Oʻzbekistonga kirib kelayotgan kimyoviy va biologik preparatlar tekshirilyaptimi? – biolog bilan suhbat
|19:041 08918 min
Oʻsimliklarga borgan sayin koʻproq kimyoviy va biologik preparatlar ishlatilyapti. Buning oqibati nima boʻladi, Yaratganga ayon. Siz-u biz esa bir savolni berishga haqlimiz: mamlakatga kirib kelayotgan moddalar tekshirilyaptimi? Zararlarni yumshatish uchun yetarli chora-tadbirlar koʻrilyaptimi? Xatarlar chamalanyaptimi? Bu xususda biologiya fanlari doktori Baxtiyor Rasulovga savollar bilan murojaat qildik.
Shokir Sharipov: Oʻzbekistonga chet eldan kirib kelayotgan, oʻsimliklarga ishlatiladigan preparatlar yetarlicha tekshiruvdan oʻtyaptimi?
Baxtiyor Rasulov: Avvalo shuni aytish kerakki, bu mavzuda gapirish, keng jamoatchilik va masʼul idoralarga bugun kechayotgan jarayon haqida maʼlumot yetkazish kerak. Siz savolni toʻgʻri qoʻydingiz, chunki keyingi vaqtlarda Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligida qoʻllanayotgan kimyoviy vositalar juda koʻpayib ketdi.
Qishloq xoʻjaligida keng qoʻllanayotgan vositalarni shartli ravishda ikki turga boʻlsak boʻladi: kimyoviy va biologik vositalar. Kimyoviy vositalar - taʼsir etuvchi moddasi kimyoviy tabiatga ega boʻlgan preparatlar. Bular fungitsidlar, insektitsidlar, gerbitsidlarni oʻz ichiga oladi. Biologik vositalar esa taʼsir etuvchi moddasi tirik hujayraga asoslangan vositalar. Bular koʻproq biologik oʻgʻitlar, biopreparatlar, biofungitsidlar kabi preparatlarni oʻz ichiga oladi. Har ikki tur uchun alohida talablar mavjud.
Avvalo, chetdan olib kelinayotgan kimyoviy vositaning asosiy taʼsir etuvchi moddasi aniqlanishi kerak. Masalan, preparat tarkibida A modda bor deyilgan boʻlsa, Oʻzbekistondagi masʼul laboratoriya buni tekshirib, tasdiqlaganidan soʻng keyingi sinovlarga ruxsat beriladi. Aksariyat hollarda tarkib haqidagi maʼlumotni ishlab chiqaruvchi firma yoki kompaniyaning oʻzi toʻldirib beradi. Biz ishonch hosil qilish uchun uni laboratoriyada tegishli asbob-uskunalarda tekshirib olishimiz kerak. Buning qiyin joyi yoʻq. Ilmiy-tadqiqot institutlarida kimyoviy, xususan, organik moddalarni aniqlashning barcha usullari oʻzlashtirilgan. Ammo moddalarni roʻyxatga oluvchi idoralarimizda bu ishlar qilinadimi, yoʻqmi - menga qorongʻi.
Shokir Sharipov: Har qanday preparat kiritilayotganda uni tekshirishimiz kerakligi qoidaga kiritilganmi?
Mavzuga oid
Baxtiyor Rasulov: Bor. Birinchi ilovaning uchinchi bandida preparatning savdo nomi, maʼlum sinonimlari, toʻrtinchi bandida ISO boʻyicha taʼsir etuvchi modda nomi yozilgan. Ikkinchi ilovada fizik-kimyoviy xususiyatlar deyilgan. Taʼsir etuvchi moddaning ISO, IUPAC, CAS RN boʻyicha nomi, strukturaviy formulasi, empirik formulasi, molekulyar ogʻirligi, agregat holati, rangi, hidi va qator xususiyatlari belgilangan.
Shokir Sharipov: Biz oʻrganishimiz kerak boʻlgan xususiyatlarni aytyapsiz-a?
Baxtiyor Rasulov: Yoʻq, bu hujjatni odatda ishlab chiqaruvchi kompaniyaning oʻzi toʻldirib beradi. Lekin mening qatʼiy fikrim shuki, firma haqiqatan shu moddani taqdim etyaptimi yoki yoʻqmi - bu Oʻzbekiston tomonidan tanqidiy koʻrib chiqilishi kerak.
