“Hamma biladigan katta sir”. Isroilda yadro quroli bormi?

Bahrayn, BAA davlatlari HAMASning harakatlarini qoralaydi. Chunki Isroil bilan katta iqtisodiy aloqalari, bundan tashqari, AQShning katta imtiyoz va’dalari bor. Ammo oxirgi kunlarda BAAda ham, Bahraynda ham Isroilga nisbatan munosabat qattiqlashishi fonida HAMASga nisbatan pozitsiya biroz yumshaganini ko‘rishimiz mumkin.

Qatar HAMASni qo‘llaydi va o‘zining arab dunyosidagi mashhur “Al-Jazira” telekanalini HAMASga minbar sifatida taqdim etgan. Umuman, HAMAS va arab davlatlari munosabatlari juda chigal. HAMAS omili ayrim arab davlatlarini birlashtirayotgan bo‘lsa, ayrimlarini ayirmoqda.

— Arab davlatlarining Isroilni blokada qilishga qarshi qanday motivlar mavjud?

Shavkat Ikromov: Blokada masalasida ham ikkiga bo‘linishdi. O‘zi arab davlatlari haqida mashhur bir jumla bor: “Arab davlatlari hech qachon kelishmaslikka kelishib olishgan”.

Isroilni blokada qilish – uzoq vaqtli va amalga oshirish qiyin bo‘lgan narsa. Barcha arab davlatlarining Isroil va uning homiysi bo‘lgan AQSh bilan bir qator kelishuvlari borki, bular blokada sabab buziladi. Masalan, Misr blokadaga qo‘shilmasligi aniq, chunki Misrning hozirgi hokimiyatini tutib turuvchi asosiy kuch AQSh hisoblanadi. Saudiyaning ham qo‘shilmasligi ehtimoli yuqori, chunki AQSh bilan katta iqtisodiy loyihalari bor.

Yuqorida aytganimdek, yaqinlik darajasiga qarab davlatlar pozitsiyasi har xil. Masalan, Marokash, Yaman kabilar blokadani qo‘llaydi, o‘zlari chaqiriqlar qiladi. Ular mintaqadan uzoqda bo‘lgani uchun u yerdagi inqiroz kuchli ta’sir qilmaydi ularga. Iordaniya, Suriya, Livan kabi chegaradosh davlatlar blokada masalasida ehtiyotkor, milliy xavfsizligiga ta’siri bo‘lishi mumkin.

Arab davlatlari 70-yillarda neft inqirozini keltirib chiqara olganini yaxshi bilamiz. Shu kabi variantlar ham aytilyapti. Ammo bu juda qiyin, undan beri dunyo yangilandi, munosabatlar o‘zgardi. Shuning uchun blokada masalasi uzoq vaqtli va chigal masala hisoblanadi. Asosiysi, birlikka erishish qiyin.

— Erdo‘g‘an Isroilning yadro quroli mavjudligini tekshirish kerakligini aytdi. Isroilda ushbu qurol mavjud bo‘lishi mumkinmi? Bu yangi yadro poygasini keltirib chiqarmaydimi?

Farhod Karimov: Rasman yadro qurollari bor bo‘lgan davlatlar ro‘yxatga olingan va MAGATE tashkiloti bu qurollarni nazorat qilib boradi, boshqa komissiyalar ham bor bu bo‘yicha. Tahlilchilar orasida Isroilda yadro quroli bor-yo‘qligi masalasida “hamma biladigan katta sir” degan qarash bor.

Infratuzilma nuqtayi nazaridan Isroilda yadro quroli yaratish uchun barcha imkoniyatlar bor. Atom va yadro bilan ishlash, uranni boyitish va qurolni saqlash bo‘yicha yaxshigina infrastrukturasi bor. Shuncha imkoniyati bo‘la turib, shulardan foydalanmaganmikan, degan tabiiy savol tug‘iladi, albatta.

Isroil mintaqada arab-musulmon sivilizatsiyasi o‘rtasiga tushib qolgan. Shu sababli o‘zini himoya qilish, siyosiy vosita sifatida foydalanish uchun bu imkoniyatni G‘arb va AQSh taqdim etgan bo‘lishi mumkin. Erdo‘g‘an ham bu masalani endi ko‘tarayotgani yo‘q, oldin ham aytgan. Isroilga ta’sir o‘tkazish maqsadida aytildi bu gaplar. Bu yerda maqsad Isroil yadro quroli bor-yo‘qligini isbotlash emas. Harbiy harakatlarni to‘xtatish uchun ta’sir choralari izlanyapti. Turkiyaning bu taklifi, albatta, qandaydir ma’lumotlarga tayanilgan.

Agar Turkiya taklifi bilan tekshiruv boshlansa, Isroilning G‘azodagi harakatlariga katta ta’sir o‘tkaziladi. Harbiy harakatlar butunlay to‘xtatib qo‘yilishi mumkin. Aytganimdek, bu yerdagi maqsad urushni to‘xtatish, yadro qurolini aniqlash emas.

Isroilda yadro quroli rasman aniqlansa, bu narsa dunyodagi vaziyatga ta’sir qilmaydi. Chunki aytganimdek, bu – “hamma biladigan katta sir”. Ya’ni ko‘pchilikda bu taxmin bor edi va dunyo bunga tayyor.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlashdi.