«Maktablarda mehr-oqibat darslari ötilişi kerak» – jonivorlarga qöllanayotgan vahşiyliklar haqida
|18:05 / 31.07.202223 6429 min
Sönggi paytlarda muşuk, it, eşak kabi uy hayvonlari kaltaklangani, urib, hatto osib öldirilgani holatlari ijtimoiy tarmoqlarda tez-tez aylanyapti. Jonivorlarni qiynoqqa solayotganlar ruhiy xasta emas, aqli raso odamlar ekani xavotirli. Psixolog Şahnoza Xalilovaning tahliliça, ayrimlar boşqa birovda qolib ketgan alamini jonivordan olişga urinadi.
Foto: KUN.UZFoto: KUN.UZ
Körişga yurak betlamaydigan qiynoqlar
Jonivorlarga zöravonlik aks etgan videolar yaqindan boşlab ijtimoiy tarmoqlarda tarqalayotgan bölsa-da, köpçilik ularga ozor beriş holatlariga bolaligidayoq guvoh bölgan. Qiynoqlar tasviri tarqalgandan sönggina, jamoatçilik bu masalaga e’tibor qaratişni boşlayapti. Jonivorlarga zöravonlikka oid holatlarning öndan ortiği ötgan bir yilning özida kuzatilgan.
Sodir etiş tugul, qaraşga yurak betlamaydigan tasvirlardan biri 2021 yilning iyun oyida Namanganda 9-13 yoşli öquvçilar tomonidan sodir etilgandi. Öşanda bolalar itni daraxtga olib çiqib, arqonni şoxga boğlab, unga itni ilib qöyişgan. It tipirçilab, arqondan çiqolmay jon bergan.
Yana bir holat 2021 yil noyabr oyida Toşkentning Yaşnobod tumanida yuz bergan. Unda 20 yoşli yigit 5 muşukni uşlab, ularni pod’yezdga olib kirib qiynagan. 40 daqiqa davomida azoblangan muşuklardan biri jon bergan.
2022 yilning özida yuz bergan yana ikki holat dilni juda xira qiladi. Qaşqadaryo viloyatining Kitob tumanida olingan videoda ikki erkak eşaklarni falaj qiliş, yiqitiş uçun ularning böyin va boşiga xoda bilan tinimsiz urgan, eşaklardan biri karaxt holda yerga yiqilgan. Kadrda jonivorlarga nisbatan bölayotgan şafqatsiz munosabatni voyaga yetmagan yoş bola kuzatib turgani ham aks etgan.
Jizzaxda yuz bergan yana bir holat esa vahşiylikning eng yuqori darajasi bölsa kerak. Unda Zafarobod tumani «Çimqörğon» QFYda joylaşgan «Xuaxin» sement zavodi işçisi kiyimidagi şaxs kuçuk bolasini tiriklayin kuydirayotgani aks etgan. Yana ham açinarlisi, yoşlar orasida jonivorlarni qiynab, uni Tik Tok’dagi sahifasiga qöyib, şu yöl bilan pul işlaydigan qatlam ham paydo bölişni boşlagan.
Yuqoridagi kabi himoyasiz hayvonlarni azoblagan fuqarolarga u yoki bu darajada jarima, jazo berilgan. Lekin jarimalar bunday holatlarning qayta sodir bölmasligi uçun yetarlimi?
Mavzuga oid
Jarimalar
MKning 111-moddasida hayvonlarga nisbatan şafqatsiz munosabatda böliş, ularni ğarazli yoki boşqa past niyatlarda qiynoqqa soliş kabi harakatlarni sodir etgan şaxslarga nisbatan ma’muriy javobgarlik belgilangan.
Unga köra, hayvonlarni ğarazli yoki boşqa past niyatlarda qiynoqqa soliş yoki ularga azob beriş BHMning 3–5 baravarigaça (900 ming sömdan 1 mln 500 ming sömgaça) miqdorda jarima solişga sabab böladi.
