Turkiya – O‘zbekiston mustaqilligini birinchi bo‘lib tan olgan davlat. Turkiy tilda so‘zlashuvchi mustaqil davlatlar soni oltita: Turkiya, O‘zbekiston, Qozog‘iston, Ozarboyjon, Qirg‘iziston va Turkmaniston. Mana shu davlatlar ichida, aholi soni, iqtisodiy, harbiy, texnologik va boshqa parametrlarga ko‘ra, eng qudratlisi, albatta Turkiya.
Turkiya – NATOga a’zo yagona musulmon davlati. NATOga a’zo davlatlar ichida, armiyasining soni va salohiyatiga ko‘ra, AQShdan keyingi ikkinchi muhim davlat. Iqtisodiyoti esa buyuk yigirmatalikka kiradi.
Xo‘sh, Turkiya siyosiy tizimi qanday? Partiyalar soni qancha? Siyosiy raqobat bormi, bor bo‘lsa – qay darajada?
2023 yilda, Turkiya Respublikasiga asos solinganiga roppa-rosa yuz yil to‘ldi. 1923 yilda asos solingan Turkiyada, 1946 yilga qadar bir partiyali tizim ishladi. 1946 yildan boshlab, ikki partiyali tizim faoliyat ko‘rsatdi.
Bugunga kelib, Turkiyada rasman ro‘yxatdan o‘tgan partiyalarning soni – 122 ta bo‘ldi. O‘tgan 2022 yilda Turkiyadagi partiyalarning soni 105ta edi. Demak, keyingi bir yilda yana 15-17 ta yangi partiya tuzilibdi.
Turkiya parlamenti – bir palatali. Milliy Majlisda 600 deputat ishlaydi. 85 deputat bir mandatli okruglardan saylansa, qolganlari – partiya ro‘yxatlari asosida saylangan.
Turkiya parlamentini muxolifatsiz tasavvur qilish qiyin. Hech bo‘lmaganda, 600 o‘rinli parlamentning kamida uchdan biri, muxolifatga tegishli. Siyosiy plyuralizm – Turkiya hayotiga singib ketgan voqe’lik.
Saylovlar arafasida, Turkiyadagi siyosiy tizim qanday, u avtoritarmi yoki demokratikmi, degan savollar ko‘p berilyapti.
2016 yilda Turkiyada navbatdagi harbiy to‘ntarishga urinish bo‘ldi. Unga qadar, bu mamlakatda to‘rt marta harbiy to‘ntarish bo‘lgan. 2016 yilda harbiylar Erdo‘g‘anni yiqita olishmadi. Hokimiyatda qolgan Erdo‘g‘an, Turkiyada hokimiyat vertikalini kuchaytirdi, jurnalistlar va OAV ustidan nazoratni kuchaytirdi, davlat idoralari va ayniqsa kuch ishlatar tizimlar ichida tozalashlar o‘tkazdi. Sud-huquq tizimining mustaqillik darajasi pasaydi.
Lekin, Erdo‘g‘an Turkiyadagi siyosiy plyuralizmni, ko‘ppartiyaviylikni, vatandoshlik jamiyatini demontaj qilmadi va qilishga intilmadi ham. Turkiyada demokratiya, siyosiy plyuralizm va vatandoshlik jamiyati juda chuqur ildizlarga ega. Agar istaganida ham, Turkiya demokratiyasini Erdo‘g‘an demontaj qila olmasdi.
