Ҳусийчилар — Ямандаги диний-сиёсий ҳаракат бўлиб, расман «Ансор Аллоҳ» («Аллоҳнинг ёрдамчилари») деб аталади. Ҳаракат Яман пойтахти Сано, мамлакатнинг ғарбий ва шимолий қисмларини назорат қилади. Бу ҳудудларда 20 миллиондан ортиқ киши, яъни Яман аҳолисининг қарийб 70 фоизи яшайди.
Ҳусийчилар етакчиси
Яман ҳусийчиларининг ҳарбий, диний ва сиёсий раҳбари Абдулмалик ал-Ҳусий (1979 йилда туғилган) исломшунос олим Бадр ад-Дин ал-Ҳусийнинг ўғли бўлиб, ҳаракатга 2004 йилдан бери раҳбарлик қилиб келмоқда.
Абдулмалик ал-Ҳусийнинг келиб чиқиши Ямандаги ал-Ҳусий сулоласига бориб тақалади. Бу сулола вакиллари «саййидлар», яъни Муҳаммад пайғамбар авлодлари сифатида эътироф этилади. Улар «ҳошимийлар», «ашроф» ва «аҳли байт» – «Пайғамбар хонадони аҳли» деб ҳам аталади.
Абдулмалик ал-Ҳусий ҳусийчилар назоратидаги давлат тузилмаларида ҳеч қандай расмий лавозимда эмас, лекин «қоид ас-саура» («инқилоб раҳбари») унвонига эга. Унинг ваколатлари Эрондаги олий раҳбар ваколатларига қиёсланади.
Ҳаракат раҳбариятида Абдулмалик ал-Ҳусийнинг ака-укалари, жиянлари ва бошқа қариндошлари муҳим ўрин эгаллайди. Улар орасида Яҳё ва Абд ал-Холиқ ал-Ҳусий, амакиси Абдулкарим ал-Ҳусий, жияни Муҳаммад Али ал-Ҳусий, куёви Юсуф ал-Маданий ва бошқалар бор.
Ҳусийчиларнинг мақсади
Ҳусийчилар ҳаракати ривожланиши баробарида унинг мақсадлари ҳам ўзгариб борган. 2004–2010 йилларда улар Яманнинг зайдийлар яшайдиган вилоятларида диний ва сиёсий мухториятга эришишни кўзлаган. 2014 йилда ҳокимиятни қўлга киритганидан кейин эса уни мустаҳкамлаш ва бутун мамлакат бўйлаб назоратни кучайтиришга интилган.
2015 йилда Саудия Арабистони бошчилигидаги коалиция қўшинлари Яманга кирганидан кейин ҳусийчилар Яманни бирлаштириш ва мамлакатни хорижий кучлардан, биринчи навбатда АҚШ, Саудия Арабистони, Бирлашган Араб Амирликлари ҳамда уларнинг яманлик иттифоқчиларидан озод қилишни ўз олдига мақсад қилиб қўйган.
Hani Ali / Xinhua / Global Look Press
Санода ҳусийчилар ҳаракатини қўллаб-қувватлаб ўтказилган митинг, 2016 йил 18 июл
Мавзуга оид
Бу эса амалда улар билан рақобатлашаётган барча ҳарбий-сиёсий кучлар билан душманлик муносабатини англатади. Улар қаторига Президент раҳбарлик кенгаши, Жанубий ўтиш кенгаши ва мамлакат ғарбидаги ҳусийчиларга қарши қуролли гуруҳлар киради.
2019 йилда қабул қилинган дастурда дунёвий ва республика тамойилларига асосланган, плюралистик ва демократик Яман давлатини қуриш мақсади эълон қилинган. Бироқ бу дастур ҳаракатнинг амалдаги сиёсий фаолиятидан анча фарқ қилади. Ҳусийчилар мамлакат ва жамиятни ўзларининг диний-мафкуравий қарашларига мувофиқ қайта ташкил этиш билан шуғулланади.
