatga qaraşli “QazAvtoJol” milliy kompaniyasi boşqaradi.

Qozoğistonda pulli yöllardan foydalaniş tölovi ham toifalarga bölinadi. Biroq narxlar Tojikistondan ança arzon:

* Birinçi toifaga kiruvçi yengil avtomobillar har 100 km masofa uçun örtaça 45-50 sent tölaydi. Masalan, uzunligi 211 km bölgan Ostona – Şuçinsk pulli yöli uçun yöl haqi oldindan tölov qilinsa 1 dollar, keyin tölansa 1,1 dollar böladi.

* Ikkinçi toifaga kiruvçi yuk kötariş quvvati 2,5 tonnagaça bölgan yuk avtomobillari va mikroavtobuslar har 100 km uçun 1,3-3 dollar (600-1400 tenge) atrofida pul tölaydi.

* Uçinçi toifaga yuk kötariş quvvati 5,5 tonnadan kam bölgan yuk maşinalari, 32 öringaça bölgan avtobuslar kiradi va ular har 100 km masofa uçun 3-6 dollar (1 400-2 800 tenge) atrofida tölaydi.

* Törtinçi toifaga kiruvçi yuk kötariş quvvati 10 tonnagaça bölgan yuk maşinalari va 32 tadan ortiq örindiqli avtobuslar har 100 km masofa uçun 4,5-9 dollar (2 100-4 200 tenge) atrofida tölov qiladi.

* Beşinçi toifaga kiruvçi 15 tonnadan ortiq yuk kötaruvçi va tirkamali yuk avtomobillari har 100 km masofa uçun 8-18 dollar atrofida pul tölaydi.

Qozoğistonda barça pulli yöllarning muqobili bor va haydovçilar bemalol bepul yöllardan ham foydalanişi mumkin. Pulli yöllar joylaşgan hududlarda mahalliy aholi uçun yillik imtiyozli abonement joriy qilingan. Yengil avtomobillar uçun yillik abonement tölovi 9-10 dollarni taşkil etadi. Yuk avtomobillari va boşqa transport turlari uçun narxlar biroz baland.

Qirğiziston

Qirğizistonda töliq pulli avtomagistrallar tizimi mavjud emas, biroq ayrim strategik muhim yöllardagi tunnellar va yangi aylanma yöllardan ötişda haydovçilardan tölov undiriladi. Bunda tölovlar asosan yöl infratuzilmasini (yoritiş, ventilyatsiya, xavfsizlik tizimlari) saqlab turiş uçun yönaltiriladi.

Masalan, Qirğizistonning şimoliy va janubiy qismini boğlovçi eng muhim strategik yöl bölgan Bişkek – Öş avtomobil yölida joylaşgan Too – Aşuu tunneli pulli. Uşbu yöldagi “Sosnovka” va “Qoraqöl” nazorat-ötkaziş punktlarida Too – Aşuu tunnelidan ötiş uçun tölov qilinadi.

Bu yerda ham turli transport vositalari uçun turliça tariflar joriy etilgan:

* Birinçi toifaga kiruvçi 8 öringaça bölgan yengil avtomobillar uçun tölov 60 sent atrofida (50 som).

* 8 örindan ortiq mikroavtobuslar, 5 tonnagaça yuk kötaradigan yuk avtomobillari va traktorlar 1 dollardan köproq tölaydi.

* 5 tonnadan 12 tonnagaça bölgan yuk avtomobillari 1,7-2,8 dollar, 12 tonnadan oğir yuk kötara oladigan yuk maşinalari esa 5,7 dollar atrofida pul tölaydi.

Bu tariflar mahalliy transport vositalari bilan birga YeOII, şu jumladan, Özbekistonga tegişli maşinalar uçun ham amal qiladi. YeOIIga kirmaydigan davlatlarga tegişli transport vositalari köproq pul tölaydi. Too – Aşuu tunnelidan taşqari yangi qurilgan Şimol – Janub muqobil avtoyölidagi Kök – Art tunneli, Özgan şahrining 14 km uzunlikdagi aylanma yöli ham pulli.

Turkmaniston

Uzunligi 600 kilometr bölgan Aşxobod – Turkmanobod avtomagistrali mamlakatdagi yagona pulli yöl hisoblanadi. Bu yölning Aşxobod – Tejen va Tejen – Mari qismlari avvalroq qurilgan, Mari – Turkmanobod qismi şu yil bahorda yakunlandi.

