Kun.uz мухбири Финландиядаги ўзбек олими иқтисодиёт ва бизнес фанлари доктори Нодир Санақулов билан суҳбат уюштирди. Ушбу қисмда сиз олимнинг фин миллати дунёқараши, характери, таълим тизимидаги ютуқлари, тил сиёсати, табиатни асраш борасида қилган ишлари, шунингдек, пандемияда кўрилган чоралар ҳақидаги фикрлари билан танишасиз.
Нодир СанақуловНодир Санақулов
Суҳбатнинг биринчи қисмидаолимнинг маркетинг тадқиқотчилиги бўйича илмий изланишлари, дунёда маркетинг тушунчаси, маркетинг илмининг бизнесдаги аҳамияти ҳақида сўз борган эди.
– Ўзингиз яшаган давлатлар аҳолиси дунёқараши, яшаш ва турмуш тарзи билан қизиққанмисиз? Финландия мисолида олсак, финлар қанақа одамлар?
– Қаерда яшамай, ўша ҳудуддаги инсонлар турмуш тарзини кузатаман ва бунга қизиқаман. Ўзим ўсиб-улғайган шаҳар Самарқандда ҳам турли миллатлар, тиллар, маданиятлар аралаш яшайди. Ҳар бир миллатнинг ўз урф-одати, анъаналари бор, шу жиҳатдан ҳам Самарқанд ўзгача шаҳар десам ҳам бўлади. Ёшликдан бу қадимий шаҳарда уч хил тил ва турли дунёқарашдаги инсонларни кўриб юрардим. Хорижий мамлакатларни кўрганда эса бу қизиқиш янада ортди.
Финландия ва унинг одамлари ҳақида гапирадиган бўлсам, бу – ажойиб бир давлат, одамларининг бизга ўхшаш тарафлари ҳам бор. Финлар деганда уларни билган инсон тасаввурида гавдаланадиган бир қанча хусусиятларга эга. Биринчи хислати бу – ишонч. Яъни финлар ўзига ишончи жуда кучли миллат.
Ўзига бўлган ишонч шундаки, (финларда sisu дейилади, яъни) аниқ белгиланган мақсад, унга эришиш учун тўхтамасдан ҳаракат қилиш. Ёки бошқача ифодаласак, финларни мақсадидан оғишиб, ярим йўлда ортга қайтиб кетадиган одати йўқ.
Ўзига бўлган ишончига тарихий бир мисол. Тарихда совет-фин урушлари номи билан кирган ҳодиса бор. Финландия аскарлари бир неча ўн баробар кам бўлишига қарамай, улкан совет иттифоқини жанг майдонида енга олган давлат ҳисобланади. Бу тарихан исботланган воқелик. Тўғри, сиёсий ўйинлар туфайли урушда мағлуб бўлади, айрим ҳудудларидан айрилади, лекин жанг майдонида кўрсатган жасорати уларнинг қанчалик қатъиятлилигини кўрсатиб турибди.
Шунингдек, халқнинг давлатга ва инсонлараро ишонч, бу ҳам ҳавас қиларли ҳолатда.
Иккинчиси, ўзаро ҳамкорлик. Финларнинг ўзаро ҳамкорлиги, бир ёқадан бош чиқариб ишлай олиши мақташга арзигулик. Масалан, йилда икки марта кўча-кўй, атрофларни тозалаш ишлари бўлади. Буни финлар ўзгача завқ билан кутиб олади. Шу куни ҳамма оиласи билан чиқади ва худди бир байрам кунидай ўтказади.
Мавзуга оид
Кейингиси – тенглик ғояси. Жамиятда ким бўлишидан қатъи назар, ҳамма тенг деган тушунча бор. Бу ҳам миллат онгига чуқур сингган. Жамиятнинг ҳар бир табақасида, ҳар бир соҳасида буни кўриш мумкин. Қўпол қилиб айтганда, бой-камбағал деган синфий фарқ жуда кам. Ҳаттоки, ўзаро муносабатларда ҳам бу сезилмайди.
Финлар, шунингдек, уятчан, тортинчоқ, ҳеч кимга халақит бермайдиган ва жуда ҳам камтар одамлар. Мана шу билан унинг сўздаги портретини чиза олишим мумкин.
Ҳашаматга унча эътибор берилмайди. Бирор кафега борсангиз, ён столда ўтирган одам миллиардер бўлиши мумкин, лекин сиз буни бир қарашда фарқлай олмайсиз. Шунингдек, моддий имконлари бўлса-да, ҳашамдор машиналарни кўриш кам. Улар, аввало, шу менга керакми, деган савол беради ўзига.
