«Kartoshka ajiotaji». Narxlar qanday qimmatlashdi?

Joriy yilning dastlabki to‘qqiz oyi davomida esa 2,5 mln tonna kartoshka yetishtirilgan. Bu raqamlarni o‘tgan yilning mos davri bilan solishtirganda (2020 yilning yanvar–sentabr oylarida 2,43 mln tonna) ham o‘sish kuzatilganini ko‘rish mumkin. Yildan yilga «ikkinchi non» sifatida tavsiflanadigan ushbu mahsulotni yetishtirish va import qilish ko‘rsatkichlari doimiy ravishda oshib borishiga qaramay, narxlar mamlakatdagi inflatsiya darajasiga nisbatan karrasiga ko‘proq qimmatlashgan.

Nega narxlar birdaniga keskin oshdi?

Narxlar faqatgina O‘zbekiston bozorida oshgani yo‘q. Ayni paytda Belarusda kartoshkaning ulgurji narxi o‘tgan yilning xuddi shu davridagidan ikki baravar, Rossiyada esa 2,1 baravar qimmat. Bu holat Rossiyada yomon ob-havo ta'sirida yetarli darajada hosil olinmagani bilan izohlanmoqda.

Rossiyadan Markaziy Osiyo mamlakatlariga katta miqdorda kartoshka eksport qilinadi, bu esa o‘z navbatida ushbu mamlakatlardagi ichki bozorda narxlar barqarorligiga ham ta'sir qiladi. Xususan, O‘zbekistonga kartoshka eksport qilishda yetakchi davlatlardan biri Qozog‘iston ham kechpishar kartoshkani Rossiyadan import qilib, mamlakatda yetishtirilgan ertapishar kartoshkani O‘zbekiston va mintaqaning boshqa mamlakatlariga eksport qiladi. Ayni vaziyatda eksportyor mamlakatlarning o‘zida ham narxlar oshishi O‘zbekiston bozoriga jiddiy ta'sir ko‘rsatmoqda.

Bundan tashqari, O‘zbekistonga eng ko‘p miqdorda kartoshka eksport qiladigan Eron ham Yevropada ushbu mahsulotga nisbatan talab ortishi evaziga ushbu yo‘nalishda eksport qilish hajmini oshirgan.

O‘zbekistonda asosan ertapishar kartoshka yetishtiriladi. Ammo mamlakatda kartoshka saqlash infratuzilmasi yaxshi rivojlanmagani bois qish oylaridagi narxlar barqarorligi import mahsulotlar hisobidan ta'minlanadi.

Narxlar pasayishi mumkinmi?

Soliq kodeksiga kiritilgan o‘zgarishlarga ko‘ra, 2021 yil 10 oktyabrdan 31 dekabrgacha bo‘lgan davrda go‘sht, muzlatilgan baliq va kartoshkani O‘zbekistonga olib kirish QQSdan ozod qilindi. Bu o‘z navbatida ma'lum vaqt narxlar oshishiga qisman to‘sqinlik qilishi mumkin. Ekspertlarning fikricha, bunga kartoshka yetishtirish bo‘yicha yetakchi davlatlardan biri Pokistondan yoki ayni paytda narxlar O‘zbekistondagidan 3 barobar arzon ekani aytilayotgan Polshadan kartoshka import qilish hisobiga erishish mumkin. Ammo joriy mavsumda mintaqa bo‘ylab kartoshka yetkazib berish hajmi nisbatan kamligi sabab, narxlar nisbatan yuqoriligicha qolishi ta'kidlanmoqda.

Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, so‘nggi 20 yillikda O‘zbekistonda kartoshka yetishtirish hajmi 4,3 barobar (731,1 ming tonnadan 3,14 million tonnaga) ko‘paygan bo‘lsa-da, narxlar yildan yilga sezilarli ravishda oshishda davom etmoqda. Buni asosan ikki omil bilan izohlash mumkin:

Birinchisi, aholining yuqori talabi. Agar aholi daromadlari miqdori oshsa, kartoshkaga bo‘lgan talab o‘rni nisbatan kaloriyasi yuqori bo‘lgan boshqa mahsulotlar bilan qoplanishi mumkin. Aholi daromadlari pastligi sabab kartoshka o‘zbek oilasi dasturxonida nondan keyingi eng ko‘p iste'mol qilinadigan qishloq xo‘jaligi mahsulotiga aylangan.

Ikkinchi omil, mamlakat ichida sifatli urug‘lik kartoshka ishlab chiqarish yetishmasligi. Iqlim sharoitini hisobga olgan holda O‘zbekistonga tashrif buyurgan xalqaro ekspertlarning aksariyati mamlakatda yuqori sifatli urug‘lik kartoshkani yetishtirish juda qiyinligi, hatto imkonsizligini ta'kidlashgan.

Ushbu muammolar hal etilmasa, O‘zbekistonda kartoshka narxlari uzoq vaqt davomida nisbatan yuqori bo‘lib qolishi ehtimoli mavjud.

Doston Ahrorov tayyorladi.