Xuddi şunday huquqbuzarlik ma’muriy jazo çorasi qöllanganidan keyin bir yil davomida takror sodir etilgan bölsa yoxud uşbu moddaning birinçi qismida nazarda tutilgan huquqbuzarlik voyaga yetmagan şaxs hozirligida sodir etilgan bölsa yoki hayvonlarning ölimiga yoxud mayib bölişiga olib kelsa, BHMning 5–10 baravarigaça miqdorda jarimaga yoki 15 sutkagaça ma’muriy qamoqqa olişga sabab böladi.
Şuningdek, JKning 202-1 moddasida belgilanişiça, hayvonlarga nisbatan şafqatsiz munosabatda böliş, ya’ni ularni ğarazli yoki boşqa past niyatlarda qiynoqqa soliş yoki ularga azob beriş ularning ölimiga yoxud mayib bölişiga olib kelsa, xuddi şunday huquqbuzarliklar ma’muriy jazo çorasi qöllanganidan keyin sodir etilgan bölsa:
25 BHMdan 50 BHMgaça miqdorda jarima;
yoki 240 soatgaça ma’muriy jamoat işlari;
yoki 1 yilgaça axloq tuzatiş işlari;
yoxud 6 oygaça ozodlikni çeklaş yoki 6 oygaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi.
Ekolog Nargis Qosimovaning aytişiça, yuqoridagi jarima yoki jazolar doim ham işlamaydi. Köpinça hayvonlar qiynalgani tasvirlari jamoatçilik orasida muhokama bölgaç, e’tiborga olinadi. Ustiga ustak boşqa davlatlar bilan soliştirganda, Özbekiston qonunçiligida belgilangan jarimalar juda kam.
«Qonunçilikka hayvonlarni boqişga olgandan keyin qarovsiz qoldiradigan kişilar uçun ham jarima va jazo holatlari belgilanişi kerak», – deydi Nargis Qosimova.
Hayvonlarga qiynoq uçun turli davlatlarda belgilangan çoralar
Nyu-York
AQŞda hayvonlar huquqlari konstitutsiyaga kiritilmagan. Şuning uçun hayvonlarga qarşi zulm qilganlik uçun jarima yoki jazo belgilaş ştatlar qonunçiligida aks etadi. Masalan, Nyu-York qonunçiligida hayvonlarga azob beriş, ularni qiynaş, öldiriş va jang qildiriş mumkin emas.
Hayvonni şafqatsiz va asossiz ravişda qiynoqqa soliş, jarohatlaş, mayib qiliş, öldiriş yoki oziq-ovqat, suv kabi zarur oziq-ovqatlardan mahrum qiliş, e’tiborsiz qoldiriş 1000 dollargaça jarima yoki 1 yilgaça qamoq jazosiga sabab böladi. Hayvonlarga nisbatan oğirlaştirilgan qiynoqlar uçun esa 5000 dollar yoki 5 yilgaça qamoq joriy qilingan.
Şveytsariya
Şveytsariya hayvonlarni himoya qiliş böyiça dunyodagi eng keng qamrovli qonunlarga ega. It boqiş uçun 4 soatlik treningda qatnaşgandan söng litsenziya oliş mumkin. Baliq boqadiganlar ham oldin belgilangan kursda öqişlari kerak. Şuningdek, hukumat hayvonlar huquqlarini himoya qiliş uçun advokat ham yollaydi. Hayvonlarga qasddan şafqatsiz munosabatda böliş 3 yilgaça qamoq, ularni qarovsiz qoldiriş 2 000 dollargaça jarimaga tortilişi mumkin.
Misr
Misr qonunçiligida ham mehnat qiladigan hayvonlarni qiynaş, ularga zarar yetkaziş yoki öldiriş 3 yilgaça ozodlikdan mahrum qilinişga sabab böladi. Jinoyat kodeksida mehnat hayvonlari sifatida eşak, muşuk, it va qoramol kabilar tilga olingan.
