Karim Bahriyev - çala söz erkinligi, Islom Karimovni çöçitgan loyiha va jurnalist şa’ni haqida
|22:29 / 17.01.202170 42113 min
Ijtimoiy jarayonlar va özbek adabiyotiga doir mavzularda turkum suhbatlar taşkil etib kelayotgan Kun.uz'ning navbatdagi suhbatdoşi jurnalist, şoir, tarjimon va media huquqi mutaxassisi Karim Bahriyev böldi.
— Bugun «uçinçi renessans» özbekistondagi amaldorlar orasida köp qöllanilayotgan atamaga aylandi. Siz bu atamani aslida qanday tuşunasiz va umuman, renessans haqida hozirdan gapirişimiz qançalik töğri?
— Biz Navoiy, Jomiy yaşagan, yoki undan oldinroq – Beruniy davri, ilm davrini renessans deymiz. Bu juda katta tuşunça. Masalan, hozir Ğarbda ulkan tadqiqotlar qilinyapti. Ayrim universitetlarda önlab Nobel mukofoti laureatlarlari çiqdi.
Renessans davrida 50ga yaqin daho çiqişi kerak. Masalan, biz Navoiyni daho deymiz, qisinib, qimtinib Abdulla Oripovni daho şoir deymiz. Xöş, bizning şe’riyatimizda 50 nafar Abdulla Oripov, ilmimizda 50 nafar Beruniy çiqyaptimi?
Bizda qaçonki, dunyoni lol qoldirgan kaşfiyotlar bölsa, şundagina renessans böladi. Şuning uçun renessans – bizga ideal. Bugungi foydalanayotganimiz esa Islom Karimovning «Buyuk kelajak» iborasiga öxşaydi. Men buni bir kitobimda ham yozganman: «Nabiralar, evaralarga ayting, «buyuk kelajak» albatta keladi, kutişsin». Biz uni körmaymiz, lekin evaralarimiz körişar balki.
Bugunini yaxşilay olmaydigan odamlar ertaning umidi bilan yaşaydi. Şuning uçun biz şu paytda, şu yurtni obod va farovon qilişimiz kerak. Qandaydir olisdagi narsani orzu qilib yaşamasligimiz kerak.
Men Amerikaning buyuk şoiralari Emili Dikinson va Edna Sent-Vinsent Milleyning şe’rlarini özbek tiliga tarjima qilganman. Dikinsonning «Qari qiz» nomli şe’ri bor. Şu şe’rdagi obrazlar silsilasiga qarasangiz, «Qari qizning eri qabr. Qari qiz erini juda uzoq kutadi va göriga gulçambar ham taqdim qiladi», deydi. Qarang, qanday kutilmagan obraz, kutilmagan öxşatiş. Millat öşa qari qiz holiga tuşib qolmasligi kerak. Renessans ertaga böladi deb, kutib yaşamasligi kerak. Bugun harakat qiliş kerak.
Renessans bir şior, ideal sifatida qayerdadir turişi kerak. Unga boriş oson emas. Yuzta tovuq boqqan bilan renessansga boriş qiyin.
— Ayrim paytda biror jurnalistning nimadir bölib, öz pozitsiyasini özgartirgani, kasbiy sobitligini yöqotişiga guvoh bölamiz. Siz ustoz jurnalist sifatida bu kasbda şa’n masalasini qanday toza saqlab qoliş mumkin deb hisoblaysiz? Vijdon emas, aynan şa’n haqida söramoqçiman.
Mavzuga oid
— Jurnalistlar ijodiy uyuşmasi işlab çiqqan «Ahloq kodeksi» bor. Bu öşa kodeksning bir qismi. Jurnalistning birinçi vazifasi – kasbining şarafini himoya qiliş.
Kommunistik partiya davrida kommunistik mafkura bölardi. Şu paytlarda kommunistik mafkuraga töğri kelgan narsa haqiqat, unga töğri kelmagani esa haqiqat emas deb qaralardi. Keyin mustaqil böldik. Konstitutsiyada heç qaysi mafkura davlat mafkurasi sifatida örnatilmaydi, fikrlar xilma-xilligiga asoslanamiz, deb belgilandi.
Albatta, bu degani har bir jurnalist özi bilganini, özi e’tiqod qilgan narsalarni qilar ekan degani emas. Inson huquqlari mafkurasi, umuminsoniy qadriyatlar, millat, madaniyat, til, tarix, yaşaş huquqi, axborot, söz erkinligi huquqi jurnalistning ma’lum ma’nodagi e’tiqodi böladi.
Ikkinçi tomondan – ijtimoiy mas’uliyat. Jurnalistning mas’uliyati 5–6 qatlam. Birinçidan, özining oldida mas’uliyati, özi işlayotgan OAV şa’ni va uçinçidan, jurnalistlik va kasb şa’ni.
Agar jurnalist pora olsa, qaysidir jurnalist hokimiyatdan uy olsa yoki boşqa sabab bilan rost sözni yozmay qöysa, bu boşqa jurnalistlarning şa’niga kelib tegadi.
