Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси Минерал хомашё базасини ривожлантириш ва қайта ишлаш бошқармаси бошлиғи Асрор Рустамов Kun.uz мухбири билан суҳбатда қазилма конларининг қандай топилиши, геологларга бериладиган мукофот пуллари, ҳозирда мавжуд ва фойдаланилаётган олтин конлари, шунингдек, геология соҳасидаги ютуқ ва камчиликлар ҳақида гапириб берди.
Аввало, кон деган тушунчани яхши англаб олиш керак. Кон дегани нима, ҳар қандай маъдан топилмаси ҳам кон бўлиб кетаверадими — йўқ, албатта. Маъдан тарқалган тоғ жинсларининг ўлчамлари (узунлиги, қалинлиги, ҳажми), ундаги фойдали қазилманинг (яъни металл ёки нометалларнинг) миқдори уларни саноат миқёсида ўзлаштирганда иқтисодий самара бермаса, маъдан тарқалган майдонлар кон ҳисобланмайди ва шунчаки олтин, мис ёки бошқа маъданлар намоёни сифати белгилаб қўйилади.
Геологик қидирув ишларининг дастлабки босқичларида топилган маъданлар тарқалган нуқталар, кимёвий ореоллар ёки аномалиялар кон даражасигача етишлари учун кўпгина босқичлардан ўтади, масалан, дастлаб регионал геофизик, геокимёвий ва геологик тасвирлаш ишлари ва ушбу ишлар натижасида топилган маъдан тарқалган нуқталар, ореоллар ёки аномалияларда дастлабки махсуслашган излаш ишлари, кейин эса излаш, дастлабки баҳолаш, муфассал баҳолаш ҳамда разведка (қидириш) босқичлари амалга оширилади.
Ҳар бир босқич геология қидирув ишларига ўтишнинг мақсадга мувофиқлиги геологик-иқтисодий ҳисоб-китоблар бажариш асосида амалга оширилади.
Геологлар дастлабки босқич геологик қидирув ишлари натижасида ёки ўхшашлигига қараб геологик тузилиши ўхшаш ўрганилмаган майдонларда табиий маъдан манбалари (конлари) бўлиши мумкинлигини тахмин қилгандан кейин бунинг устида жуда катта жамоа иш бошлайди. Мисол учун, регионал тасвирга тушириш даврида тоғ жинсидан намуна олиб таҳлил учун лабораторияга юборилади, олинган таҳлил натижалари асосида керакли геологик хариталар тузилади ва хулосалар қилиниб, ҳисобот геологик фондга топширилади.
Вақти келиб кейинги босқич ишларини олиб боришга масъул жамоа ушбу хариталар ва хулосалар асосида ажратилган салоҳиятли майдонларни ўрганиш мақсадида янги босқич ишларига лойиҳа ишлаб чиқади ва лойиҳани бажариш учун махсус гуруҳ ёки экспедиция ташкил қилинади.
Маъданли тоғ жинсларининг қайси томонга қараб тарқалиши, қалинлиги, узунлиги, чуқурлиги ва маъдандаги фойдали қазилманинг миқдори ва бошқа хусусиятлари аниқланади ва буларнинг ҳар бири учун кўп вақт, моддий ресурслар ва маблағлар (техника, ёқилғи, маош, солиқ, электроэнергия каби) сарфланади.
Бажарилган изланишлар натижасида олинган геологик намуналар маъданнинг физик ва кимёвий хусусиятларини аниқлаш учун махсус таҳлил лабораторияларига юборилади. Таҳлиллар натижаларига асосан маъдан тарқалган майдон чегараланиб маъданнинг асосий кўрсаткичлари: ҳажми, солиштирма оғирлиги, ундаги етакчи ва йўлдош металларнинг ўртача миқдори кабилар аниқланиб, ушбу
Мавзуга оид
чегараланган маъданли майдонда
қанча фойдали қазилма борлиги ҳисобланади. Яъни бир сантиметр кубдаги маъданли тоғ жинси оғирлиги аниқланиб, ушбу кўрсаткич сўнгра бир куб метр нисбатга келтирилиб, маъданнинг умумий ҳажми ҳисоблаб чиқилади.
