Эфирдан олинган “Ҳайрат”, зараркунандаликка ўргатаётган таълим ва ишончни оқламаётган уюшма – адабиётшунос Раҳмон Қўчқор билан суҳбат

Ёки бизнинг кўрсатувимиз эфирга бериладиган “Ёшлар” телеканали раҳбари ўша вақтда шоир Хуршид Даврон эди. Мен ҳеч қачон Хуршид аканинг биз тайёрлаган кўрсатувларга қаршилик қилишини тасаввур қилолмаганман.

Шу маънода бу кўрсатувлар ҳамон одамлар хотирасида, юрагида яшар экан, бу фақат бизнинг эмас, айнан шу шароитларни яратиб берган инсонларнинг меҳнати эди.

Худога шукр, одамларда “Ҳайрат”дан нимадир қолганки, ҳали ҳамон иш билан, сафарлар билан вилоятларга борадиган бўлсам, Тошкентда метро ёки автобусда юрадиган бўлсам албатта бирор киши келиб, “Сиз фалончи эмасмисиз, сиз фалон кўрсатув бошловчиси эмасмисиз” дея сўрашади.

Улар орасида академик ҳам, оддий фаррош ҳам бор. Ана шундай, халқнинг эътирофидан яхшироқ эътироф йўқ.

- “Ҳайрат”нинг бир сонида ўзбек шеъриятида истибдод ва истиқлол мавзусига эътибор қаратгансиз.

Унда ўзбек шеъриятини авлодларга бўлиб таҳлил қилганингизни кўрамиз. Яъни бу авлод сизнинг наздингизда Чўлпондан бошланади. Чўлпон шеърияти билан таниш инсон биладики, унинг шеърияти эркин, озод руҳ билан ёзилгани, миллат учун ёзилгани, босқинчиликка қарши руҳ очиқ-ойдин сезилиши билан алоҳида ажралиб туради.

Ундан кейинги, иккинчи авлод Ғафур Ғулом, Ойбек, Ҳамид Олимжон, Миртемир, Шайхзода, Усмон Носир авлоди. Уларнинг шеърияти мағзида, мазмунида ҳам ўзингиз айтганингиздек, мустақиллик учун кураш бор, тузумдан норозилик бор, аммо бу норозилик бироз қобиққа ўралган ҳолда берилади. Энди бунинг сабабларини ҳам биламиз. Яъни бошида қаттол тузум қиличи тутиб турилган пайтда ёзилган шеърлар.

Учинчи авлод Абдулла Орипов, Эркин Воҳидов, Омон Матжон, Ҳалима Худойбердиева, Гулчеҳра Нуриллаева ва сал кейинги авлод ижодкорлари – Усмон Азим, Шавкат Раҳмон, Хуршид Даврон авлоди. Бу авлод мустақилликни кўрган ва ўз-ўзидан мустақиллик ҳақида аниқ, тиниқ фикрларни ёзган, уларнинг шеъриятида барибир қандайдир фалсафа кўзга ташланади.

Хўш, шу рўйхат билан ҳисобласак, бешинчи авлод сифатида кимларни бу рўйхатга қўшасиз, умуман, бешинчи авлод шеъриятида қандай ғоялар кўзга ташланяпти ва бу авлод шоирлари бугун аслида қандай миссияни бажаришлари керак ва бу миссия бажариляптими?

- Яхши кузатув қилдингиз, яхши эслатма бердингиз. Дарҳақиқат, ўзбек шеърияти ҳар 20 йилда бир янгиланади. Умуман, дунё адабиётида шундай. Ҳар 20 йилда бир авлод янгиланиши, бир тўлқин келиши кузатилади. Шу маънода бешинчи авлод деб бугунгиларни эмас, улардан сал олдинроқ, бизнинг ёшимиздаги авлод бор ва буни унутмаслик керак.

Хуршид ака, Усмон ака, Шавкат Раҳмонни давом эттирган яна бир авлод бор. Абдували Қутбиддин, Эшқобил Шукур, Ҳалима Аҳмедова, Зебо Мирзаева, раҳматли Чори ака Аваз, Аъзам Ўктам, Равшан Файз... Бу рўйхатни кўп давом эттириш мумкин. Мана шу авлод бор эди, бор ҳозир ҳам. Албатта, бу авлод ижодкорларининг асарларини адабиётшунослик ҳали тўлиқ таҳлил қилиб, баҳосини беришга улгургани йўқ.