Камтарлигига яна бир мисол, бирор чет эллик ундан инглизча билиш-билмаслиги ҳақида сўраса, “I will try” – яъни ҳаракат қилиб кўраман, дея камтарона жавоб беради, лекин суҳбат бошланиши билан унинг инглиз тилини ўта мукаммал даражада билишига гувоҳ бўлади.
– Фин мўъжизасини нимада кўрасиз? Қай жиҳатлари сизни ҳайратга солади ёки бизда ҳам шундай бўлса эди деган ўйга толдиради?
– Агар мўъжиза сифатида ниманидир кўрсатмоқчи бўлсам, бу – таълим деган бўлар эдим. 1917 йилгача Финландия Чор Россияси таркибидаги князлик бўлган. Шундан кейин Финландияни мустақил давлат сифатида дунё миқёсига чиқишини кўриш мумкин.
Уларнинг озодликка эришган илк даврига эътибор бериш керак. Чунки энг катта ўзгариш ўша пайтларда таълим соҳасини ислоҳ қилиш бўлган.
Финландия ўз олдига алоҳида давлат сифатида танилишимиз керак деган мақсадни қўяди. Ва бунинг учун ўз “миллий ғоя”сини шакллантириши керак эди. Бу ғоянинг шаклланишида университетларнинг, илм аҳли, профессор-ўқитувчилар, турли хил соҳадаги изланувчиларнинг ўрни жуда катта бўлади. Халқ эса уларга “сиз гапиринг, биз эшитамиз” деган маънода ишонч билдирган.
Давлат сифатида шаклланиш, ривожланишни таълимда кўришади ва муҳим қарор қабул қилишади. Парламент таълим ҳаммага берилиши керак деган қарор қилади. Бунгача болаларнинг 30 фоизи мактабга борар эди.
1979 йилда иккинчи муҳим бир қарор қабул қилишади. Унга кўра, мактабларда ўқитувчи бўлиб ишлайдиганлар камида магистр даражасида бўлиши керак бўлади. Шундан сўнг Финландияда ўқитувчилик касби обрўли касбга айланади.
Эътибор берганмисиз, кўп давлатларга борганда энг обрўли касб деганда докторлар, прокурорлар ва шунга ўхшаш касбларни санашади. Буларнинг ёнида жуда кам мамлакатларда ўқитувчилар ҳам бор. Кўп мамалакатларда ўқитувчилик обрўли касб ҳисобланмайди. Шу пайтгача бу нарсани мен Корея ва Японияда ҳам кўрдим. Улар ўқитувчиликни фахрли касб сифатида қадрлашади.
Финландия таълимида ўқув режалари соддалаштирилган. 1-синфдан 9-синфгача бўлган ўқув режаси атиги 10 бетлик ҳужжатдан иборат. Буни сиз билан биз тасаввур қилолмаслигимиз мумкин. Аммо шу соҳани ичида юрганлар, албатта, қойил қолиши турган гап.
Одамларнинг таълимга бўлган ҳурмати ростан ҳам жуда баланд. Таълимни ҳурмат қилишади, таълим кераклигини, усиз ҳеч нарса қилиб бўлмаслигини тушуниб етишган.
Мактаб давриданоқ болалар ўртасида тенглик уқтирилади. Дейлик, секин ўзлаштирадиган бола орқада қолиб кетмайди. Баъзи давлатларда бўлгани каби иқтидорли ўқувчилар учун алоҳида синфлар ташкил қилинмайди. Ўзлаштиришидан ва жисмоний ҳолатидан қатъи назар, барча ўқувчи бир синфда таҳсил олади. Дейлик, бола ногирон бўлиши мумкин, лекин у барча қатори мактабга бориш ҳуқуқи бор.
Агар ўқитувчи синфдаги ўқув жараёнини эплолмаса, унга ёрдамчи ўқитувчи берилади. Бири дарс мавзусини тушунтириб, жараённи бошқарса, иккинчиси дарсни кузатиб юриб, ўқувчиларга ёрдам беради.
Агар бола ҳаддан ташқари ўзлаштиролмаётган бўлса, у учун алоҳида мутахассис чақирилади. Дарсдан ташқари қўшимча машғулотлар олиб боради. Айтайлик, чет элдан келган, фин тилини билмайдиган бола учун шундай тадбир кўрилади. Ёки нутқини етказишда қийналаётган ногирон бола – бу учун ҳам мутахассис таъминланади.
3-4-синфдан дин дарси ўтилади. Ота-онадан қайси динни ўргатиш ҳақида сўралади, шунга қараб дин дарслари ўтилади. Ёки дин дарсларини хоҳламаса, алтернатив фан сифатида одобнома ўқитилади.
– Финлар ўз она тилини қай даражада ҳурмат қилади?