Shokir Sharipov: Sizningcha, shu narsa qilinmayapti.
Baxtiyor Rasulov: Menimcha, bu narsa qilinmasa kerak. Agar qilinsa, roʻyxatga oluvchi idoralar bu haqda maʼlumot taqdim etishlari mumkin.
Shokir Sharipov: Ochiq boʻlishi kerak. Men ham koʻra olishim kerak.
Baxtiyor Rasulov: Shunday. Yoki mening fikrimga raddiya sifatida: «Mana bu preparat tarkibidagi taʼsir etuvchi moddaning kimyoviy, fizik-kimyoviy xususiyatlarini falon laboratoriyada aniqlab, mana bu xususiyatlarini topganmiz. Kimyoviy formulasi bu, umumiy modda tarkibidagi massa ulushi shuncha, quyidagi qoʻshimcha moddalar uchraydi», deb maʼlumot berishlari mumkin.
Men Oʻzbekiston vakiliman, davlat manfaatini himoya qiluvchi inson sifatida nima qilishim mumkin edi, degan savolga javob beryapman. Demak, shu narsani tekshirib olishimiz kerak. Chetdan kirayotgan preparat tarkibida shu modda borligiga ishonch hosil qilsak, keyingi sinovlarga ruxsat beramiz.
Uchinchi ilovada toksikologik-gigiyenik tavsifi keltirilgan. Buni tarjima qilib aytyapman, odatda rus tilida boʻladi. Unda qator talablar berilgan. Birinchisi - oʻtkir peroral toksiklik. Sichqon, kalamushda tekshirilishi kerakligi aytilgan: LD50, oʻtkir taʼsir chegarasi. Ikkinchisi - oʻtkir teri toksikligi. Uchinchisi - oʻtkir ingalyatsion toksiklik. Toʻrtinchisi - toksik taʼsir mexanizmi. Shu tarzda davom etadi. Yaʼni biologik obyektga taʼsiri tajriba hayvonlarida oʻrganiladi.
Shokir Sharipov: Qanday holatlarni kuzatib, shu xulosaga kelyapsiz?
Baxtiyor Rasulov: Hozir rasmiy savdoga ruxsat berilgan koʻplab preparatlarning taʼsir etuvchi moddalari Yevropa Ittifoqi va Amerika tomonidan taqiqlangan.
Shokir Sharipov: Rivojlangan davlatlarda taqiqlangan komponentlar bizga kirib kelyapti, demoqchisiz.
Baxtiyor Rasulov: Shunday. Bundan tashqari, preparatlarning tuproqda, suvda, oziq-ovqat yoki qishloq xoʻjaligi mahsulotlarida saqlanish muddati, parchalanish oraliq mahsulotlari oʻrganilishi kerak. Bularni toʻliq tavsiflamasdan turib, preparatlarni roʻyxatga olish qiyin. Men olim sifatida shunday fikrdaman: agar shu talablar bajarilsa, Oʻzbekistonda roʻyxatga olingan preparatlarning oʻndan biri qolishi mumkin...
Masalan, bu yil 1 gramm zahar ishlatsak, keyingi yil u taʼsir qilmaydi. Endi 2 grammga chiqaramiz. Shu tarzda bu vositalarning qoʻllanish meyorlari, konsentratsiyalari geometrik progressiya kabi oshib bordi va yangi muammolarni keltirib chiqardi. Shu zaharlar ortidan kasallik qoʻzgʻatuvchi viruslar, bakteriyalar, patogen zamburugʻlarning chidamli shakllari, avlodlarini oʻz qoʻlimiz bilan yaratib oldikmi? Ha! Endi ularni yoʻq qilish uchun zahar miqdorini oshiryapmizmi, yangi, kuchli zaharlarga ehtiyoj tugʻilyaptimi? Ha!
Bu, birinchi navbatda, odamlarning oʻziga taʼsir qilyapti. Nima uchun bolalarda onkologik kasalliklar rivojlanib ketdi? Ayrim taʼsir etuvchi moddalarning taqiqlanishiga ham onkologik kasalliklarni keltirib chiqarish ehtimoli borligi sabab boʻlgan. Biz zahar qoʻllamasak, hosil ololmaymiz, degan tushunchaga keldik va shu fikrda qattiq turibmiz.
Shokir Sharipov: Buning ustiga, hali tekshirmasdan kirib kelayotgan tonnalab preparatlar qoʻshilyapti.