Биргина мисол келтираман. Дейлик, Абдували Қутбиддиннинг “Изоҳсиз луғат” номли достони. Айтишим мумкинки, ўзбек достончилигидаги энг жиддий ҳодисалардан биттаси эди ва шундай бўлиб яшаяпти. Лекин бу достоннинг таҳлил-у талқини шундайлигича турибди.

Эшқобилнинг қандай шеърлари, қандай тўпламлари бор.

Албатта, Ҳалима Худойбердиева катта шоира, лекин унинг синглиси Ҳалима Аҳмедова кичкина шоира эмас. Ҳалиманинг бугун ёзаётган шеърлари, бераётган туркумлари ўзбекни, нафақат ўзбек, балки бутун инсониятнинг жуда жиддий жабҳаларига даъво қилиши мумкин бўлган шеърият.

Бугунги авлод ҳақида сўрайдиган бўлсангиз, бугунги авлоднинг ҳаммаси ҳам бир хилда, бир текисда ижод қилаётгани йўқ.

Яъни айтмоқчиманки, тўғри, давлатнинг турли мукофотларини олган ижодкорлар юзлаб, лекин бу мукофотлар ўз йўлига бўлди-ю, ижод бошқа нарса экан. 

Мукофотсиз, лекин қалбида, кўксида шеър деган мукофотни кўтариб юрган шоирлар Худога шукр йўқ эмас.

Улардан бири Беҳзод Фазлиддин, яна биттаси Шодмонқул Салом. Мана шу иккита шоир укамизни, уларнинг ижодини кузатиб, мен бир фикрга келаманки, Абдулла ака, Эркин акадан қолган шеърият қалами инша Аллоҳ мана шу ёшлар қўлига албатта ўтади. Булардан умидим катта.

Саволингизнинг кейинги қисми, улар ўзига юклатилган миссияни бажара оляптими, деган жуда оғир жойига келсак. Тўғри, ўзбек шеъриятининг бугунги кунини битта кўрсатув билан баҳолашдан йироқман, бунга мен даъво қилмайман ва бундай ҳуқуқни ўзимга олмайман. Лекин Беҳзод Фазлиддин ёки унинг дўсти шеъриятини ўқиб, шундай бир катта қудратни сезяпманки, ўзбекнинг шеърият майдони жуда бўшаб қолмаганига ишонч пайдо бўляпти.

Айрим мисоллар келтирай:

Дод солгинг келади ёлғон чўзилса,

Бозорга айланса назм-у, нафосат.

Кечаги бокира сўзлар бузилса,

Томошабин бўлса ақл-у, фаросат.

Солланиб бозорга отланар сўзлар.

Беҳзод айни шу ҳолатга исён қиляпти.

Умуман, шеърият, адабиёт бир-икки кишининг чекига тушган, бир-икки шоирнинг кўнгил хушлиги ифодаси эмас. Айниқса шеърият. Менинг назаримда, миллатни, мамлакатни бир яхлит мушт қилиб, руҳан бирлаштирадиган, жисман олдга интилтирадиган, унга келажак сари йўл кўрсатадиган адабиёт бўлса, унинг бир қисми шеърият.

Чўлпон фақат эстет бўлмади. Унинг миссияси фақат шоирлик эмас.

Фитрат домла, Чўлпон, Қодирий, Усмон Носир, Ғафур Ғуломлар ва ундан кейинги сиз санаган ижодкорлар овози у ёки бу одамнинг овози эмас. Бу миллатнинг овози, бу халқнинг овози. Улар яхши маънода воситачи эдилар.

Шу маънода бугунги шеърият афсуски, жуда кўп унвон, амаллар, эътибор эгаси бўлган ва ҳар хил давраларга чақириладиган, куни адабий учрашувларда ўтадиган кишиларнинг кўпчилигининг на шеъриятга, ва на адабиётга дахли бор.

Аммо билиб қўйишсинки, улар ҳеч қачон шеъриятнинг ўрнини эгаллай олишмайди.

