2022-yildan so‘ng Rossiya Federatsiyasiga nisbatan kiritilgan keng ko‘lamli sanksiyalar hamda G‘arb kompaniyalarining Rossiya bozorini ommaviy tark etishi butun postsovet makonidagi intellektual mulk huquqini muhofaza qilish tizimida aks-sado berdi.
Aynan Rossiyada yuzaga kelgan ushbu huquqiy bo‘shliq va davlat darajasida qabul qilingan favqulodda qarorlar intellektual mulk o‘g‘riligining yangi modelini shakllantirdi.
To‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy investitsiyalari bilan Rossiya bozoriga kirib kelgan xalqaro brendlar, patentlangan texnologiyalar va savdo sirlari mamlakatni tark etgan bo‘lsa-da, ularning ishlab chiqarish quvvatlari hamda intellektual mulk ob’yektlari Rossiya hukumati tomonidan qonunlashtirilgan mexanizmlar orqali mahalliy kompaniyalar foydasiga o‘zlashtirildi.
Intellektual mulk muhofazasi – Sanoat mulkini muhofaza qilish bo‘yicha Parij konvensiyasi, Jahon savdo tashkilotining Intellektual mulk huquqlarining savdo bilan bog‘liq jihatlari bo‘yicha bitimi (TRIPS) hamda Yevroosiyo Iqtisodiy Ittifoqi (YeOII) shartnomasining 74–75-moddalari bilan tartibga solinar edi. Ushbu hujjatlar tovar belgilariga bo‘lgan eksklyuziv huquqlarni daxlsiz deb e’lon qiladi hamda insofsiz raqobatni taqiqlaydi. Biroq, Rossiya Federatsiyasi hukumatining 2022-yildagi №299-sonli qarori (do‘st bo‘lmagan mamlakatlar patent egalariga tovon puli to‘lamaslik haqida) hamda parallel importni legallashtirishga oid normativ-huquqiy hujjatlari Rossiyaning intellektual mulk rejimini tubdan o‘zgartirdi.
Amaliyotda bu – Rossiya ichki bozorida “strukturali qayta brendlashtirish” va G‘arb kompaniyalarining savdo sirlarini (know-how) majburiy litsenziya qilmasdan o‘zlashtirish shakllarida namoyon bo‘ldi.
Aynan Rossiya amaliyotida tovar belgilari va interyer dizayni imitatsiyasi doirasida Amerika va Yevropa brendlarining majburiy o‘zlashtirilishi kuzatildi. Masalan, Rossiyada McDonald’s brendi “Vkusno i Tochka”ga, Starbucks esa Stars Coffee'ga aylantirilganda tovar belgisi rasman o‘zgargani bilan, G‘arb kompaniyalarining patentlangan texnologik kartalari, oshxona jihozlari, menyu strukturasi va do‘konlarning interyer dizayni huquq egalarining roziligisiz va tovon pulisiz foydalanilmoqda. Bu – xalqaro huquqda “likelihood of confusion” (iste’molchini chalg‘itish darajasidagi o‘xshashlik) mezoniga to‘liq tushadi.
Shuningdek, Ispaniyaning Inditex konserniga kiruvchi Zara, Pull&Bear, Bershka do‘konlari Rossiyada Maag, Ecru, Dub nomlari ostida qayta ochilib, G‘arb dizaynerlarining kiyim andozalari va do‘kon estetikasi deyarli o‘zgarmagan holda sotuvga chiqarilmoqda.
Rossiya sanoatining ushbu amaliyoti qandolat va oziq-ovqat sohasida savdo sirlari o‘zlashtirilishi bilan davom etdi. Janubiy Koreyaning Orion Corporation kompaniyasiga tegishli Choco Pie tovar belgisi misolida Rossiyadagi hududiy ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan rasmiy litsenziat bo‘lmagan sub’yektlar orqali noqonuniy o‘xshash analoglar va “kulrang” parallel eksport nusxalari ishlab chiqarilmoqda. Natijada original retseptura hamda qat’iy sifat nazoratidan o‘tmagan ushbu “soxtalashtirilgan” mahsulotlar Rossiyadan MDH bozorlariga yo‘naltirilmoqda.
Bundan tashqari, Rossiyada sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi qayta brendlashtirish jarayonida SI vositalaridan foydalanib, G‘arb tovar belgilarining grafik unsurlari (font, ranglar gammasi, stilistika) doirasida patent talablariga “rasman” tushmaydigan, lekin vizual jihatdan o‘ta o‘xshash logotiplarni avtomatik generatsiya qilish hamda Rossiya patent idorasi (Rospatent) orqali ro‘yxatdan o‘tkazish amaliyotini shakllantirdi.
Rossiyada ishlab chiqarilayotgan ushbu noqonuniy va qayta brendlashtirilgan mahsulotlar faqat Rossiya ichki bozorida cheklanib qolmay, Rossiyaning transchegaraviy elektron tijorat platformalari (Wildberries, Ozon) hamda bojxona tartib-taomillaridagi yengilliklar orqali O‘zbekiston Respublikasi bojxona hududiga to‘siqsiz kirib kelmoqda.
Rossiya va YeOII mamlakatlari O‘zbekiston importida katta ulushga ega, bu oqim tarkibida Rossiyadan kirib kelayotgan va intellektual mulk huquqlari buzilgan tovarlarning ulushi ortib bormoqda. Bunga O‘zbekiston Respublikasi Bojxona kodeksining 56-bobi – intellektual mulk ob’yektlarini Bojxona reyestriga kiritish tartibidagi yetarsiz amaliy mexanizmlar sabab bo‘lmoqda.