Ҳусийчилар тарихи
Ҳусийчилар ҳаракати Ямандаги шиа-зайдийлар жамоасида шаклланган. Зайдийлар тарихи Муҳаммад пайғамбар авлоди бўлган Зайд ибн Али издошларидан бошланади. Зайд ибн Али 740 йилда умавийларга қарши қўзғолон кўтарган, бироқ мағлубиятга учраб, ҳалок бўлган. Зайдийлар 897 йилда Яманнинг шимоли-ғарбида қўним топган ва 1962 йилгача ўз давлатчилигига – пойтахти Таиз шаҳри бўлган имоматга эга бўлган. Бу давлат усмонийлар империяси ва Саудия монархиясига қарши мустақиллик учун курашган. 1962 йилда республика эълон қилинганидан кейин имомат тугатилади. Зайдий раҳбарлар сиёсий таъсирини йўқотиб, ўзларини мазлум озчилик сифатида қабул қила бошлайди.
1980-йилларда Яман шимолида Саудия Арабистонидан тарқалаётган сунний диний оқимларга жавоб сифатида «зайдийликни қайта тиклаш» ҳаракати пайдо бўлди. Ҳаракат тарафдорлари бу оқимлар зайдийларнинг диний ва маданий анъаналарига таҳдид солмоқда, деб ҳисоблашган.
Бу жараёнда исломшунос олим Бадр ад-Дин ал-Ҳусий (1926–2010) муҳим рол ўйнаган. У 1980–1990-йилларда ўғиллари ва тарафдорлари билан биргаликда ваҳҳобий ташкилотлар ҳамда «Ҳизбуллоҳ» ҳаракати тажрибасидан фойдаланиб, «Эътиқодли ёшлар» номи остида зайдий диний-маърифий ҳаракатини ташкил этган.
1999–2000-йиллардан бошлаб унинг ўғли Ҳусайн таъсири остида ҳаракатнинг бир қисми радикаллашди ва Ғарбга қарши ҳамда антисемит хусусият касб этди. 2003 йилда Америка бошчилигидаги коалиция Ироққа бостириб киришини Яман ҳукумати ҳам қўллаб-қувватлагач, Ҳусайн ал-Ҳусий тарафдорлари президент Али Абдуллоҳ Солиҳнинг Саудия Арабистони ва АҚШни қўллаб-қувватловчи сиёсатини очиқ танқид қила бошлади.
Manny Ceneta / Getty Images
Яман президенти Али Абдуллоҳ Солиҳ, 2001 йил 27 ноябр
Ҳусийчиларнинг ҳарбий ҳаракатлари
2004 йил июнида Ҳусайн ал-Ҳусий Яман шимолидаги Саада вилоятида ҳукуматга қарши биринчи қўзғолонни бошлайди. Ҳукумат қўзғолонни бостириш учун ўзига содиқ қабилаларнинг қуролли гуруҳларига таянди, 2009 йилдан бошлаб эса Саудия Арабистони ҳарбий ёрдамидан фойдаланди. 2004 йил сентябрида Ҳусайн ал-Ҳусий ҳалок бўлганидан кейин ҳаракатга унинг укаси Абдулмалик ал-Ҳусий раҳбарлик қила бошлайди. 2010 йил февралида, можаронинг олтинчи ва энг шиддатли босқичи якунланганида, ҳусийчилар Саада шаҳрининг бир қисми ва яна учта вилоятни эгаллаб бўлишганди. Улар ўзларига содиқ қабилалар ва уруғлардан иборат коалицияни шакллантиришга ҳам муваффақ бўлишди. 2011 йил январида «Араб баҳори» воқеалари фонида ҳусийчилар президент Али Солиҳга қарши намойишларни қўллаб-қувватлашди, «Ансор Аллоҳ» номини қабул қилишди ва март ойида Саада вилоятини эгаллашди. 2012 йилга келиб эса зайдийларнинг асосий марказлари уларнинг назоратига ўтди.