Шу маънода мен Беҳзоднинг яна бир мисрасини келтирмоқчиман.

Кел дўстим, ҳавога сочма фурсатни,

Хиёнат қилмайлик сўзга, ижодга.

Бир қизча назарга илмаган хатни,

Кўтариб кирмайлик адабиётга.

- Раҳмон ака, бир вақтлар “Ҳайрат” кўрсатувининг телевидение экранларидан мажбурий тарзда олиб ташлангани ҳақида гаплар тарқалган эди. Хўш, ўтган аср ўзбек телевидениесидаги энг яхши кўрсатувлардан бири бўлган, миллат тафаккурини юксалтириш, ўзлигини танитиш учун хизмат қилган, унча-бунча масалалар маромига етказиб таҳлил қилинадиган “Ҳайрат”нинг четга сурилишига сизнингча, сабаб нима эди?

Мавзуни давом эттирган ҳолда. Бугун Президент халқ тафаккурини, онгини ўстириш, эркин, танқидий фикрлаш ҳақида кўп гапиряпти. Аммо ҳали-ҳануз телевидениеда эркин фикр, танқидга нисбатан чекловларни кузатяпмиз.

Буни ҳатто интернет сайтлари, ижтимоий тармоқларда телевидение журналистлари ҳам очиқ-ойдин эътироф этишмоқда, танқид қилишмоқда. Айтинг-чи, бутун миллат тафаккурини ривожлантириш ҳаракати кетаётган пайтда бундай чекловлардан ким манфаатдор аслида? Ва бундай чекловлар давом этса нималарни йўқотамиз?

- Аввало, “Ҳайрат”нинг эфирдан олинишига аниқлик киритиб кетайлик. Юқорида айтганимдек, ўша даврдаги телевидение раҳбарияти сабабчи бўлган эмас. Улар оқ йўл тилаган ҳолда эфирларга аралашган эмас.

Ўша пайтда мен ишлайдиган идоранинг раҳбарларидан бири, яъни менинг тўғридан-тўғри раҳбарим ақлли одам эди. Ва бу одам кўрсатувларни кўраркан, кўриб дейлик, Раҳмон Қўчқор нима учун шунча дунё адабиёти, ўзбек адабиёти туриб, Дино Бусаттининг “Тақиқ” ҳикоясини олиб чиқяпти, шунча роман туриб, Габриэл Маркеснинг “Бузрукнинг кўзи” деган романини олиб чиқяпти ёки шунча қисса туриб, Эркин Аъзамнинг “Жавоб” деган қиссасини олиб чиқяпти, деган саволларни ўзига бериб кўрган.

Ҳар қандай кўрсатувда биласиз, бу менинг назаримда, айсберг бўладиган бўлса ва унинг бир учи кўрсатилса етади. Фаросатли томошабин унинг остини ҳис қилади. Яъни муаллифнинг бу кўрсатув ва фикр билан нима демоқчи эканлигини, воқеалар қаёққа оғаётганлигини ҳис қилади.

Ва айтганимдек, мана шу ақлли, сезгир инсон буни сезиб қолган. Ва ўз-ўзидан каттароқ раҳбарларга малол келиб қолса, “ким бу?”, “қаерлик?” ва “кимни қўлида ишлайди?” деган саволларга дуч келишига ҳам ақли етган.

Шунинг учун кўрсатувни тўхтатиш ҳақида нафақат менга, балки телевидение ходимларига ҳам айтилган. Кўрсатув тугаб қолиши ана шунда бўлган эди.

Мен тушунаман буни, яъни бу кутиладиган нарса.

Ўзи умуман бир нарсани айтай Илёсбек, ижобий ёки салбийлигидан қатъи назар, ҳамма жиддий нарсаларни ақлли, сезгир ва кўп нарсаларнинг фаҳмига етадиган инсонлар қилишади. Шунчаки ўткинчи, ақли ноқис, ўзимиз қатори одамлар қилишмайди.

Демак, бу ҳодисаларни кутиш керак, бу ҳодисаларга тайёр бўлиш керак.