Baxtiyor Rasulov: Yozda Davlat xavfsizlik xizmati bu sohaga masʼul boʻlgan Oʻsimliklar karantini va himoyasi agentligi tomonidan korrupsiyaga yoʻl qoʻyilgani, zarar koʻlami 90 milliarddan ortiq boʻlgani haqida rasmiy maʼlumot eʼlon qildi. Demak, bu yerda siz bilan bizni shubhaga solgan ishlar boʻlishi mumkinmi yoki yoʻqmi? Nima uchun aniq aytolmayman? Chunki bizda faktlar yoʻq.
Shokir Sharipov: Jurnalistikaning qiyin tarafi - fakt talab qilishadi. Lekin biz kuzatib turgan holatlar bor. Siz masalan, fakt keltiryapsiz. Shundan kelib chiqib, juda katta xulosalarni chiqarsa boʻladi. Millat xavfsizligi haqida gap ketayotganda, «faktim yoʻq» deb jim tura olmaymiz-da.
Baxtiyor Rasulov: Shunday. Biz buni qayerdan bilamiz? Har yili Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligida qoʻllashga ruxsat etilgan kimyoviy vositalarning roʻyxati - reyestri eʼlon qilinadi, kitob holida nashr etiladi. Qaysi preparatlar roʻyxatdan oʻtkazilganini oʻsha yerdan bilib olamiz. Ayrim ishlab chiqaruvchilar va sotuvchilarning rasmiy veb-saytlarida ham mahsulotlari eʼlon qilinadi.
Muammoni yashirishimiz kerak emas. Bu ishga masʼul boʻlganlar ham, jamoatchilik ham shuning ichida yashayapti, yashashga mahkum. Masʼullar ham oʻylab qoʻyishi kerakki, ular zahar sepilgan daladagi bugʻdoyning nonini yeydi. Biz chet eldan non olib kelib yemaymiz, toʻgʻrimi? Yoki beda oʻrimi arafasida unga ommaviy ravishda hasharot tushadi. Zahar ishlatilmasa, bedaning bargi qolmaydi. U bedani mol yeydimi? Molning suti, goʻshti, yogʻi boʻladimi? Masʼul xodim ham chetdan sut olib keltirib ichmaydi-ku. Uning bolasi, oilasi, qarindosh-urugʻi, ota-onasi ham himoya qilinmagan-ku.
Biz birgalikda kurashishimiz kerak. Bu faqat sizning yoki mening muammom emas. Foydani chet ellik kompaniyalar, bu zaharlarni kiritayotganlar koʻradi. Bizga xalq, millat, davlat sifatida bir tiyinlik foydasi yoʻq. Keskinroq aytishga majburman: mayli, 5–10 foiz kamroq hosil olaylik, lekin kasal boʻlmaymiz, sogʻlom yashaymiz.
Men dalalarni aylanaman, viloyatlarga boraman, koʻp eshitganman, koʻrganman, guvoh boʻlganman. Bu ishga bosh qoʻshgan, shuning ichida yurgan odamlarning koʻpi oʻlib ketdi. Koʻpi kasal, onkologik kasallikka chalingan. Farzandlari azob tortyapti. Bu masalani yashiradigan, xaspoʻshlaydigan davrdan oʻtdik. Endi aytishimiz, koʻrsatishimiz kerak. Chunki muammo koʻrinib turibdi.
Ikkinchi masala: ikki-uch yildan beri Oʻzbekistonda asalarilar ommaviy qirilyapti, hovuch-hovuch boʻlib. Oʻn-oʻn besh yil oldin bitta-ikkita sanardi. Keyingi yillarda esa hovuch-hovuch qilib koʻrsatilyapti.
Shokir Sharipov: Yana bir mavzu. Xitoyning paxta yetishtirish texnologiyasini olib kirdik, ishlatyapmiz. Shu texnologiyani kimdir oxirigacha oʻrgandimi? Nimani olib kiryapmiz? Toʻgʻri, fermerlar yaxshi hosil olyapti. Lekin mening tushunishimcha, hech bir narsa havodan paydo boʻlmaydi. Hosil ham qayerdandir yuzaga keladi. Shu texnologiyaning qisqa va uzoq muddatli taʼsirini kimdir oʻrgandimi? Tekshiruvdan oʻtkazib qoʻllayapmizmi yoki koʻr-koʻrona qoʻllayapmizmi?