Тасаввур қилайлик, ажратилган маъданли майдоннинг ҳажми 1 миллион метр куб, ундаги маъданнинг солиштирма оғирлиги бир сантиметр кубда 2,6 грамм, демак бир метр кубда 2,6 тонна, 1 миллион метр кубда эса 2,6 миллион тонна маъдан бор. Айтайлик, шундан 1 тонна маъданда 2 грамм олтин бўлса, 2,6 миллион тоннада 5 200 000 грамм ёки 5,2 тонна олтин бор экан. Бу ҳисоб-китоблар ҳам унинг ҳали кон деб ҳисобланишини англатмайди, чунки энди уни қазиб олишга кетадиган барча харажатлар, жумладан, ишчи кучи, уларнинг ишлаши ва яшашлари учун шароитлар, қазиб олиш ва қайта ишлаш технологиялари харажатлари, инфратузилмалар (йўллар, электроэнергия ва сув тармоқлари), борингки барча харажатлар ҳисобланиши керак.
Харажатлар ва даромаддан қоладиган фойда камида 10-20 фоиздан кўп бўлса, шундагина топилган маъдан намоёни кон дейилади ва шундагина Давлат захиралар комиссиясига коннинг ҳисобланган захираларини тасдиқлаш учун бажарилган ишлар ҳисоботи топширилади.
Хўш, мана шу жараёнларга қанча вақт кетади? Биринчи марта геолог маъданли намунани топганидан то захиралар комиссиясига топширилгунча энг ками 5-10 йил вақт кетади. Ҳар бир босқичга ўртача 3-4 йил вақт сарфланади, устига-устак шундай жойлар борки, бор-йўғи 4-5 ойгина ишлаш имкони мавжуд. Шунақа бўлажак конлардан Қурама тоғларидаги Лошкерек маъданли майдони, Ғузор тоғларидаги Майдонсой, Новасой, Қорасон, Шимолий Нурота тоғларидаги Устук, Давлатхўжа, Байрам, Чақилқолён тоғларидаги Акба, Оқота, Хожадик каби маъданли майдонлар, кўмирга салоҳиятли Тўда участкаларида конлар борлиги кўриниб турса ҳам, табиий об-ҳаво шароитлари туфайли доимий тарзда иш олиб бориш имконияти йўқлиги учун уларни ўрганишга кўп вақт кетади.
Бир муддат аввал айтилган, 2020 йилда давлат балансига олинган 133 тонналик Чуқурқудуқ конини Давлат захиралар комиссиясида тасдиқлатгунча 40 йилдан кўп вақт кетди. Чунки майдонда маъдан борлиги аниқлангандан сўнг кейинги босқич геологик қидирув ишлари анча вақт кейин амалга оширилди, бунгача бошқа Мурунтов, Мютенбай, Бесапантов каби конларни ўрганиш ишлари амалга оширилди.
— Кон топган одамларга мукофот бериладими?
— Геология соҳасида ҳам, қонунчиликда кўзда тутилган тасодифан хазина топган инсонларга бериладиган мукофотга ўхшаган каби, кон топган ва конни ўрганишда фаол иштирок этган геологлар ва муҳандис техник ходимларни мукофотлаш тизими йўлга қўйилган. Бу тизим Вазирлар Маҳкамасининг 2007 йилда таъсис этилган махсус Низоми асосида амалга оширилади. Мукофотлар учун учта манбадан: Давлат бюджети, Олмалиқ ва Навоий КМКлари ва “Ўзбекнефтгаз” томонидан маблағ ажратилиши белгиланган. Ушбу Низомда қайси турдаги қазилма конларга, кимларга, қанчадан, қандай ҳужжатларга асосан ва қайси манбалар ҳисобидан мукофот бериш мумкинлиги аниқ кўрсатиб ўтилган.