Bilasiz, vazirliklar 27 iyun, 3 may yoki yangi yilga yaqin öz sohasini yoritgan jurnalistlarni taqdirlaydi. Aslida bu – biz aytgan işlarning boşlanişi. Haqiqiy jurnalist heç kimdan sovğa olişi mumkin emas.
Kasb etikasiga zid işlar içida uy, avtomobil olişdan taşqari, zimdan böladigan jihatlari ham bor. Masalan, kasbingiz tufayli böladigan biror yangilikdan oldinroq xabardor bölişingiz mumkin. Ammo siz bu yangilikdan şaxsiy manfaatingiz yölida foydalanmasligingiz kerak.
Masalan, siz iqtisodiy gazeta yoki internet saytda işlaysiz. Sizga yaqin atrofda falon kompaniyaning aksiyalari narxi kötarilişi haqida xabar keldi. Siz hamma eşitişidan avval şu kompaniya aksiyalarini sotib olib, keyin ommaga e’lon berişingiz, bu orqali boyib ketişingiz mumkindir, lekin siz kasbingiz orqali xabardor bölgan ma’lumotdan öz manfaatingiz yölida foydalangan bölasiz.
Jurnalistning kasb axloqi – şunday çuqur narsa.
Ikkinçi tarafdan, «paxta teraman» deb tört satr şe’r yozgan yigitga Andijonda maşina berildi. Yoki yaqinda rahbarni maqtagan, jöqiça bir şe’r yozadigan şoir Yozuvçilar uyuşmasiga qabul qilindi. Bunday hodisalar tinimsiz bölyapti.
Jurnalist sovğa-salom olişdan tiyilişi kerak. Yoki sovğa olgandan keyin ham tanqid yozişdan töxtamasligi kerak.
Umuman olganda, hukumatdan sovğa-salom olgan jurnalistlarning tanqidini avval ham kam körardik, keyin esa ular umuman jim bölib ketişdi.
— Oxirgi vaqtlarda turli minbarlarda turli şaxslarga qarata eng köp berilayotgan savollardan biri: siz Özbekistonda söz erkinligi darajasini qanday baholaysiz?
— Bu köp faktorlarga boğliq holat. Bir oğiz, ha, yöq yoki çala deyiş mumkin. Hozir bizda çala söz erkinligi bor.
Çuqurroq fikrlaydigan bölsak, söz erkinligi qonunçilikka boğliq. Bu birinçi faktor. Bizni erkin qiladigan darajada qonunçilik bormi? Hali yöq.
Boşqa mamlakatlarga qaraganda, bizda jurnalistikaga oid qonunlar köp, 5–6ta. AQŞda masalan bitta ham qonun yöq. Faqat Konstitutsiyasida bitta modda bor. U ham keyinroq tuzatiş sifatida kiritilgan. Amerikalik jurnalistlar öşa modda asosida faoliyat körsatadi. Bizda qonunlar köp va ular köproq tartibga soliş, çegaralaş uçun xizmat qiladi.
Bizda «Davlat sirlari töğrisida»gi qonun bor. Öşa qonunda «Davlat sirlarini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi», deb yozib qöyişgan. Ya’ni qonunning özida havola qiladigan me’yor bor. Qonunning özida davlat siri nima ekani belgilanmagan. Axir bu qonunda bölişi kerak. Aytişingiz mumkin, qonunda bölsa, uning sirligi qoladimi, deb. Yöq, unda şunçaki nimalar davlatning siri ekani belgilanadi. Uzoqqa bormaylik, Tojikistonda bu röyxat qonun bilan belgilangan.
Qaysidir yili özbek jurnalistlaridan biri Amerika elçisi bilan intervyu qilgan. Intervyuda u «Zarafşan-Nyumont» Amerika-Özbekiston qöşma korxonasi yiliga 70 tonna oltin işlab çiqaradi, degan gapni aytgan. Senzura esa şu jurnalist işlaydigan gazetada şu maqolaning çiqişiga ruxsat bermagan. Ularning fikriça, öşa paytda oltin davlat siri hisoblangan.
Gazeta bunga norozilik sifatida gazetadagi öşa maqolaning örnini oppoq, heç nima bosilmagan holda çiqargan. Bir kundan keyin esa öşa muharrir işdan olingan.
Men sizga qonunçilikdagi nomukammalliklarni önlab sanaşim mumkin. Hozir faqat qonunçilik haqida gapirdim. Bundan taşqari, söz erkinligi – siyosiy iroda, mustaqil sud tizimining borligi, odamlarda söz erkinligi, huquqiy madaniyatning borligi kabi köplab omillarga ham boğliq.
Bizda söz erkinligi qaysi darajada, deb söradingiz. Javobim şundayki, söz erkinligi avvalgi Karimov davriga nisbatan bor va juda yaxşi, lekin umumiy, xalqaro mezonlarga qaraganda hali çala. Bu borada bizning muammolarimiz hali juda köp.