Baxtiyor Rasulov: Menimcha, tekshiruvdan oʻtmadi shekilli, sinovlar hali davom etyapti. Tekshiruvdan oʻtdi degan gapni eshitmadim. Hosildorligidan boshqa yaxshi, foydali xususiyati haqida ham eshitmadim.
Shokir Sharipov: Yaʼni tekshirib Oʻzbekistonga kiritishi kerak boʻlgan masʼul tashkilotlar hozir chekkada turibdi, desa boʻladimi?
Baxtiyor Rasulov: Balki shunaqadir. Lekin oʻzimizning yaxshi anʼanaviy navlarimiz boʻlgan. Masalan, «AN-Boyovut» navlari Oʻzbekistonning shoʻrlangan tuproqli hududlarida, Jizzaxda, Sirdaryoda ekilib, yaxshi hosil olingan. «Sulton» navlari boʻlgan. Bizning institutimizda ham qancha navlar, masalan, «Kelajak» navlari yaratilgan. Lekin nimagadir ommalashmadi. Xohlaymizmi, yoʻqmi, baribir milliy genofondga qaytamiz, degan ishonchim bor.
Shokir Sharipov: Balki masala faqat navlarda emasdir, nav atrofida butun boshli texnologiya kerak. Demak, xitoyliklar faqat navini sotayotgani yoʻq, butun texnologiyasini tarqatyapti.
Baxtiyor Rasulov: Ha.Bizning paxta navlarimiz hosildorligining tushib ketishi ularning eskirishidan emas, tuproq-iqlim sharoitining oʻzgarishi bilan bogʻliq. Buni rasmiylarimiz, yuqoridagi idoralar tan oladimi, eʼtiborga oladimi, yoʻqmi - bilmayman.
Oddiy misol: ilgari gʻoʻza parvarishi oʻrtacha toʻrt-besh-olti marta sugʻorishga asoslangan edi. Shuncha marta sugʻorsangiz, gʻoʻza shuncha marta oziqlangan hisoblanadi. Sababi, oʻgʻit suvda erigach, oʻsimlik uni oʻzlashtirgan. Hozir suv bilan bogʻliq muammolar bor. Ilgarigidek toʻrt-besh-olti marta sugʻora olmayapmiz, oʻrtacha bir-ikki marta sugʻoryapmiz. Demak, oziqlantirish ham shuncha marta qisqardi. Oziqlantirishning muqobil variantlari, masalan, bargdan oziqlantirish usullari bor.
Oʻzbekistondagi aksariyat ilmiy tashkilotlar, muassasalar, universitetlar qaysi sohada faoliyat olib bormasin, asosiy ishlanmalari qishloq xoʻjaligiga qaratilgan. Seleksiya, genetika, urugʻchilikda bu oʻz-oʻzidan ravshan. Mikrobiologiya institutining aksariyat ishlanmalari ham qishloq xoʻjaligi uchun: kasalliklarga qarshi kurashuvchi, oʻsimliklarning oʻsishi, rivojlanishini qoʻllab-quvvatlovchi, kasallikka chalinishining oldini oluvchi, hosildorligini oshiruvchi va tuproqlarni sogʻlomlashtiruvchi biologik preparatlar. Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida ham qishloq xoʻjaligi uchun foydali koʻplab kimyoviy moddalar aniqlangan. Bioorganik kimyo institutidagi ishlanmalar ham bor. Hatto nanotexnologiya boʻyicha koʻplab ishlanmalar ham qishloq xoʻjaligiga yoʻnaltirilgan. Bizning aksariyat oʻy-xayollarimiz, ishlanmalarimiz qishloq xoʻjaligiga qaratilgan. Nahotki davlatning shuncha mablagʻi sarflangan ishlanmalardan foydalanmasdan, chet el texnologiyalaridan foydalanishimiz kerak?
Bizning ishlanmamiz oddiy, sodda, arzon. U Oʻzbekistonning bugungi tuproq-iqlim sharoiti va voqeligidan kelib chiqqan. Bizda asosiy muammo shoʻrlanish emas, tuproqlarning qattiqligi, unda erimaydigan karbonatlar miqdorining koʻpligi va buning chigit unuvchanligiga taʼsiri. Biz chigitning unishiga yordam berish, chinbarg chiqarganda birinchi oziqlantirish, 7–10 kundan keyin ikkinchi, birinchi sugʻorishdan oldin uchinchi oziqlantirishni koʻzda tutuvchi texnologiya ishlab chiqdik. Shu asosda yuqori hosildorlik texnologiyalari yaratilgan. Bunday texnologiyalar Oʻzbekiston institutlari tomonidan koʻp taklif qilingan, lekin ommalashtirilmayapti.