Мукофот пулининг миқдори топилган кон захираларининг катта-кичиклиги билан боғланган бўлиб, конлар тасдиқланган захираларининг миқдорига қараб гуруҳларга бўлинган, ҳар бир гуруҳ учун республикада ўрнатилган ойлик маошнинг базавий ҳисоблаш миқдорига нисбатан мукофот суммаси белгиланган. Масалан, биринчи гуруҳга кирадиган конларга шундай талаблар қўйилади: олтин миқдори 50 тоннадан ортиқ, нефт конларида нефт миқдори 100 млн тоннадан зиёд, газ конларида газ 100 млрд куб метрдан кўп бўлиши керак ва шунда базавий ҳисоблаш миқдорининг 1800 баравари ҳажмида мукофот ажратилади.
Мукофот пули фақат Ўзбекистон фуқароларига берилади, агарда геолог фуқароликдан чиққан бўлса унга мукофот берилмайди.
Ушбу маблағ конни очишда ва ўрганишда фаол хизмат қилган геолог, геофизик, геохимик, гидрогеолог, минералог, технологлар, муҳандис-техник ходимлар, ташкилотчилар ва шу каби касб эгаларига, бунинг ичида кон очилишида хизмати катта бўлган геологларга ҳамда разведка ишларини бажариб якуний геологик ҳисоботни Давлат захиралар комиссиясига топширган кишиларнинг ҳар бирига мукофотнинг умумий миқдорининг 10 фоизидан берилади. Агар юқоридаги каби узоқ йиллар давомида очилган конда хизмат қилган инсон вафот этган бўлса, унинг авлодларига мукофот пуллари етказилади.
Ўз тажрибамдан бир ҳолатни айтиб бераман. Бир неча йил аввал Самарқандда кон топширилди ва мукофотлар эгаларига берилаётганди, бу ерда хизмат қилган ва мен шахсан танийдиган бир геолог акамиз вафот этганди. Шунда турмуш ўртоқларини топиб телефон қилдим ва ўша мукофотни олиб кетишини айтгандим, янганинг қувончини эса тасвирлаб бўлмасди.
— Мукофотлар қачон берилади?
— Давлат геология қўмитасининг ҳар йиллик геология қидирув дастурлари доирасида 1,3-1,5 млрд сўм атрофидагина бюджетдан маблағлари ажратилади. Бу маблағни бир йилда қайси бир очилган кон учун берилади, ҳар йили катта конлардан ташқари кичик конлар, нефт, газ, кўмир, мис, вольфрам, қўрғошин, рух ва норуда конлар кўплаб очилади. Шунинг учун ажратилган маблағлар доирасида конларнинг фақат фойдаланишга топширилаётганларига берилади.
Бунинг ичида ҳам жуда чигалликлар талайгина. Кимдир бир ерда бир ёки икки ой ишлаб кетган бўлади, қачондир ўша жойдаги кон учун мукофот чиққанини эшитиб, у ҳам ариза ёзиб пул талаб қилади. Шу каби ҳолатлар учун умумий мукофот суммасидан 10 фоиз захира қолдирилади.
Агар уникал жуда катта захирали конлар аниқланиб қолса, дейлик олтин кони захираси 500-600 тонналик бўлганда, Низомга кўра ҳукуматга алоҳида тақдимот киритилади ва махсус мукофот ажратилади. Бевосита геология соҳасидаги 40 йиллик тажрибамда охирги 30-40 йил давомида қаттиқ қазилма бойликлар йўналишида бундай ҳолат қайд этилмади.
— Бу мукофот геологни муносиб рағбатлантириш учун етарлими?
