Иқтисодий юксалишга кўмаклашиш маркази раҳбари Юлий Юсупов Kun.uz’га тақдим этган навбатдаги мақоласида энг оғир ижтимоий иллатлардан бири — коррупция, унинг келиб чиқиш сабаблари, уни енгиш воситалари ва тамойиллари ҳақида сўз юритади.
Беҳзод Ҳошимовнинг коррупция ҳақидаги интервьюси ижтимоий тармоқларда кенг муҳокамаларга сабаб бўлди. Ушбу муҳокамалар мени коррупция, унинг бизнес шаклини олган жиҳати ҳақида мушоҳада юритишга ундади.
Умуман олганда, коррупцияни «пуллик хизмат кўрсатиш» сифатида эътироф этиш мумкин. Аммо у одатий эмас — ўзига хос хизматдир. Биринчидан, у қонунга хилоф. Иккинчидан, у бошқа бир турдаги хизматдан келиб чиқади — давлат хизматларидан.
Жамият давлат хизматларини кўрсатиши учун мансабдорларни ёллайди. Аммо баъзи ҳолатларда мансаб эгалари шундоқ ҳам бажаришлари керак бўлган ишлар учун манфаатдор томондан қўшимча тўлов талаб қила бошлашади. Аксинча бўлиши ҳам мумкин: улар қилиши лозим бўлган ишларни қилмаслик учун, қоидабузарликка «кўз юмиш» ёки рухсат бермаслик лозим бўлган жойда рухсат беришлари учун пора олишади.
Давлат хизматларини кўрсатиш жараёнида нега бундай ҳолатлар юз бериши ва нега «қўшимча» (коррупцион) хизматларга талаб пайдо бўлишини тушуниб етмоқ керак. Ахир бу ерда гап фақат мансабдорнинг пора олиш истаги ҳақида эмас, кимдир ўша порани беришга тайёрлигида ҳамдир. Акс ҳолда, мансабдорнинг пора олиш истаги ҳавода муаллақ қолган бўларди.
Таҳлил қулайлиги учун давлат хизматларини икки тоифага бўламиз.
Биринчиси — жамиятга керак бўлган хизматлар. Улар барча ривожланган мамлакатларда кўрсатилади. Масалан, мулк ҳуқуқини ҳисобга қўйиш (регистрация қилиш), паспорт (ёки унинг ўрнини босувчи ҳужжат) бериш, ташкилотларни текшириш (солиқ тўлаш, санитар қоидаларга амал қилиш ва бошқа масалалари бўйича), давлат эҳтиёжлари учун харидлар қилиш.
Иккинчи тоифа — аксарият ҳолларда мансабдорларнинг ўзлари томонидан жамиятга тиқиштирилаётган хизматлар. Ривожланган давлатларда бундай хизматлар кўрсатилмайди. Масалан, алоҳида корхоналарга турли-туман индивидуал имтиёзлар (солиқ, кредит соҳасида, расмий конвертациядан фойдаланиш учун имтиёзлар) бериш. Ёки ўта қийинлаштирилган прописка. Ёхуд жамият учун айтарли зарар келтирмайдиган, шу учун ҳам уларга рухсат олиш керак бўлмаган, аммо, негадир, мансабдорлар томонидан уларга рухсат бериш жорий қилинган хизматлар. Ёки конкурс ўтказмасдан қурилиш учун ер бериш амалиёти (бунда мансабдор кимга ер бериш керагу кимга бермаслик кераклигини ўзи ҳал қилади).