Shokir Sharipov: Keling, bevosita takliflarga oʻtaylik. Koʻp resurslarimizni tilga oldik. Olim va amaliyotchi sifatida nima deysiz: ularni umumlashtiradigan bir markaz kerakdir? Masalan, paxta yetishtirishning milliy texnologiyasini yaratish uchun.
Baxtiyor Rasulov: Yoʻq, bizda paxtachilik kengashi ham bor-da.
Shokir Sharipov: Ishlamaydi.
Baxtiyor Rasulov: Yoʻq, ishlaydi.
Shokir Sharipov: Nega unda bizda siz aytayotgan narsalar yoʻq?
Baxtiyor Rasulov: Balki kengashning fikri…
Shokir Sharipov: Nima deb oʻylaysiz? Menga shaxsiy, subyektiv fikringiz kerak. Siz biroz kinoya bilan aytyapsiz, «ishlamayapti» deyishga majbursiz. Balki jamoat tashabbusi, nodavlat notijorat tashkiloti, jonkuyarlar yigʻini sifatida men, siz va boshqalar yigʻilib, qandaydir oʻzgarishlar qilishimiz kerakdir?
Baxtiyor Rasulov: Qilsa boʻlarmikin, deyman-da. Toʻgʻrisi, fuqaro sifatida koʻp tashabbuslardan charchaganman. Bu jarayonga taʼsir eta olmasligimni bilaman va takliflarim inobatga olinmasligiga ishonchim koʻproq.
Maqtanish boʻlsa ham aytishim kerak: olimlar bir necha qadam oldinda. Hozir Oʻzbekistonda paxta, bugʻdoy yoki boshqa ekinlar yetishtirilyapti, biz esa bundan oldinga oʻtib ketganmiz. Qishloq xoʻjaligida nanotexnologiyalarni qoʻllash haqida bosh qotiryapmiz, aqlli qishloq xoʻjaligi va aqlli oʻgʻitlar ustida ishlayapmiz. Shuning uchun biz bilan muloqot kerak. Xitoyni iqtisodiy jihatdan yuksaltirgan eng muhim narsa - ilm-fan yutuqlarini amaliyotga integratsiya qilish, tijoratlashtirish. Ularda bu aloqa uzilmagan.
Shokir Sharipov: Bizda uzilgan.
Baxtiyor Rasulov: Ha, bizda shu narsa muammo.
Shokir Sharipov: Yechimlar, takliflaringiz bormi? Nima qilish kerak? Markaz kerak emas ekan, jamoat tashkilotiga ham umid bildirmayapsiz. Xitoyning yondashuvi bizning yondashuvimizdan nimasi bilan farq qiladi?
Baxtiyor Rasulov: U yerda olimning fikri inobatga olinadi. Bizda davlat tomonidan ilm-fanni moliyalash boʻyicha hozir muammo qolgani yoʻq. Deyarli har oyda, ikki oyda bir yoki har chorakda yangi tanlovlar eʼlon qilinadi. Ertaga Belarus bilan qoʻshma loyihalar tanlovi yakunlanadi, muddati 10 kunga choʻzib berildi. Undan keyin Turkiya bilan tanlov bor. Oʻzimizning amaliy va fundamental loyihalar tanlovlari ham bor. Davlat juda katta resurs sarflayapti. Fanlar akademiyasida katta islohotlar boʻlyapti. Men Fanlar akademiyasi yoki Innovatsion rivojlanish agentligini tanqid qilmoqchi emasman. Ular oʻz ishini qilyapti, funksiyasini bajaryapti. Fanlar akademiyasidagi institutlar, ilmiy-tadqiqot muassasalari keragidan ortiq ish qilib berdi deb oʻylayman.