— Аслида кон топган жамоага мукофот сифатида ажратиладиган маблағ катта эмас. Тасаввур қилинг, бир хум тилла топган одамга унинг маълум фоизи мукофот сифатида берилади, кон топганларга эса аслида кондаги захиранинг қийматига нисбатан қаралса ҳеч қанча пул тегмайди. Мисол учун, 4-гуруҳ конлар тоифасига кирадиган 10 тонна захираси бор кон топилиб саноатда ўзлаштиришга берилса, унга ажратиладиган мукофот БҲМнинг 500 баравари, яъни 123 миллион сўмни ташкил этади. Ундан асосий ишни бажарган кишиларга (конни биринчи очган ва кейин разведка қилиб ҳисоботни Давлат захиралар комиссиясига топширган муаллифларга), айтайлик 3 кишига 10 фоиздан мукофот тайинланади, яъни 12,3 миллион сўмдан жами 36,9 миллион сўм тўланади. Қолган сумма (86,1 млн сўм) иштирокчилар неча кишилигига, уларнинг ишлаган йиллари миқдори ва амалда қўшган ҳиссаларига қараб тақсимланади. Агар улар 30 киши бўлса, ҳар бирига ўртача 2,8 млн сўмдан тушади, 50 киши бўлса янада кам бўлади.
Маълумот сифатида, 10 тонна олтин 10 миллион грамм бўлади, 1 грамм олтин ҳозирда 55-60 долларга яқин. Демак, ер бағридаги топилган олтиннинг қиймати 600 млн доллар ёки 6,3 триллион сўм. Бундан қазиб олиш ва ажратишга кетган харажатлар олиб ташланса соф фойда қолади.
— Ўзингиз бевосита раҳбар бўлиб қанча кон очгансиз?
Мен фаолиятим давомида илмий иш билан эмас, кўпроқ далада кон излаш, яъни амалиётда иш олиб борганман. 40 йилдан ошиқ фаолиятим давомида Марказий Қизилқумдаги Амантайтов олтин конини Давлат захиралар комиссиясига тақдим қилдим, Сариботир, Шимолий Довгизтов, Шарқий Давгизтов, Узунбулоқ олтин конларни ўрганиш ва очилишида, Мютенбай конининг чуқур горизонтларини ўрганиш ва захираларини тасдиқлашда, Балпантов, Томдибулоқ, Аристантов, Чуқурқудуқ ва бошқа конлар захираларини ўрганишда автор ва раҳбар сифатида қатнашганман. Барчасини қўшиб ҳисоблаганда шахсан қатнашиб Давлат захиралар комиссиясига топширилган олтин конларининг захиралари бугунги кунда 1000 тоннадан ошади.
— Ўзбекистонда геолог қадами етмаган жой борми?
Бундай ҳудудлар жуда кам, шулардан бири Орол денгизининг қуриган ҳавзаси, ҳали тўлиқ ўрганилмаган, энди кириб боряпмиз, у ерлардан газ-нефт ва бошқа конларни қидирамиз. Бундан ташқари, юқори баландликка эга тоғли ҳудудларда ҳали мукаммал геологик қидирув ишлари бажарилмаган майдонлар мавжуд, лекин 1:1 000 000 ёки 1:500 000 масштабда геологик тасвирлаш ишлари ўтказилган ва шунга кўра республикамиз ҳудудининг умумий геологик хариталари тузилган.
Геология шундай соҳаки, буюртмага қараб у ёки бу турдаги конлар изланади, янги конлар очилади. Давлат ёки бошқа буюртмачи қайси турдаги конларини очишга ва ўрганишга буюртма берса, шу йўналишда геология қидирув ишлари бажарилади. Бунга узоқ йиллик катта дастурлардан ташқари, яқин йилларга мўлжалланган ишлар ҳам киради. Узоқ ва яқин муддатли дастурларни ишлаб чиқишда дунё бозорида металлар ёки минерал хомашёга бўлган талабгорлик ҳолати ҳам ҳисобга олинади. Масалан, 1995-2000 йиллар атрофларида олтин нархи жуда тушиб кетган эди, ўшанда маълум бир конлар чет эл компанияларига фойдаланишга берилган. Ёки бугунги кунда олтин, мис, вольфрам каби металларнинг нархи дунё бозорида кўтарилиб бормоқда ва бу ҳодисалар, албатта, давлатнинг геология сиёсатига таъсир этади.
