Қорақалпоғистонда 2 миллиард сўмлик қалампир кўчати чиқитга ташланди - муаммонинг сабаби нимада?

Шу йилнинг 20 май куни Қорақалпоғистон Республикасининг Беруний туманида 7та юк автомобилига ортилган 70 миллиондан зиёд қалампир кўчатлари чиқиндига ташлаб юборилди. 10 кун давомида музлатгичда сақланган, нархи 2 миллиард сўмдан ортиқ бўлган кўчатлар чириб, экишга яроқсиз аҳволга келиб қолган эди.

Қалампир кўчатлари Тошкент вилояти ва Фарғона водийси фермер хўжаликларида етиштирилган ва Қорақалпоғистонга етказиб берилган, шу ерда фермер хўжаликлари томонидан экилиши керак эди...

Мақоламизда нега қалампир кўчатлари экилмай қолгани, натижада чириб, чиқиндига айлангани, миллиардлаб пуллар ҳавога совурилгани, одамларнинг меҳнати эса зое кетгани, катта зарар кўрилганини ёритишга, бунинг сабабларини аниқлашга уриниб кўрамиз.

2017 йил декабрь ойида Ўзбекистон Республикаси президенти Шавкат Мирзиёев Қорақалпоғистон Республикасига ташриф буюрганида, паст ҳосилли пахта далаларини қисқартириш, уларнинг ўрнида  60-80 кунда пишиб етиладиган экспортбоп аччиқ қалампирни экиш, буни Республикамизнинг бошқа вилоятларида ҳам йўлга қўйиш бўйича топшириқ берди.

2018 йил 27 январда Вазирлар Маҳкамасининг 62-сонли «Республикада хориж тажрибаси асосида аччиқ қалампир етиштиришни кўпайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори қабул қилинди. Унда хорижий тажриба асосида ҳудудларда аччиқ қалампирни етиштириш, йиғиштириб олиш, қайта ишлаш ва экспорт қилишни ташкил этиш бўйича чора-тадбирлар белгилаб олинди. 

Қарорни бажариш учун, қалампир кўчатлари етиштиришни таъминлаш ва Республика ҳудудларига етказиб бериш билан шуғулланувчи «GENERAL MACHINERY GROUP» (GMG) МЧЖ компанияси ташкил қилинди.

Пишиб етилган ҳосилни фермерлардан чекланмаган миқдорда сотиб олиш эса «Ўзбекозиқовқатхолдинг» компанияси қошида ташкил қилинган махсус корхоналарга топширилди. Қорақалпоғистон Республикаси ҳудуди ана шундай корхоналардан бири - «ChiliUz» МЧЖга бириктирилди.

2018 йил 17 май кунига қадар, GMG компанияси Қорақалпоғистон Республикасидаги кўчат етказиб берувчи хусусий томорқа ер эгалари ва фермер хўжаликлари билан ўзаро тузилган шартнома асосида, Тўрткўл, Беруний, Элликқалъа, Амударё, Шуманой, Кегейли, Чимбой ва Қораўзак туманларида жами 98 600 000 дона қалампир кўчатлари етиштирилиб, 54 800 000 дона кўчат фермерларга етказилиб берилди.

Бундан ташқари, бошқа вилоятлардан 99 500 000 дона қалампир кўчатлари келтирилган, аммо фермер хўжаликларига фақат 29 400 000 донаси экиш учун тарқатилган. Қолган 70 100 000 дона кўчатнинг тақдири нима бўлганини мақоламиз бошида ёздик.

Хўш, нима учун экишга тайёр бўлган кўчатлар фермерлар томонидан олиб кетилмади?

«ChiliUz» МЧЖ раҳбари ўринбосари Ботир Машариповнинг сўзларига кўра, Қорақалпоғистон Республикаси раҳбарияти ва туман ҳокимлари билан бўлаётган учрашувлар ва мулоқотлар жараёнида, кўчатлар фермер хўжаликларига тарқатилмаслигининг асосий сабабларидан бири - сув танқислиги муаммоси экани аниқланган. Яъни, фермер хўжаликлари экинни суғориш имконияти йўқлиги сабабли, кўчатларни олиб кетмаган. Бироқ, негадир бу муаммо очиқ-ойдин тан олинмаяпти.

Ушбу масала юзасидан Беруний тумани ҳокимининг қишлоқ хўжалиги бўйича ўринбосари Каримбой Давлетовдан изоҳ сўрадик. У туманда сув билан боғлиқ муаммо борлигини рад қилди.

«Беруний туманида сув билан боғлиқ муаммо йўқ. Биз қалампир кўчатларини сув бор жойга бердик. Қалампирни экиш учун олдин ер тайёрланади, эгат олинади, суғорилади, шундан кейин, ер тайёр ҳолга келгач, кўчат берилади. Сувни бўлиб беряпмиз, навбатма-навбат каналларга беряпмиз. Ҳамма каналларга бир вақтда сув беришнинг иложи йўқ, барчаси навбатма-навбат оляпти».