Fransiya
Fransiya Jinoyat kodeksida xonakilaştirilgan, qölga olingan yoki asirlikda saqlangan hayvonlarga nisbatan jismoniy, jinsiy zöravonlik yoki şafqatsiz munosabatda bölganlik uçun maksimal jazo – 2 yilgaça qamoq va 33 000 dollar jarima belgilangan. Bundan taşqari, huquqbuzarlarga 5 yilgaça hayvon boqiş ham taqiqlanişi mumkin.
Tirik mavjudotga nisbatan şafqatsizlik nimadan paydo böladi?
Insondan suv, yemak sörab möltirab boqib turgan muşuk, it yoki heç bir noroziliksiz yuklarni yelkasida kötarib, oğirni yengil qiluvçi eşakka ozor beriş mumkinmi?! Bunday munosabat insonning ösgan muhiti-yu tabiatiga qançalik boğliqligini psixolog Şahnoza Xalilova şunday tuşuntiradi:
«Ayrim kişilar hayvondan qörqadi yoki jirkanadi. Mana şu himoya agressiyasi tufayli ham hayvonlarga ziyon yetkazib qöyişi mumkin. Inson ham ov qiladi, göşt yeydi, şuning özidayoq agressiya bor. Kuraşiş, yaşab qolişga intilişda ham agressiya bor. Çunki inson şunaqa yaratilgan. Bu agressiyaning kuçliligi bizning omadliligimizni belgilaydi. Faqat uni tarbiyalaş orqali undan bunyodkor kuç sifatida foydalaniş kerak».
Xalilovaning tuşuntirişiça, xavfli agressiya odam öz içki olamidagi muammolarni hal qilolmasa ham işga tuşadi. U nimanidir urib, qiynab içki spazmlardan çiqişga harakat qiladi. Xavfli agressiya odam şunaqa qiynoqni, vahşiylikni körganda yoki öziga nisbatan qöllanganda ham işga tuşadi.
«Har bir odamda nimadandir qörquv bor. Bu qörquv ortida aslida bir odam bölişi mumkin, asosan ota-onadan qörquv böladi. Kişi öziga azob bergan odamni azoblayolmagani uçun it yoki turli jonivorlardan alamini olişga harakat qiladi. Bu anglamasdan qilinadi va buning oxiri yöq. Agar kimdir birovga agressiya körsatib, orom olayotgan bölsa, qaysidir oğriqlarni çiqarişga urinmoqda», – deydi u.
Ekolog Nargis Qosimova hayvonlarga şafqatsiz munosabat oiladagi muhitdan kelib çiqadi, deb hisoblaydi. Köçada yurgan it, muşuklarni urmaslik, toş otmaslik haqida oilada gapirilişi kerak.
«Masalan, biz kiçkinaligimizdan hayvonlarga mehr bilan ösganmiz. Uyimiz kiçkina hayvonot boği edi. Hozir katta yoşdagilarga hayvonlarga mehr körsatişni uqtiriş qiyindir.
Buni ta’lim muassasalaridan boşlaş kerak. Aynan hayvonlarga mehr-şafqat darsini kiritiş kerak. Maktabgaça ta’lim vazirligi tomonidan boğçalarga yillik reja tuşiriladi. Unda qaysi darslar ötilişi yozilgan böladi. Şu yerdan boşlab hayvonlarga mehr-şafqat darsi kiritilişi kerak. Keyinçalik maktab, örta ta’lim, oliy ta’limga ham bunday darslarni kiritiş kerak», – deydi ekolog.
U ta’lim muassasalariga hayvonlarga mehr-şafqat darslarini olib kiriş samara berişini öz tajribasidan ötkazganini aytdi. Nargis Qosimova Toşkent viloyatida «Mehr va oqibat» nodavlat notijorat taşkiloti köngillilaridan biri.
«Bizning «Mehr va oqibat» NNT köngillilari maktablarga borib, hayvonlarga mehr körsatiş böyiça darslar ötib kelişadi, bolalarga turli videolar yordamida jonivorlarni parvarişlaş örgatiladi. Va buni bolalar juda yaxşi qabul qilişmoqda. Çunki bolalarda kiçikligidan hayvonlarga talpiniş bor. Şu talpinişni öldirib yubormaslik kerak», – deydi mutaxassis.