Bugun Scopus bazasidagi Xirsh indekslarini koʻrdim. Ilgari, 10–15 yil oldin Oʻzbekistonda 3, 4, 5 Xirsh indeksiga ega boʻlish alohida voqelik hisoblanardi. Sanoqli olimlarimizning Xirsh indeksi yuqori edi. Hozir 9–10 oʻrtacha koʻrsatkich boʻlib qoldi. Oʻzimnikini koʻrdim, mendan oldin qancha olim bor. Eng asosiysi - yosh olimlar. Oʻzbekistonda olimlarning yoshi yosharib, saviyasi ortib boryapti. Sifat, miqdor, tarkib ijobiy tomonga oʻzgaryapti.
Shuncha olim kimga ishlayapti? Bu yerda faqat qishloq xoʻjaligi emas, iqtisodning boshqa sohalari ham bor. Hammasi bilan muloqot oʻrnatilishi kerak. Fanlar akademiyasida har bir institutning ishlanmalari, eʼlon qilgan maqolalari, kitoblari haqida maʼlumotlar yigʻiladi. Qiziqqan tashkilotlar soʻrasa, roʻyxatini berishadi. Milliy mahsulot, milliy brend sifatida taklif qilingan qancha narsalar bor.
Xitoyning iqtisodiy moʻʼjizasi asosida qishloq xoʻjaligi islohoti yotadi deb eshitganman, oʻqiganman. Turtki aynan shu islohot boʻlgan. Qishloq xoʻjaligi - muhim, strategik soha, xavfsizlik nuqtayi nazaridan ham. Chunki qishloq xoʻjaligini himoya qilsangiz, iqtisod himoyalanadi. Iqtisod himoyalansa, jamiyat va davlat himoyalanadi.
Shokir Sharipov: Menga qiziq: Xitoy mulozimining miyasida nima borki, u siz aytgandek harakat qilyapti? Bizning mulozimimizning miyasi qanday ishlayapti?
Baxtiyor Rasulov: Men Northwest universitetiga borganimda, safarning ikkinchi kuni ishlab chiqarish kompaniyalari bilan uchrashuv boʻldi. Ilmiy ishlarni mahsulotga aylantirishga qiziqqan kompaniyalar bilan yuzma-yuz muloqot boʻldi. Oʻzbekistonda bunday muloqotlar boʻlganini eslolmayman. Xitoyda esa bunday suhbatlarga koʻp guvoh boʻlganman. 2012-yildan 2018-yilgacha qisqa tanaffuslar bilan u yerda - fizika va kimyo institutida, ekologiya va geografiya institutida ishlaganman. Ularda qishloq xoʻjaligi yoki iqtisoddagi muammolarni hisobga olgan holda ilmiy ishlar olib boriladi va tez tijoratlashtiriladi.
Men ularni oppoq qilib koʻrsatmoqchi emasman. Ularda ham bizdagi muammolarning yuz marta, balki ming marta ogʻir shakllari bor. Asalarilar muammosi, ekologik muammolar ularda ham bor. Lekin oʻzgarishlar tez, jarayondan qolib ketishmaydi. Chunki ular ham biladi: ikki-uch-toʻrt-besh yildan keyin texnologiya, mahsulot eskiradi. Yangi narsalarga ehtiyoj tugʻilganda, ilmiy tadqiqot tez javob beradi. Chunki fan kamida besh-oʻn yil oldinda yuradi. Olimlarning tafakkuri tezroq ishlaydi. Bu jarayon doimiy davom etishi kerak. Olimning butun oʻy-xayoli shu.
Hozir balki, 10–15 foiz boʻlishi mumkin, lekin ilm bilan shugʻullanayotgan, ilmiy tadqiqot olib borayotganlar orasida tasodifiy olim qolgan emas. Hammasining oʻz ilmiy muammosi bor, shu atrofida ishlayapti. Demak, ular davlat uchun ishlayapti. Men oʻzimni davlatning askari deb bilaman, chunki uning manfaatlarini himoya qilishga harakat qilaman. Maqsad shu, niyat shu. Shuning uchun oʻz olimlarimizni begona qilmasdan, ularning salohiyatidan foydalanish kerak. Ular har qanday holatda xizmat qilib beradi. Chunki bu toifa fidoyi boʻladi: oylik berilsa ham, berilmasa ham, sharoit ogʻir boʻlsa ham ilmda yuraveradi. Ichida ilmga ishq bor. Shuning uchun muloqot doimiy boʻlishi kerak. Faqat «galochka» uchun, rasmiy yoki majburiy emas, ixtiyoriy boʻlishi kerak.