– Албатта, тил қизиқ мавзу. Узоқ йиллар ватандан олисда, шу билан бирга, бир неча хорижий тилларни ўрганган, нутқимда ўша тил элементлари бўлсада, она тилида гапиришга ҳаракат қиламан ва буни ёқлайман ҳам.
Финлар ўз тилига катта эътибор беради. Уни сақлаб қолишга, ташқи таъсирлардан ҳимоя қилишга ҳаракат қилади.
Дунёда яхши бир китоб чиқса, ўша китоб зудлик билан фин тилига таржима қилинади. Бундан ташқари исталган соҳада исталганча маълумотни фин тилида топа оласиз ва уни ўқишингиз мумкин. Финлар: “Бу таржима қилишга арзимайди, моддий томондан тўғри келмайди”, демайди.
Янги сўзлар пайдо бўлса, унинг фин тилидаги муқобил таржимасини ёки ўша сўзнинг финча талаффуз формасини истеъмолга киритадилар. Компютер, телефон, смартфон каби сўзларнинг шу тилдаги таржимаси бор ва жонли тилда ишлатилади.
Шу ўринда айтиб ўтай, финлар ўз тилинигина устун қўядиган миллат эмас. Бошқа тилларни камситмайди, уларга ҳурмат билан муносабатда бўлади. Бирор финландияликка инглиз тилида гапирсангиз қаршилик қилмайди, лекин фин тилида гапирилса, унга жуда ҳам ёқади.
Умуман хорижий тилларни ўргатишга катта эътибор берилади. Бола мактабни битираётганда камида учта тилни ўрганиб олиши мумкин.
– Финландияда инсон ва табиат муносабати қандай?
– Финландия табиатни ўз ҳолида сақлашга, атрофни яшиллаштиришга диққат қаратади. Табиатни Аллоҳ жуда чиройли қилиб яратган, уни қай даражада асраш эса инсонлар боғлиқ. Одамзот истаса ўрмонни чўлга айлантириб юбориши ёки боғ-роғ қилиши мумкин экан. Нордик давлатлар бўйлаб саёҳат қилганингизда нафақат Финландия, балки Норвегия ва бошқаларида ҳам табиатга бўлган илиқ муносабатни кўриш мумкин.
Бу ер одамлари табиатни жуда ҳам яхши кўришади ҳамда уни асраб-авайлашади, ўзларини табиат билан чамбарчас боғланган ҳис қилишади.
Бирор янги массив қурилаётган бўлса, давлат томонидан маълум шартлар қўйилади. У ўзига белгилаб берилган ҳудуддан ташқарида табиатга таъсир этмаслиги лозим. Ҳатто сантиметргача ҳисобланади, қуриладиган бино ёнида дарахт бўлса, зарар етмаслиги учун уни ўраб қўйишади.
Финландияда яшайдиган ҳар бир одамнинг табиатдан баҳраланиш ҳақлари бор ва бу қонун билан белгилаб қўйилган. Масалан, ўрмон меваларини териш, балиқ тутиш, Финландиянинг хоҳлаган ерида сайр қилиш (бу жой хусусий бўлса, эгасига халақит бермаган ҳолатда) ҳаққи бор.
Шу билан бирга, табиатни асраш учун ўз ҳиссасини қўшишади. Масалан, балиқ тутишнинг маълум бир усуллари учун қўшимча рухсатнома олиш керак. Финлар қонунга қаттиқ амал қилганлиги сабабли, бир кун балиқ тутиши учун ҳам рухсатнома сотиб олади. Чунки биладики, лицензиядан тушган маблағ табиатни муҳофаза қилиш учун ишлатилади. У мен табиат учун ўз ҳиссамни қўшяпман, деб ҳисоблайди.
– Пандемия даврида карантин тартиби қандай кечди, қандай чекловлар бўлди?
– Куни кеча бир мақола ўқидим. Европада пандемия даврида иқтисоди энг кам зарар кўрган давлат Финландия бўлибди, бу бежиз эмас.
Барча давлатларда бўлгани каби Финландияда ҳам ўзига хос баъзи тадбирлар кўрилди, чекловлар бўлди. Бошқа давлатлар билан таққослаганда буни қаттиқ демаган бўлардим.
Одам кўп тўпланадиган жойлар вақтинча ёпилди. Жамоат транспортлари эса қисман чекловлар билан ҳаракатланишда давом этди. Маълум бир муддат пойтахт бошқа ҳудудлар билан узиб қўйилди, 2-3 ҳафта сабабсиз кириш-чиқиш тўхтатилди. Қўйилган энг катта чеклов мана шу бўлди.
Финлар характеридаги бошқаларга халақит бермаслик, масофа сақлаш каби хислатлари карантинда янада қўл келди. Шунинг учун ҳам ўлим сони жуда паст бўлди.
