«Бизни аср охиригача давом этадиган қурғоқчилик кутмоқда» — профессор Усмон Норқулов билан Ўзбекистоннинг сув муаммолари ҳақида суҳбат

Kun.uz мухбири бу борада мамлакатни кутаётган қийинчиликлар, соҳага янги технологияларни жалб қилиш ва умуман, сув муаммоларига мослашиш жараёнлари борасида қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, профессор Усмон Норқулов билан интервью уюштирди.

— Олимларнинг таъкидлашича, Марказий Осиё ва жумладан, Ўзбекистон ҳудудида сўнгги ўн йилликда оғир қурғоқчилик ҳукм сурмоқда. Бу бизнинг минтақа учун тез-тез такрорланиб турадиган ҳолатми, ёки тарихан олганда бундай қурғоқчиликлар қанча давом этиши мумкин?

— Ҳақиқатан ҳам ер шарида қурғоқчил минтақалар бор. Марказий Осиё минтақаси шундай ҳудудлардан бири. Бу жойларда қурғоқчилик даврий равишда такрорланиб туради. Тарихимизда қаттиқ қурғоқчилик бўлган йиллар маълум.

Мен охирги юз йилликдаги атмосфера ёғинлари маълумотларини таҳлил қилиб чиқдим ва унда маълум бўлдики, шу юз йилда қишлоқ хўжалиги ва умуман сувга бўлган талаб учун бор-йўғи 7 йилда етарлича ёмғир ёғган экан. Бу 100 фоиздан 7 фоиз дегани. Шу билан бирга, бу йилларда 8 йил жуда қаттиқ қурғоқчилик даври бўлган. Бу йилларда сув таъминоти 40 фоизгача пасайиб кетган.

Минтақамизнинг охирги 100 йиллик тарихидаги энг қаттиқ қурғоқчилик 1917 йилда рўй берган. Бунда инсоният, ҳайвонот ва ўсимликлар дунёси жиддий зарар кўрган.

1960 йилларгача бизда қурғоқчилик кам бўлган. Кузатишлардан маълумки, айнан шу йиллардан кейин қурғоқчилик ҳар 7-8 йилда бир марта такрорланадиган бўлиб қолди. 2000 йиллардан кейин эса бу давр янада тезлашди.

Шу ўринда яна бир гап, охирги юз йил ичида атмосфера ёғинларининг талабга нисбатан кўпроқ бўлиши бор-йўғи бир марта кузатилган. Бу 1969 йилга тўғри келади ва шу йили умумий кўрсаткичга нисбатан 150-160 фоиз сув бўлган.

Хўш, бу ниманинг оқибати? Бу ҳолат асосан иқлимнинг глобал исиши билан боғланяпти. Ҳозир бутун дунё олимлари, шунингдек, БМТ бу муаммо бўйича жиддий изланяпти.

Охирги 10-15 йилда қор ёғиши ҳам кескин камайиб кетди. Ёмғир эса жуда қисқа вақт ёғяпти. Ҳозир 2-3 суткали интенсив, майдалаб ёғадиган ёмғирлар қолмади ҳисоб. Бундай ёмғирлар айнан қишлоқ хўжалиги учун фойдали, тупроққа сингиши яхши бўлгани учун ҳам керак.

Ёмғир чала ёки жуда тез ёғиб ўтиб кетаётгани учун у тупроққа сингмаяпти. Буғланиш эса кўпайиб кетяпти.

Ёғин миқдорининг камайиши ўсимликлар ҳосили, тупроқ унумдорлигига ўта салбий таъсир кўрсатмоқда. Касалликлар кўпайяпти. Шунингдек, айрим микроорганизм ва ҳашаротларнинг фаол ривожланишига олиб келяпти.

Бизни бундан кейин ҳам иқлим бўйича оғир йиллар кутмоқда. Олимларнинг маълумотларига кўра, биздаги шу қурғоқчилик аср охиригача давом этиши кутиляпти.

— Наҳотки, бизни шунчалик оғир келажак кутяпти?

— Ҳа, сизга юқорида ёғингарчилик миқдори энг оғир қурғоқчилик йилларида ҳам 40 фоизгача камайган дедим, энди шу миқдор 25 фоизгача камайиши кутиляпти. Ва яна бир ҳолат, бу ўзгаришлар бизнинг шароитда ўта кескинлик билан бўлгани учун, 25 фоиз ёғингарчиликнинг ҳам фойдалилик даражаси юқори бўлмайди.