— Геологда қандай хусусиятлар бўлиши керак, геолог дунёни қандай кўради?
— Инсонлар аслида оптимистлар ва пессимистлар тоифаларига бўлинадилар, геолог эса энг аввало ҳаётда оптимист бўлиши, йўқотмаган нарсасини қидириб, албатта топишига ишониши керак, кейин геолог учун яна бир муҳим хусусият бу она табиатни, ер-у заминни беқиёс севиш ва бу йўналишда романтик ва саргузаштсевар одам бўлиши керак деб биламан. Чунки геолог касбини танлаган инсон шаҳар ва қишлоқларнинг қулайликларидан кечиб, тоғ-у тош ва чўл-у биёбонларда экспедицияларда ҳар турли оғир шароитларда кўп йиллар яшаши ва меҳнат қилишига тўғри келади. Инсоннинг бундай шароитларда ишлаб ҳаёт кечириши учун эса фақатгина ойлик-маошнинг юқорилиги етарли эмас, бунда геолог учун асосий мезон она ватан ва халқ фаровонлигини ошириш йўлидаги фидокорлик кўрсатиш ҳисси асосийдир.
Аслида, геология соҳаси кенг қамровли йўналиш бўлиб, барча табиий ва гуманитар фанлар билан чамбарчас боғланган, жумладан, математика, физика, кимё, ботаника, биология, география, астрономия, археология, тарих, фалсафа, эҳтимоллар назарияси ва бошқалар. Масалан, биз билган тарих ва археология бу инсон пайдо бўлгандан кейинги даврнигина, яъни охирги 5-10 минг йиллик тарихни ўрганади, геология фанининг таркибий қисми бўлган тарихий геология ва палеонтология эса бир неча миллиард йиллик, Ернинг пайдо бўлишидан бошлаб, унда яшаган ҳайвонот ва ўсимликлар дунёсининг мураккаб ривожланиш тарихини ўрганади ва ундаги мураккаб чигалликларни ечишда геологлар барча табиий ва гуманитар фанлар имкониятларидан фойдаланишига тўғри келади.
Демак, етук мутахассис бўлиш учун геолог барча гуманитар ва табиий фанларни яхши билиши зарурдир, чунки содда қилиб айтганда, математика ва геометрияни билмаса захирани ҳисоблай олмайди, география ва астрономияни билмаса комета билан планетани фарқига бормайди ёки тоғ-у тошда йўлдан адашади, кимёни билмаса минерал нималардан иборатлигини тушунмайди, ботаника ва зоологияни билмаса чўкинди жинслардаги ҳайвонот ва ўсимлик қолдиқларини тушунмайди, археологияни билмаса тарихий геологик ётқизиқлар билан тарихий обидаларнинг фарқига бормайди ёки хазина билан захирани фарқлай олмайди.
— Конлар захираси тугаса қандай иш тутилади, кейинги жараён қандай бўлади?
Аслини айтганда Ўзбекистонда захиралари ўзлаштириб бўлинган конлар жуда кам ва булар бир неча нефт ва газ конлари, туз конлари ва қурилиш материаллари конларидир. Ундан ташқари, Навоий вилоятидаги Учқудуқ уран кони, Нуротадаги Лангар вольфрам кони, Олмалиқдаги Қўрғошинкон ҳамда Чодоқдаги бир неча кичик олтин конлари холос.