— Köpçilik davlat telekanallari xususiylaştirilişi kerak, degan fikrni aytadi. Albatta, buning öziga xos sabablari bor. Masalan, davlat telekanallari hukumatning siyosat quroliga aylanib qolişi. Öz işini qöyib, şunçaki quruq maqtovlar bilan şuğullanişi. Lekin OAVning alohida şaxslar manfaatlariga xizmat qilib qolişi ham, nazarimda, xavotirli holat. Şu ma’noda biz «oltin örtaliq»ni qayerdan topamiz?
— Bu xavotir mustaqillikning boşlarida Islom Karimovda ham bor edi.
Öşanda parlamentda deputat edim. Erkin Vohidov qömita raisi edi. Biz «Ommaviy axborot vositalari töğrisida»gi qonunni tayyorlaganmiz. Öşa qonunning ilk loyihasida OAV ta’sis etiş huquqini ham yuridik, ham jismoniy şaxslarga beriş kerakligini körsatgandik. Ammo Islom Karimov bu huquqni jismoniy şaxslarga ham beriş bandini olib taşlagan.
Hozir sözim davomida eslaydigan xotiram, Islom Karimovni xarakterlaydi ham. Xullas, öşa band olib taşlangan kunning ertasiga Erkin Vohidov qömitaga kirib keldi-da, kulib yubordi. Men «Ha, nega kulyapsiz?» deb söradim. Şunda Erkin aka Islom Karimov keçasi unga telefon qilgani va örtalarida bölib ötgan suhbat haqida aytib berdi.
Islom Karimov suhbatda: «Erkin aka, sizlar xalq sevgan şoirsizlar. Özbek xalqi adabiyotining tarixida qolasizlar. Men tarixda qolamanmi-yöqmi, xudo biladi, lekin hozir 18–20 mln aholining issiq-sovuği, yaxşi-yomoniga javobgarman. Menda şuning mas’uliyati bor.
Men özimning sariq jahlim bilan sizlarni xafa qilib qöydimda, mana endi uxlolmay ötiribman. Lekin tuşuning, hali şunday kunlar keladi, har bir odam gazeta çiqaradigan böladi. Lekin hozir biz bu imkoniyatni bersak, gazetalarni mafiya, boylar sotib oladi. Keyin gazetani öz manfaatiga işlatadi. Hozir şu huquqni faqat yuridik şaxslarga berib turaylik», – degan.
Bu gaplarning tag sababi şundaki, öşa paytda gazeta keskinroq çiqsa, yuridik şaxsni borib böğiş mumkin bölgan. Bu ularni uşlab turişning bir yöli edi.
Lekin karangki, Islom Karimov va’dasida turdi. Bir muddat ötib: «Endi gazetalarni ham yuridik, ham jismoniy şaxslar oçadigan qilinglar», dedi. Öşa paytda Ötkir Hoşimov qömita raisi bölgandi.
Şundan keyin jismoniy şaxslar ham gazeta oça boşladi. Lekin jismoniy şaxslar faqat sport haqida yozadigan va asosan «Darakçi», «Hordiq», «7x7»ga öxşagan sariq matbuotni taşkil qilişdi.
Hozirga kelib bu sariq matbuotning bir qismi Mirziyoyev oşkoraligidan foydalangan holda dadillaşdi va siyosiy naşrlarga ham aylanyapti.
Siz bildirgan xavotir öşa yerdan keladi. Bunda bir örtaliq yöq, bunda birgina prinsip bor. Prinsip şundayki, har qanday matbuot, sayt, har qanday inson va bloger ham muayyan manfaatga ega. Albatta, u xalqning manfaatini ham öylaydi, lekin har bir muassis va har bir naşrning öz manfaati bor.
Şu jumladan, har bir boy öz televideniyesini va öz matbuotini oçayotgan bölsa, bu uning manfaatini himoya qiladi. Biz qörqişimiz kerak bölgani, davlat amaldori öz sayti va manfaatiga ega bölişi. Davlat amaldori öz ommaviy axborot vositasiga ega bölar ekan, u boşqa OAVni çetlaydi, şuningdek, davlat moliyaviy va ma’muriy resurslaridan foydalaniş xavfi yuzaga keladi.
OAVga egalik qiladigan şaxs biznesmen yoki mafiya bölsa bu yomon emas. Biz istaganimiz, har qanday boy, mafiya, şaxs öz gazetasini qila olsin. Agar öşa boy yoki mafiya öz OAVida kimgadir qarşi maqola çiqarsa, ikkinçi tomon ham öz ommaviy axborot vositasi orqali unga javob beriş imkoniyatiga ega bölsin. Agar kimdir sizni urişsa, tanqid qisa, sizda unga javob beradigan minbar bölmasa, bu söz erkinligi uçun katta fojia.
Men turfa xil gazeta va saytlar bölişi tarafdoriman. Faqat ular yagona qonun asosida işlaşi kerak.
Davlatga tegişli OAV bilganini qilib, tanqidiy yozadigan xususiy OAV taqiqqa uçrasa, buning oqibati yaxşi bölmaydi.
Suhbatni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.