Aşxobod – Turkmanobod yölida ham tariflar maşinalar toifasiga qarab belgilangan. Birinçi toifaga kiruvçi yengil avtomobillar har bir km uçun 10 sent atrofida pul tölaydi. Ikkinçi toifaga kiruvçi örta vaznli yuk maşinalari va avtobuslar har bir km uçun 40 sent, katta hajmdagi yuk maşinalari esa 60 sent tölov qiladi.

Şuningdek, Turkmanistonda mahalliy va xorijiy transport vositalari ayrim köpriklardan ötişda tölov qiladi. Masalan, Amudaryo ustidagi köprikdan ötişda yengil maşinalar 10 dollar, yuk maşinalar va avtobuslar hajmiga qarab 40 dollardan 60 dollargaça pul tölaydi.

Hozir Turkmanboşi – Garabogaz – Qozoğiston çegarasi yönalişida yangi pulli avtomagistral qurilmoqda. Turkmanistonda pulli yöllarni “Turkman Avtoban” davlat kompaniyasi boşqaradi.

Rossiya

Rossiyada umumiy pulli yöllar uzunligi 3600 kilometrdan oşadi. Birinçi pulli yöl 1999-yilda oçilgan. Pulli yöllar asosan mamlakatning Yevropa qismida joylaşgan va ularni davlatga qaraşli “Avtodor” kompaniyasi boşqaradi. Rossiyada pulli yöllar uçun tölov tariflari Markaziy Osiyo respublikalari bilan soliştirganda ança yuqori.

Örtaça hisobda haydovçilar har 100 km masofa uçun 5-10 dollar tölaydi. Ayrim uçastkalarda, masalan, M-11 yoki M-12 tezyurar yöllarida kun vaqti va transport şaroitlariga qarab tarif yanada balandroq bölişi mumkin. Masalan, uzunligi 800 km atrofida bölgan Moskva – Qozon pulli yölini töliq bosib ötadiganlar umumiy hisobda 145-150 dollar atrofida tölaydi. 1500 kmli Moskva – Novorossiysk pulli yölini töliq bosib ötadiganlar 175-180 dollar atrofida tölov qiladi.

Rossiyadagi yöllarda ham turli transport vositalari uçun alohida tarif joriy qilingan va yuk maşinalari turiga qarab köproq tölaydi. Şuningdek, ayrim pulli yöllarda dam oliş kunlari yoki maşinalar oqimi kam böladigan tungi vaqtda tariflar özgaradi.

Rossiyadagi ayrim pulli yöllarda maxsus ötiş joylari yöq, kameralar maşinalar raqamini qayd qilib boradi va tölov şu tariqa amalga oşiriladi. Haydovçilar bunday yöllardan harakatlanganda 5 kun içida tölovni amalga oşirişi şart. Şuningdek, Rossiyadagi pulli yöllarda yurişda transporderlardan foydalaniladi. Ya’ni avtomobillar oynasiga kiçik elektron qurilma örnatiladi va haydovçilar tölov maskanlarida töxtamasdan harakatlanadi. Şunda transporder orqali tölov haydovçining kartasidan avtomatik tarzda yeçiladi. Rossiyadagi pulli yöllarga muqobil bölgan bepul yöllar ham bor.

Özbekistonda nima gaplar?

Hozirça Özbekistonda pulli yöllar yöq. Qöşnilardan farqli ravişda köpriklar yoki tunnellardan ötişda ham tölov undirilmaydi. Biroq işlar boşlangan va yaqin kelajakda Özbekistonda ming kilometrlab pulli yöllar quriladi. Urganç – Xiva pulli yöli tez orada işga tuşadi va pul tölab ötiladigan mamlakatdagi birinçi yöl böladi.

Şuningdek, Toşkent – Samarqand pulli yöli qurilişiga start berildi. Bu yölni 2030-yilgaça töliq foydalanişga topşirilişi aytilmoqda. Umumiy qiymati 2,2 mlrd dollar, uzunligi 282 km böladigan mazkur yöl Toşkent, Sirdaryo, Jizzax va Samarqand viloyatlarida 13 ta tuman hududidan ötadi.

Loyiha doirasida 92 ta köprik, 28 ta yöl ötkazgiç, 60 ta tunnel tipidagi ötiş joyi, şuningdek, qişloq xöjaligi ehtiyojlari uçun yer osti yölaklari va suv ötkaziş inşootlari quriladi. Yöl qoplamasi oğir va yuqori tezlikda harakatlanadigan transport vositalari qatnoviga çidamli monolit betondan barpo etiladi. Tekis hududlarda harakat tezligi soatiga 150 kilometrgaça bölişi közda tutilgan. Şuningdek, yaqin yillarda Toşkent – Andijon yönalişida pulli yöli quriş ham rejalaştirilgan.