Республикада энг биринчи ўзлаштириши бошланган кон Чодоқдаги олтин конлари ҳисобланади. У ерда 1951 йилларда қазиб олиш ишлари бошланган бўлса-да, кейинчалик Пирмироб, Гузаксой каби янги участкалар топилиб қазиб олиш ишлари давом этмоқда. Юртимизда ҳозирги кунда 100 га яқин катта ва кичик олтин конлари мавжуд бўлиб, улардан 29 та ўзлаштирилаётган конлар ичида тугатилган коннинг ўзи йўқ, чунки ёндош ҳудудлардан янги участкалар очилиб қазиб олиш ишлари давом этмоқда. Ҳатто 1980 йилларда ўзлаштириш бошланган Маржонбулоқ конининг ҳам захиралари тугайди деб бўлмайди, чунки конни карьер орқали қазиб олиш имкониятлари тугаса, чуқур горизонтларидаги захираларни шахта, уклон ёки бошқа усуллар билан қазиб олиш имкониятлари мавжуд.
Агарда Мурунтов конини ўзлаштириш тарихига назар ташласак, унда биринчи маротаба 1965-1966 йилларда атиги 150 тонна атрофида захира ҳисобланиб тасдиқланган ва 1967 йилда уларни қазиб олиш бошланган, ҳозирги вақтгача 2000 тоннага яқин олтин қазиб олинган, лекин геологик ўрганишлар натижасида бугунги кунда мавжуд захиралари яна 100 йилдан кўп вақтга етади, худди шундай ҳолат Қалмақир мис конига ҳам тегишли.
Аслида конларнинг захиралари қазиб олиб тугатилгандан кейин тоғ-кончилик корхоналари атроф-муҳитни экологик ҳимоя қилиш талабларига тўлиқ риоя қилиб ободонлаштириш ишларини амалга оширишлари зарур.
— Нега конлар, айниқса олтин конлари ҳақида кўпроқ маълумот берилмайди?
— Олдинги даврда олтин, кумуш, уран, мис, нефт, газ конлари ҳақидаги маълумотлар давлат сири сифатида махфий маълумотлар рўйхатига киритилган эди. Ҳозирда ҳам ушбу турдаги қазилма бойликларнинг асосий иқтисодий, технологик ва миқдорий кўрсаткичлари ушбу конларда ишлаётган корхоналарнинг тижорат сири ҳисобланиб, улар тўғрисидаги аниқ маълумотларни очиш корхоналарга рақиб компаниялар томонидан жиддий зарар етказилишига олиб келиши мумкин.
Охирги 4-5 йилдан бери бошқа йўналишлардаги каби геология соҳасида ҳам илм-фанни ривожлантиришга катта эътибор берилмоқда. Лекин 1986-1990 йиллар ва мустақиллик даврининг дастлабки 15-20 йили давомида замонавий таҳлил лабораторияларини ташкил этиш учун янги ускуналар олиш, олимларни чет эллардаги илмий конференцияларга ёки институтларга жўнатиш, тажриба алмашиш ёки олинган таҳлил натижаларини текшириб кўриш учун нуфузли чет эл лабораторияларидан фойдаланиш учун ҳам етарли маблағлар ажратишга имконият йўқ эди, фойдаланиб келинаётган иш ускуналарининг кўпчилиги жуда эскирган ва замон талабларига жавоб бермай қолган эди.
Техник ҳамда иқтисодий имконият бўлмагандан кейин салоҳият ҳам пасайиши турган гап. Ваҳоланки, Ҳ.Абдуллаев, И.Ҳамробоев, Ғ.Мавлонов, Қ.Абдуллабеков, Н.Ҳожибоев, А.Акрамхўжаев каби олимларимиз ўз вақтида дунё тан олган олимлар бўлишган, уларнинг фикрлари билан дунё олимлари ҳисоблашишган. Ҳозирда соҳамизда фаолият юритаётган 35-50 ёш ўртасидаги мутахассислар ҳам, олимлар ҳам жуда кам, чунки 1990 – 2010 йиллар оралиғида эътибор камлиги ва имкониятлар бўлмаганидан кейин соҳага қизиқиш пасайиб кетди. Геологияга қизиқадиган ёшлар кам бўлди, қизиққанига ҳам шароит яратилмади.
