Oq uyning ma’lum qilishicha, Xitoy AQShning oshirilgan bojlarini chetlab o‘tib, mamlakatga tovar yetkazib berish uchun 40 dan ortiq davlatdan foydalanmoqda. Ma’muriyat bunday ta’minot hajmini yiliga taxminan 75 mlrd dollar, u bilan bog‘liq federal daromadlar yo‘qotilishini esa 19–26 mlrd dollar deb baholamoqda. Reeksport xavfi yuqori bo‘lgan yurisdiksiyalar qatorida Kanada, Meksika, Yevropa Ittifoqi, Hindiston, Yaponiya, Janubiy Koreya, Turkiya, Vetnam, O‘zbekiston va boshqa bir qator davlatlar tilga olingan. AQSh tovarlarning kelib chiqishi ustidan nazoratni, jumladan, sun’iy intellekt tizimlari yordamida kuchaytirishni hamda yangi savdo bitimlarida tariflardan bo‘yin tovlash xavfini hisobga olishni rejalashtirmoqda.
Oq uy reeksport va tovarlarning kelib chiqqan mamlakatini almashtirish sxemalari tarqalishini AQSh tomonidan 2018-yilda, Donald Trampning birinchi prezidentlik davrida Xitoy tovarlariga qo‘shimcha bojlar joriy etilgani bilan bog‘lamoqda. Ma’muriyatga ko‘ra, shundan so‘ng Xitoy mahsulotlarining bir qismi AQShga uchinchi davlatlar orqali kira boshlagan. Bu davlatlarda tovarlar qisman yig‘ish yoki qayta ishlashdan, qayta qadoqlash va markirovkalashdan o‘tkaziladi yoxud kelib chiqishi to‘g‘risida yangi hujjatlar oladi. Natijada Xitoy mahsuloti boshqa mamlakatda ishlab chiqarilgan deb e’lon qilinishi va pastroq bojga tortilishi mumkin.
Oq uyning 13-avgust kuni e’lon qilingan «The Great Transshipment Scam» (Katta tranzit reeksporti firibgarligi) nomli hisobotida Kanada va Meksika orqali ta’minot misol qilib keltirilgan. Agar Xitoy tovari USMCA bitimi talablariga javob beradi, deb noto‘g‘ri rasmiylashtirilsa, AQSh tomonidan Xitoy importi uchun belgilangan maxsus boj nolga tushirilishi mumkin.
Oq uy aynan tarif stavkalari o‘rtasidagi farqni bunday operatsiyalar uchun asosiy iqtisodiy rag‘bat deb hisoblaydi.
Mazkur hisobotni tayyorlagan Oq uyning Savdo va ishlab chiqarish siyosati boshqarmasi rahbari Piter Navarroning ta’kidlashicha, Xitoy eksportni 40 dan ortiq mamlakat orqali yo‘naltirmoqda.
Oq uy ro‘yxatga kimlarni kiritdi?
Yurisdiksiyalar uch guruhga bo‘lingan. Birinchi guruhga Kanada, Yevropa Ittifoqi, Hindiston, Isroil, Yaponiya, Meksika, Janubiy Koreya va Tayvan kiritilgan. Hujjat mualliflari bu yerda gap AQShning yirik savdo hamkorlari haqida ketayotganini, ularda taxminiy reeksport xavfi ancha keng ko‘lamli qonuniy savdo oqimlari doirasida mavjudligini ta’kidlaydi.
Ikkinchi guruhdan Braziliya, Indoneziya, Malayziya, Tailand, Turkiya va Vetnam o‘rin olgan. Oq uyning baholashicha, bu mamlakatlar Xitoy bilan bog‘liq ishlab chiqarish va logistika zanjirlariga yanada yaqinroq integratsiyalashgan.
Uchinchi guruh Argentina, Ozarboyjon, Bangladesh, Kamboja, Qozog‘iston, Laos, BAA, Panama, Singapur, Shveysariya va O‘zbekiston kabi kichikroq iqtisodiyotlarni o‘z ichiga oladi.
Shu bilan birga, hisobot mualliflari o‘z metodikasining asosiy cheklovini alohida qayd etib o‘tgan. AQSh importida Xitoy ulushining kamayishi bilan bir vaqtda sanab o‘tilgan mamlakatlardan ta’minot hajmining o‘sishi bu o‘zgarishlarning qaysi qismi noqonuniy reeksport, qaysi qismi esa ishlab chiqarishni qonuniy ko‘chirish va global ta’minot zanjirlarini qayta qurish bilan bog‘liqligini aniqlashga hali imkon bermaydi. Oq uy aniqlangan bog‘liqlikni keyingi tekshiruvlar uchun asos deb hisoblaydi.
Zarar o‘nlab milliard dollarga baholandi
Oq uy davlat tuzilmalari va xususiy kompaniyalardan turli xil baholarni to‘plagan bo‘lib, ular turlicha hisoblash usullari tufayli bir-biridan keskin farq qiladi. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, gap taxminan 34 mlrd dollarlik ehtimoliy noqonuniy reeksport haqida borayotgan bo‘lsa, boshqalariga ko‘ra, savdoga 303 mlrd dollargacha bo‘lgan kengroq ta’sir haqida bormoqda. Asosiy mo‘ljal sifatida Exiger kompaniyasining bahosi – yiliga taxminan 75 mlrd dollar – olinadi.
Bunday hajmlarda olinmay qolgan bojlardan ko‘riladigan yo‘qotishlar tariflar farqiga qarab yiliga 19 mlrd dollardan 34 mlrd dollargacha bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, Oq uy kengroq ta’sirni ham baholamoqda: taxminan 450 ming ish o‘rni siqib chiqarilishi, yalpi ichki mahsulot 113–150 mlrd dollarga kamayishi, byudjet yo‘qotishlari esa har yili 19–26 mlrd dollarni tashkil etishi mumkin.
Shu bilan birga, bu raqamlarning barchasi tasdiqlangan zarar emas, balki hisob-kitoblar va modellardir. Ular savdo taqchilligi o‘sishining iqtisodiyotga qanday ta’sir qilishi haqidagi taxminlarga asoslangan va Oq uyning o‘zi ham aniqroq xulosalar uchun savdo va bojxonaga oid qo‘shimcha ma’lumotlar zarurligini tan oladi.
AQSh sun’iy intellektni jalb qilmoqda
AQSh Bojxona va chegara xizmati shubhali yuklarni aniqlash uchun allaqachon sun’iy intellekt vositalaridan foydalanmoqda. Ma’muriyat Detective Border (Chegara detektivi) deb nomlayotgan, ishlab chiqilayotgan tizim tovarning e’lon qilingan kelib chiqish mamlakati, uning yo‘nalishi va tarkibini ishlab chiqarish quvvatlari hamda boshqa savdo ko‘rsatkichlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar bilan solishtirishi lozim.
Portlarda algoritmlar, shuningdek, konteynerlar markirovkasi, qadoqlanishi va yuklarning rentgen tasvirlarini ham tahlil qila oladi.
Navarroning ma’lum qilishicha, AQShning yangi savdo bitimlarida tariflardan bo‘yin tovlashda ishtirok etayotgan hamkorlarga qarshi choralar ko‘zda tutiladi. Bu choralar qanday bo‘lishiga aniqlik kiritilmagan.
Xitoyning Vashingtondagi elchixonasi Pekin Xitoy hisobiga tuziladigan yoki xalqaro ishlab chiqarish zanjirlarini buzadigan kelishuvlarga qarshi ekanini bayon qildi va Xitoy manfaatlarini himoya qilish uchun choralar ko‘rilishi haqida ogohlantirdi.