Бу нимани англатади? Қалампирни етиштириш мураккаб агротехник тадбирларни талаб қилади. Бунинг учун ерни тайёрлаш, эгат олиш ва уни суғориш зарур. Шундан сўнг, кўчатлар қўлда экиб чиқилади. 1 гектар ерга 50-60 нафар ишчи 70 мингта кўчат экиши учун, тинмасдан ишласа, роппа-роса 1 кун кетади. Бу тадбирлар кетма-кетлик ва тезкорликни талаб қилади. Экишни турли сабабларга кўра кечиктириш эса кўчатлар униб кетмаслигига ва нобуд бўлишига олиб келади. Агар ер қалампир кўчатини экиш учун тайёр ҳолатга келтирилмаса, табиийки, ҳеч бир фермер кўчат сотиб олмайди.

Вазирлар Маҳкамасининг 62-сонли қарорида «Ўзбекозиқовқатхолдинг» компанияси қошида қалампирни фермерлардан чекланмаган миқдорда сотиб олувчи компанияларни ташкил қилиш белгилаб қўйилган. Улардан бири «ChiliUz» МЧЖ бўлиб, Қорақалпоғистон Республикаси ҳудудида фаолият юритмоқда.

Аммо, Ботир Машариповнинг сўзларига кўра, Қорақалпоғистон Республикаси Беруний туманида «Беруний қалампир» МЧЖ, Элликқалъа туманида «Элликқалъа қалампир» МЧЖ, Чимбой туманида «Чимбой малҳами» МЧЖ ташкил қилиниб, параллел равишда фаолият юритиб келяпти. Бу эса «ChiliUz» ишига тўсқинлиқ қиляпти. Фермерлар улар билан шартнома тузиб, кўчат олмоқда. Натижада, GMG компанияси кўчатлари олиб кетилмаяпти ва экилмасдан қоляпти.

Каримбой Давлетовнинг сўзларига кўра, «ChiliUz» фаолиятига Беруний туманида ҳеч қандай тўсқинлик қилинаётгани йўқ. «Беруний Қалампир» МЧЖ эса туман ҳокимининг қарорига асосан ташкил қилинган.

«Беруний қалампир» МЧЖ Беруний тумани ҳокими қарори билан ташкил қилинган. Бундан асосий мақсад қалампир кўчатини шу ҳудудда етиштириш, натижада харажатларни пасайтириш ва кўчатлар униб кетишини таъминлашдан иборат. Чунки, шу ҳудудда, шу иқлимда ва тупроқ шароитида етиштирилган кўчатлар кейинчалик униб кетиши осон бўлади. Уни ташиш вақти камаяди, харажатлар тежалади. Ҳозир кўчатлар музлатгичларда олиб келинмоқда, аммо, бу қанчалик тўғри ёки нотўғрилигини билмаймиз. Агар улар ўзимизда етиштирилса, уларнинг униб кетиши анча осон бўларди. Агар «Беруний қалампир» иши Вазирлар Маҳкамаси қарорига зид бўлса, унинг фаолиятини тўхтатишимиз мумкин», деди Давлетов.

Айни пайтда, қалампир кўчатларининг чиқиндига айланиши натижасида GMG компанияси 2 миллиард сўмдан ортиқ зарар кўрган. Унга кўчат етиштириб берувчи фермер хўжаликлари, хусусий томорқа эгалари эса етказиб берган маҳсулотининг пулини ололмаяпти. Катта миқдордаги зарар занжир реакцияси оқибатида, ҳаммага салбий таъсир қилмоқда.

Ўзбекистонда аччиқ қалампир етиштириш кампанияси илк маротаба ўтказилмоқда. Ҳали бу борада жойлардаги фермер хўжаликларида етарли тажриба тўпланмаган, соҳа мутахассислари етишмайди. Тадбирнинг дастлабки йили бўлгани туфайли, иш хато ва камчиликлардан холи бўлмаслиги аниқ. Ҳали қалампир кампаниясининг натижаси, ҳосилдорлиги, фойдаси қандайлиги кузда маълум бўлади.

Фикримизча, зиддиятга борган томонларга ҳамфикрлик, бир-бирини тушуниш, муаммоларни биргаликда ҳал қилишга ҳаракат қилиш етишмаяпти. Ҳар ким кўрпани ўзига томон тортиши эса, кампаниянинг муваффақиятсизликка учраши, президент ташаббусининг барбод бўлишига олиб келиши мумкин.

Ҳисоб-китобларга кўра, қалампир ҳосилининг фойдаси пахтаникидан 2-3 баробар юқори экан, аммо, биз 70 йилдан бери пахта экиб, тажриба орттирганмиз. Қалампир экиш бўйича эса илк қадамларни ташладик холос. Бу соҳадаги муаммоларни очиқ айтиш ва бу билан уларнинг ечимини топиш йўлларини излаш лозим. Муаммоларнинг яширилиши эса тадбирнинг муваффақиятига рахна солиши аниқ.

Нурмуҳаммад Саид