Албатта, айб ўзимиздан ҳам ўтган, вақтида соҳа манфаатларини ҳимоя қила олмадик, камчилик ва етишмовчиликларимизни керакли жойларда кўрсатиб бера олмадик, соҳага бўлган ишончсизлик кайфиятининг олдини ола олмадик.
Лекин яқин йиллар давомида юртбошимиз ва ҳукуматимиз томонидан бизга ишонч билдирилиб, соҳадаги техника ва ускуналарни янгилаш учун керакли маблағлар ажратилди, бугунги кунда техникаларнинг модернизация қилиш даражаси 56 фоизга етказилди. Лабораторияларимиздаги жиҳозлар янгиланди, олим ва тадқиқотчиларимизга кенг шароитлар яратиб берилмоқда.
Хабарингиз бор, Тошкентнинг Олимлар шаҳарчасида янги Геология фанлари университети қурилиши якунланиш арафасида турибди. Университетга 340 тадан ортиқ талабалар ўқишга қабул қилинди, университет таркибида геоинновацион марказ тузилиб у энг замонавий асбоб-ускуналар билан жиҳозланмоқда. Ушбу янги ўқув даргоҳидаги ўқитиш жараёни олдингилардан тубдан фарқ қилиб, бунда илм ва амалиётни интеграциялаш усулида ўқитиш тартиби жорий қилинади. Натижада замонавий техника ва технологияларда ишлай оладиган янги авлод мутахассисларини ҳамда олимларини тайёрлаймиз.
Бунда албатта ҳозирда геология ва кончилик йўналиши кучли ривожланган Хитой, Австралия, Россия, АҚШ, Канада, Германия, Швеция, Туркия каби давлатларнинг тажрибаси ҳамда улар амалда қўллайдиган асбоб ускуналар ва техникалардан ўзимизда фойдаланишни йўлга қўйиб, юқори аниқликда ишлайдиган замонавий таҳлил ва технологик лабораторияларини ташкил қиламиз.
— Геолог сифатида сизни энг кўп ташвишга соладиган ҳолат нима?
— Ҳозирги вақтда конларни фаол ўзлаштириш жараёнини (чет эл ва маҳаллий инвесторлар томонидан) ҳисобга олган ҳолда захираларни оқилона қайта ишлаш технологияларини қўллаш керак, деб ҳисоблайман. Атроф-муҳитни ифлосланишдан сақлаш, табиатга катта зарар етказмаслик учун етарли чора-тадбирлар кўриш масалалари, ундан ташқари, захираларни ўзлаштиришда келажак авлодларимиз манфаатларини ҳам эътиборга олишимиз зарур.
— Узоқ йиллар геолог бўлиб конлар очгансиз, соҳага раҳбарлик қилгансиз. Бугунги кунда Ўзбекистонда геология тараққий этишини нималарда кўрасиз?
Геология соҳасининг ривожланиши асосан бизнинг республикамиз учун анъанавий бўлган йўналишлар (олтин, кумуш, уран, мис, қўрғошин, рух, вольфрам, кўмир, нефт, газ, ер ости сувлари, қурилиш материаллари, минерал ўғитлар) билан бир қаторда янги ноанъанавий йўналишларда (темир, ванадий, титан, никель, литий, хром, кобальт, ниобий, тантал, бериллий, қалай, алюминий, камёб ер элементлари, графит, ураннинг қора сланецлар билан боғлиқ турлари, иссиққа чидамли маҳсулот ишлаб чиқаришга яроқли хомашё турлари, қуёш батареялари ишлаб чиқариш учун зарур хомашёлар, тола ва арматуралар ишлаб чиқаришга яроқли базальтлар) геология қидирув ишларини кучайтиришда деб ҳисоблайман.