Солиҳ истеъфога чиққанидан кейин ҳусийчилар 2013–2014 йилларда Яманнинг келажакдаги давлат тузилишига бағишланган сиёсий маслаҳатлашувларда иштирок этди. Бироқ улар таклиф этилган федератив конституция лойиҳасини рад этишди. Чунки ушбу лойиҳага кўра ҳусийчилар минтақадаги муҳим Ҳудайда портига эга бўлолмасди. Шундан сўнг ҳусийчилар ҳарбий ҳаракатларни қайтадан бошлашди.
2014 йил сентябрида ҳусийчилар Яман пойтахти Санони, бир ойдан кейин эса Ҳудайда портини эгаллашди. 2015 йил бошида парламентни тарқатиб юбориб, таркибида Солиҳ ва унинг тарафдорлари ҳам бўлган Олий инқилобий қўмитани ташкил этишди.
Hani Ali / Xinhua / Global Look Press
Санодаги вазият, 2014 йил 23 сентябр
2015 йил мартда ҳусийчилар Адан портини қўлга киритишди. Шу ойда Саудия Арабистони бошчилигидаги араб давлатларидан иборат коалиция АҚШ кўмагида расмий ҳукумат томонида туриб, ҳусийчиларга қарши ҳарбий операцияларни бошлади. Кучли бомбардимонларга қарамасдан, ҳаракат шимолий Яманнинг катта қисмини ўз қўлида сақлаб қолди.
2016 йил июлида ҳусийчилар янги бошқарув органи – Олий сиёсий кенгашни ташкил этишди. 2017 йил охирида ҳусийчиларнинг Солиҳ билан муносабатлари ёмонлашди. Солиҳ Саудия Арабистони томонига ўтишини эълон қилганидан кейин ҳусийчилар пойтахтдаги жанглар давомида уни ўлдиришди. 2018 йилга келиб улар Яман шимолида ҳокимиятни тўлиқ эгаллаб олишди. 2018 йил декабридаги Стокҳолм келишуви натижасида «Ансор Аллоҳ» Ҳудайда порти устидан назоратни сақлаб қолди. Тахминларга кўра ушбу порт йилига 1 миллиард доллар даромад келтиради.
2020–2022 йиллар давомида ҳусийчиларнинг стратегик аҳамиятга эга Мариб вилоятини эгаллашга уриниши тўхтатилди, уруш боши берк кўчага кириб қолди. 2022 йил баҳорида БМТ шафеълигида вақтинчалик сулҳ эълон қилинди. Ҳусийчилар Саудия Арабистони билан халқаро миқёсда тан олинган, Аданда жойлашган Рашад ал-Алимий ҳукумати билан ярашув бўйича музокараларга киришди.
2023 йил октябрда «Ансор Аллоҳ» Ҳамаснинг Исроилга ҳужумини қўллаб-қувватлади ҳамда Исроил Ғазо секторида ҳарбий операция бошлаганига жавобан Исроил ҳудудига ва Боб ал-Мандаб бўғозида Исроил билан алоқадор кемаларга ракета зарбалари берди. Натижада музокаралар жараёни тўхтаб қолди.
2024 йил январида Қизил денгиздаги ҳужумлар сабабли АҚШ ва Буюк Британия ҳусийчилар позицияларига зарба берди. Бунга жавобан ҳусийчилар раҳбари АҚШ ва Буюк Британия объектларини қонуний ҳарбий нишон деб эълон қилди. Ўша йилнинг июлида ҳусийчилар Тел-Авивдаги АҚШ элчихонасига дрон билан зарба беришди, бунга жавобан Исроил ҳарбий-ҳаво кучлари Ҳудайда портидаги нефт омборини бомбардимон қилди. 2025 йил март–май ойларида АҚШ ҳарбий-ҳаво кучлари ҳусийчиларга қарши ҳаво кампаниясини ўтказиб, мингдан ортиқ нишонга зарба берди. АҚШ босими ҳамда 2025 йил 10 октябрда Ғазо секторида ўт очишни тўхтатиш тўғрисидаги келишувдан кейин ҳусийчилар ҳужумларни тўхтатишга ваъда берди.