Reyestrdan faqat huquq egasining yoki uning rasmiy vakilining arizasiga ko‘ra foydalanilishi, G‘arb brendlarining Rossiyani tark etgach, mintaqada ham rasmiy vakolatxonalari faoliyati cheklangani sababli, bojxona organlariga ex-officio (o‘z tashabbusi bilan) chora ko‘rishda huquqiy vakolat yetishmovchiligi kelib chiqmoqda. Natijada O‘zbekiston hududida xalqaro brendning mutlaq litsenziyasini sotib olgan va millionlab dollar investitsiya kiritgan halol sub’yektlar, Rossiyadan kirib kelayotgan, litsenziya to‘lovlaridan xoli bo‘lgan arzon tovarlar bilan insofsiz raqobatga kirishishga majbur bo‘lmoqda.
Masalani yanada dolzarblashtirayotgan yana bir muhim omil – Rossiyadagi Wildberries va Ozon kabi gigant elektron tijorat platformalarining yirik logistika omborlarida yuz bergan favqulodda texnogen holatlar, yong‘inlar, portlashlar hamda xavfsizlik va sanksiya xatarlari sababli o‘z ombor infratuzilmasini qisman O‘zbekistonga ko‘chira boshlashi ehtimoli haqidagi xabarlarning paydo bo‘lishi.
Ushbu logistika markazlarining mamlakatimizga ehtimoliy ko‘chirilishi O‘zbekistonni nafaqat Rossiya kontrafakti uchun shunchaki iste’mol bozoriga, balki intellektual mulk huquqlari buzilgan “kulrang” tovarlarni saqlash, saralash va butun Markaziy Osiyo bozoriga tarqatish bo‘yicha mintaqaviy markazga aylantirish xavfini tug‘dirmoqda. Natijada O‘zbekiston Bojxona qo‘mitasi va Intellektual mulk agentligi zimmasiga tushadigan nazorat yuklamasi keskin ortib, mamlakatimizning intellektual mulk muhofazasi bo‘yicha xalqaro majburiyatlarini hamda JST muzokaralaridagi pozitsiyasini xavf ostiga qo‘ymoqda.
Rossiya omili sababli yuzaga kelgan ushbu murakkab zanjir O‘zbekistonning Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish jarayonida ham jiddiy huquqiy xavflarni tug‘diradi. JSTga a’zo bo‘lishning asosiy shartlaridan biri TRIPS bitimi (Intellektual mulk huquqlarining savdo bilan bog‘liq jihatlari) normalarini milliy qonunchilikka va amaliyotga to‘liq transpozitsiya qilishdir. TRIPS bitimining 41–61-moddalari a’zo davlatlarga intellektual mulk huquqlari buzilishiga qarshi samarali, shu jumladan chegaradagi himoya choralarini (Border Measures) joriy etish majburiyatini yuklaydi.
O‘zbekiston hududining Rossiyada kontrafakt va ekspropriatsiya qilingan intellektual mulk ob’yektlari hamda ularning ko‘chirilgan elektron tijorat omborlari uchun tranzit va tarqatuvchi bozorga aylanishi JST Ishchi guruhi muzokaralarida mamlakatning savdo va investitsiyaviy jozibadorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Rossiya namoyish etayotgan ushbu tajriba xalqaro huquq uchun katta mantiqiy va huquqiy ziddiyatni o‘rtaga tashlamoqda: Rossiyadek mintaqaviy yirik bozorda G‘arb kompaniyalarining savdo sirlari hamda tovar belgilarini davlat darajasida o‘zlashtirish va qayta brendlashtirish odatiy holga aylansa, TRIPS va Parij konvensiyasi kabi xalqaro shartnomalar o‘z kuchini saqlab qola oladimi?
Rossiyadan arzon va muqobil tovarlar oqimini hamda logistika markazlarini qabul qilish orqali iqtisodiy faollikni ushlab turish kabi qisqa muddatli manfaatlar, uzoq muddatda O‘zbekiston milliy intellektual mulk muhofazasi tizimining yemirilishiga olib kelmasligi kerak. Rossiya kontrafakti va “kulrang” importga yetarlicha huquqiy baho berilmasligi – mamlakatimizga to‘g‘ridan to‘g‘ri G‘arb investitsiyalari kirib kelishini to‘xtatuvchi asosiy omildir.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, bir nechta tizimli choralar ko‘rilishi zarur.
Birinchidan, Bojxona reyestriga kiritilmagan bo‘lsa-da, xalqaro e’tirof etilgan brendlarning Rossiyada yaratilgan kontrafakt nusxalarini aniqlash bo‘yicha Bojxona qo‘mitasiga ex-officio (o‘z xizmat vazifasiga ko‘ra) tovarlarni vaqtincha ushlab turish vakolatini qonunchilikda mustahkamlash lozim.
Ikkinchidan, O‘zbekistonga o‘z omborlarini ko‘chirayotgan Rossiyaning transchegaraviy elektron tijorat operatorlariga (Wildberries, Ozon va h.k.) O‘zbekiston iste’molchilariga sotilayotgan va mamlakat omborlarida saqlanayotgan tovarlarning tovar belgilariga bo‘lgan huquqiy tozaligini (IP clearance) tekshirish va majburiy javobgarlik yuklash mexanizmini joriy etish darkor.
Uchinchidan, Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasi hamda Adliya vazirligi huzuridagi Intellektual mulk departamenti o‘rtasida Rossiyadan kirib kelayotgan strukturali qayta brendlashtirish va insofsiz raqobat holatlarini aniqlash bo‘yicha qo‘shma ekspertiza metodologiyasini ishlab chiqish maqsadga muvofiq.
Sevinchbeka Hazratqulova,
Toshkent davlat yuridik universiteti o‘qituvchisi