Ўзи шундоқ ҳам кескин контенинтал иқлимли минтақамизни янада кескин ўзгаришлар кутяпти. Бунга қаттиқ тайёр бўлишимиз керак. Биринчи навбатда олимларимиз ўз тадқиқотларини жонлантириши керак.

Биз қишлоқ хўжалиги кўрадиган зарарларни, сув етишмовчилиги ёки кўтариладиган чанг-тўзонли ҳолатларнинг оқибатларини аввалдан ўрганишимиз керак. Илмий башоратлаш жонланиши керак. Биз иқлим  ўзгаришларини 60-70 фоиз аниқликда башоратлашга эришишимиз керак.

— Сиз қишлоқ хўжалигида самарадорликни сақлаш учун тупроқларнинг сув сақлаш қобилияти, яъни унинг таркиби яхши бўлиши кераклиги ҳақида гапиряпсиз. Албатта, тупроқ таркибининг органикага бой бўлиши жуда муҳим.

Хўш, доим олтинга, зарга тенглаштириладиган Ўзбекистон тупроқларининг бугунги аҳволи қандай?

— Халқимиз ерни олтинга тенг, дея тўғри айтади. Мен эса уни олтиндан ҳам қиммат, деган бўлардим. Ер узлуксиз ҳосил беради, тирик жонларни боқиб туради. Биз тупроқнинг хусусиятларини сақлаб қолишимиз керак.

Хўш, тупроқ унумдорлиги нима? Бу – ернинг ҳосил бериш қобилияти. Мана шу қобилият пасайиб кетмаслиги керак. Бизда аҳоли сони йил сайин кўпаяр экан, ерга ва озиқ-овқатга бўлган талаб ҳам ошиб боряпти. Буни қандай қондиришимиз керак? Янги ерлар бизда бор. Ўзлаштириш имкониятларимиз ҳам бор. Ўзбекистоннинг иқтисодий имкониятлари ҳам, илмий таъминоти ҳам етарлича. Масаланинг бошқа томони борки, биз ўзимиздаги 4 млн. 300 минг гектар ернинг унумдорлигини юқори ҳолатда сақлаб туришимиз керак.

Агар қишлоқ хўжалиги майдонларининг сўнгги 20-30 йилликдаги ҳолатини солиштирадиган бўлсак, унумдорлик охирги йилларда сезиларли пасайган. Масалан, 1960-70 йилларда тупроқнинг гумс қатлами 1.4 - 1.5 фоиз эди, ҳозир  эса 1-1.1 фоизгача тушиб кетган.

Бизда шунингдек, унумдорлиги паст бўлган сур, сур қўнғир тупроқлар ҳам бор. Бу жойларда унумдорлик янада пасайиб кетяпти.

Биз катта майдонларда тупроқлар унумдорлигини сақлаш учун янги технологиялар яратишимиз керак. Масалан, собиқ иттифоқнинг пахта яккаҳокимлиги пайтида ҳам ерларга беда экиларди. Экинларни алмашлаб экиш яхши йўлга қўйилганди. Лекин кейинроқ, 1980 йиллардан 90 йилларга келгунча беда экиш амалиёти қолмади ҳисоб. Биз унинг ўрнига ғаллани киритдик. Чунки мамлакат учун ғалла ўта зарур экин эди. Биз пахта ва ғаллани алмашлаб экишга ўтдик. Лекин бу экинлар ердан жуда кўп озуқани талаб қилади.

Биз буғдой етмаганидек, унинг сомонини, пахта етмаганидек, унинг ғўзапоясини ҳам тўлиқ олиб қўядиган бўлдик.

— Биз тупроққа доридан бошқа ҳеч нарса бермаяпмиз.

— Ҳа, ҳеч нарса киритмаяпмиз, ундан фақат оляпмиз. Масалан, ернинг 1 гектаридан 25-30 центнер пахта олсак, 6-7 тоннагача буғдой олсак ва яна шунча сомон чиқиб кетса, тупроқда ҳеч нарса қолмаяпти.