Озод Шарофиддинов домла бизга таълим берганидек, манзилга етмоқ учун йўлингда учраган ҳар битта темир бетон симёғочни пешона билан уриб синдириб, йиқитиб ўтиш шарт эмас. Унда манзил қолиб кетади. Фақат пешона ёрилгани қолади. Шу маънода шунинг услубини қилиш керак.

Ортимда адашмасам, рус ёзувчиси Эдвард Радзинскийнинг китоби турибди. Бу инсон неча ўн йиллар давомида рус халқининг тарихий хотирасини тиклаган. Оддийгина, битта ўзи, сокин, креслода оёғини узатганча ўтириб катта ҳодисаларни қилди шу инсон. Ва бугун шу одамнинг китоблари ўзбек кутубхоналаридан жой олиб турибди. Демоқчиманки, Навоий ҳазратларидаги ўша машҳур гап:

“Оқил чин сўздан ўзғани демас,

Лек ҳар чинни ҳам демоқ оқил иши эрмас”.

Ана шу оқилнинг ишини қилишимиз керак шекилли. Аввал ҳам, бугун ҳам ва келажакда ҳам.

Кўрсатувнинг профессионализми деганда мен шахсан шуни тушунаман.

Чўлпон “Кеча ва кундуз”да ифода этган дардларини мақола қилса ҳам бўларди. Мақолаларда ҳам бир қисмини айтган, лекин мақоланинг таъсири нима бўлди-ю, Чўлпоннинг Зеби ва Ўлмасжон деган тақдирларга ёки Мирёқуб деган тақдирларга боғлаб берган адабий ҳодисасидаги самара қандай бўлди?

Ёки Қодирий домла “Ўткан кунлар”да айтмоқчи бўлган буюк дардини мақола қилса ҳам бўлар эди. Юзлаб мақолаларда бериши мумкин эди. Лекин Қодирий нега роман ёзди? Чунки роман инсоннинг фақат ақлига эмас, қалбига, инсоннинг шуурига, инсоннинг дидига, кайфият ва руҳиятига биринчи навбатда таъсир қилади.

Шу маънода кўрсатувдир, эшиттиришдир, недир бир маънода суҳбатдир шундай нарса бўлсинки, одамларнинг фақат қулоғи эшитмасин, кўнгли ҳам эшитсин. Назаримда, шунда телевидениедир, бошқадир ўз вазифасини бажараётган бўлади.

Сўз эркинлигига қўйилаётган тақиқлар ҳақидаги саволингизга келсак, айрим тақиқ ва ҳақ сўзни айтишга чўчишлар совет даврида миллатнинг бошидан ўтган оғир кўргиликлар билан боғлиқ. “Оғзи куйган қатиқни ҳам пуфлаб ичади”, дейишади-ку.

Бугун сиз айтаётган сўзга тақиқ, журналистларнинг бундан норози ҳолда ёзғиришаётганлари назаримда мана шу ҳолатнинг қолдиғи ва инерцияси деб биламан.  

Аммо ҳар қандай гапни, фикрни айта олиш мумкин. Боя айтганимдай, образни топа олсак бўлди.

Албатта, қани эди ғарб мамлакатларидаги плюрализмни, сўз эркинлиги муҳитини тўлиқ яратсак ва унга эришсак.

Бир нарсани эсдан чиқармаслик керак. Мана шу чекловлар чала ҳақиқатларнинг урчишига сабабчи бўлади. Чала ҳақиқатлар эса ёлғондан ёмон бўлади.

Биз бу чекловлар билан энг аввало ўсиб келаётган авлодни ўлдирамиз, улар ҳақни билмай ўсишади. Бу жуда катта фалокат.

Адабиётшунос олим суҳбат давомида шунингдек, Президент девони ва Вазирлар Маҳкамасида ишлаган йилларининг ижодга таъсири, Ўзбекистонда ўз вақтида китобхонликдан узоқлашишга сабаб бўлган омиллар, халқ тафаккуридаги айрим қусурлар, зараркунанда кадрлар тарбияланишига хизмат қилаётган таълим тизими, ёшлар тарбиясидаги оқсоқликлар борасида ҳам кескин фикрларини билдирди. Мазкур суҳбатни тўлиқ шаклда юқоридаги видео орқали томоша қилишингиз мумкин.