2026 йил июл ойи ўрталарида халқаро миқёсда тан олинган Яман ҳукумати кучлари Сано халқаро аэропортига зарба берди. Ҳусийчилар Саудия Арабистонини ўт очишни тўхтатиш келишувини бузишда айблади. Улар Саудия Арабистони жануби-ғарбидаги Абҳа шаҳри халқаро аэропортига зарба берди ва кўп ўтмай қиролликка нисбатан денгиз блокадаси бошланганини эълон қилди.
2026 йил 3 сентябрда ҳусийчилар ҳужумга ўтиб, Яманнинг ғарбий соҳилидаги ҳудудларни, жумладан, Ҳудайдадан жанубда жойлашган Моҳа порти, Перим ороли ва Дубаб шаҳрининг бир қисмини эгаллади. Натижада улар Боб ал-Мандаб бўғози атрофидаги Қизил денгиз соҳиллари устидан назоратни кенгайтирди.
Сентябр охирида Яман расмий ҳукумати ҳусийчиларга қарши курашиш учун умумий сафарбарлик эълон қилди.
4 октябр куни ҳусийчилар навбатдаги ҳужум давомида Яманнинг жануби-ғарбидаги Таиз шаҳрини тўсиб қўйди. Бунга жавобан Яман ҳукумати пойтахт Санони озод қилиш мақсадида қарши ҳужум бошлади.
7 октябр куни ҳусийчилар Саудия Арабистонининг Қирол Холид ва Абҳа халқаро аэропортларига зарба беришни бошлади.
Andrew Renneisen / Getty Images
Моҳа – Яманнинг Қизил денгиз бўйидаги порт шаҳри, 2018 йил 22 сентябр
Ҳусийчилар тузилмаси ва сони
Ҳусийчилар Яманнинг катта қисмида амалдаги ҳокимият ҳисобланади. Улар мамлакатдаги аввалги маъмурий ва давлат хизматчилари тизимини сақлаб қолишган. Ҳаракат мамлакатни Олий сиёсий кенгаш орқали бошқаради. Давлат бюрократияси устидан эса билвосита назорат ўрнатилган бўлиб, назорат ҳокимиятнинг барча даражаларидаги давлат органлари ваколатларини такрорловчи «мушрифлар» — тайинланган назоратчилар орқали амалга оширилади. Уларнинг аксарияти ҳошимийлардир.
Ҳаракатнинг раҳбарлик лавозимларини ал-Ҳусийлар сулоласи вакиллари ҳамда уларга содиқ бўлган, қариндошлик алоқаларини ўрнатган бошқа сулола ва оилалар вакиллари эгаллайди. Уларнинг аксарияти Яманнинг шимолий вилоятлари — Саада, Амран, Ҳажжа ва Ал-Жавфдан бўлиб, 2004–2009 йилларда ҳусийчиларга қўшилган.
Олий сиёсий кенгашга 2018 йил апрелидан бери Маҳдий ал-Машат раҳбарлик қилади. Ҳусийчилар ва собиқ президент Солиҳ тарафдорлари иштирокидаги биринчи ҳукумат 2016 йилда тузилганди. У 31 кишидан иборат бўлиб, ҳукуматга Абдул Азиз бин Ҳабтур раҳбарлик қилган. 2024 йил августида бош вазир Аҳмад Холид ар-Раҳавий раҳбарлигидаги янги ҳукумат шакллантирилди. У 19 вазирдан иборат бўлиб, барча лавозимлар «Ансор Аллоҳ» вакилларига берилган. Ҳукумат «Ўзгариш ва тараққиёт ҳукумати» деб номланган.
2025 йил 28 августда Исроилнинг Санодаги ҳукумат мажмуасига берган зарбаси натижасида бош вазир ар-Раҳавий ва яна тўққиз нафар юқори мартабали амалдор, жумладан, ташқи ишлар вазири Жамол Амер ҳалок бўлган. Ар-Раҳавийнинг ўрнини унинг ўринбосари Муҳаммад Аҳмад Мифтаҳ эгаллаган.
БМТ экспертларининг баҳолашича, ҳусийчиларнинг қуролли кучлари сони 2024 йилда 350 минг кишини ташкил этган. Қўшинлар кўнгиллилар ва мажбурий сафарбарлик ҳисобига тўлдирилади. Эрондаги тузилмалар намунаси асосида 130 минг кишидан иборат Умумий сафарбарлик бошқармаси захираси ташкил этилган. Ҳусийчилар ўрта ва узоқ масофага учувчи баллистик ва қанотли ракеталар, кемаларга қарши баллистик ракеталар, зарба берувчи дронлар ҳамда камикадзе-дронлар арсеналига эга. 2024 йил ёзида улар ихтиёрида ўзлари ишлаб чиқарган гипертовушли баллистик ракеталар борлигини эълон қилишган.
Ҳусийчиларнинг халқаро сиёсатдаги роли
Ҳусийчилар Эроннинг Арабистон яриморолидаги асосий иттифоқчиси ҳисобланади. Ғарб давлатлари уларни камида 2009 йилдан бери Эрон ва унинг иттифоқчилари, биринчи навбатда Ливандаги «Ҳизбуллоҳ»дан ҳарбий ва техник ёрдам олишда айблаб келади. Улар биргаликда Эроннинг Исроил ва АҚШ манфаатларига қарши турувчи «қаршилик ўқи» - Яқин Шарқдаги Эронга содиқ шиа ҳаракатлари, қуролли гуруҳлар ва ҳукуматлар мажмуасини ташкил этади. Бироқ ҳусийчилар ҳам, Эрон ҳам бундай ҳамкорлик мавжудлигини расман рад этиб келади.
Ташқи сиёсатда ҳусийчилар раҳбарлари Ғарбга ва Исроилга қарши йўналишга амал қилади. Улар Россия, Хитой ва БРИКС мамлакатлари билан ҳамкорлик қилиш истагини билдиришган. 2016 йилдан бери Ўмон ҳукумати ҳусийчиларга ёрдам беришда гумон қилиб келинади. Бу ёрдам қуролларни ноқонуний равишда олиб кириш учун қуруқлик йўлагини тақдим этиш ва халқаро молиявий тизимдан фойдаланиш имконини беришдан иборат бўлиши мумкин.
2024 йил июнда АҚШ Хитой ва Ўмон компанияларига нисбатан санкциялар жорий қилди. Улар ҳусийчиларга ракета ва дронлар ишлаб чиқариш учун зарур бўлган ускуналар ҳамда бутловчи қисмларни сотишда гумон қилинган.
Олий сиёсий кенгаш Эрон ҳукуматидан ташқари дунёдаги ҳеч бир ҳукумат томонидан тан олинмаган бўлса-да, ҳусийчилар Қизил денгизнинг ғарбий соҳилига чиқиш имконияти туфайли Яқин Шарқ минтақасига катта таъсир ўтказиб келмоқда. Ҳусийчилар жаҳон савдосининг тахминан 12 фоизи амалга ошадиган Сувайш каналига яқин ҳудудларни назорат қилиш орқали Эрон рақибларининг денгиз қатновига таҳдид солиши ёки Эрон нефтини ташувчи кемалар хавфсизлигини таъминлаши мумкин.