Биз кузда экинларни йиғиштириб олганимиздан кейин, кўк масса бўладиган сидерат экинлар экишимиз керак. Шунингдек, буғдойдан кейин ҳеч бўлмаганда 50 фоиз сомонни ерда қолдиришимиз керак.

Ҳозир комбайнлар сомонни ердан ҳисобласа, 10-12 см қилиб ўряпти. Уни ёқиб юбориш эса ўта зарарлидир.

Ҳозир фермер ва кластерларимиз 70-90 см буғдойни 40-45 см қолдириб ўрса, ерга анчагина фойдали қолдиқ қолади. Бу ҳам ҳеч бўлмаганда 4-4.5 тонна озуқа ерда қолади дегани. Биз ерга ҳар доим ҳам бунча озуқа беролмаймиз. Минерал ўғитларимиз етишмайди, бори ҳам жуда қиммат.

Агар биз ем-хашак муаммоларимизни ҳал қила олсак ва сомонни жойида қолдиролсак, фойдали бўлади. Ўйлашимча, барибир шунга ўтишимиз керак.

Унумдорлиги жуда паст ерларда янги технологияга, масалан, гидропоника услубидаги экин экишга ўтиш керак.

Бундай экинларни чўл, табиий ҳолда экин етиштириш имконияти бўлмаган жойларда экишимиз керак.

— Экспертлар фикрича, бугунги кунга келиб Ўзбекистоннинг 60 фоиздан ортиқроқ ер майдонлари кучли ва кучсиз даражада шўрланган. Келинг, шу мавзуга ҳам батафсил тўхталсак. Шўрланиш нима? У нега юз беради? Ўзбекистонда унга қарши қандай тадбирлар кўриш самарали?

— Ҳақиқатан ҳам, 2000 йилга яқин Ўзбекистондаги суғориладиган майдонларнинг 60-65 фоизи шўрланиб бўлганди.

Хўш, нима учун тупроқлар шўрланади? Бу ҳодиса аввало текислик ва янги ўзлаштирилган минтақаларда рўй беради. Аслида бу жойларда тупроқ пайдо бўлган пайтдаёқ шўр тузлар ҳам пайдо бўлган. Бу биринчи сабаб. Иккинчидан, бизда тўртта гидрогеологик минтақа бор. Булар: тоғ, тоғолди, адир ва текислик минтақаси. Биласиз, баланд релфли жойларда атмосфера ёғинлари кўп бўлади. Табиийки, улар ерга сингади ва сизот сувлари нишаблик бўйича текислик минтақасига қараб оқади.  

Сизот сувлари таркибида камида 1.5-2 грамм литр ва кўпи билан 15-20 грамм литргача туз бор. Бу тузлар ўрнашган жойида буғланиш натижасида ер юзасида қайта-қайта буғланиб қолаверади.

Шўрланишнинг учинчи манбаси бу – суғориш бўйича келадиган тузлар. Масалан, Чирчиқ дарёсини олайлик. Бу дарё суви таркибида 0.5-07 грамм литр туз бор. Сирдарёнинг бизга кириб келадиган қисмидаги сувда эса 0.5-1 грамм литргача.

Биз бир гектар майдонга камида 2.5 бўлмаса 7-8 минг метр куб сув берамиз. Шўр ювишдаги сув билан янада кўтарилади. 1 литр сувдаги 1 грамм туз эса ўша майдонлар учун жуда кўп туз дегани. Демак, шўрланиш майдонларга қуйилаётган сувлар билан ҳам келади.

Шўрланишнинг тўртинчи манбаси ҳам бор. Бу Орол денгизининг қуриши. Оролнинг ҳозирги сув қуриган қисми 5 млн. гектардан кўпроқ. Сув чекингандан кейин унинг ўрнида фақат тузлар қолган. Айнан мана шу тузлар шамол ва бўронлар натижасида тонналаб атроф ҳудудларга тарқалмоқда.

Ҳисоб китобларга кўра, 1960-70 йилларда ўша ҳудудларда йилига тахминан 15-17 марта бўронлар кўтарилган бўлса, ҳозир 30-40 ва айрим йилларда 50 мартагача кучли бўронлар кўтарилмоқда.

Оролдан учган тузлар ҳозирги вақтда Помир, Тяншан музликлари,  ундан ҳам ошиб, Ҳиндистоннинг тропик зоналари ва ўрмонларида борлиги аниқланган.

Буни қандай аниқлашади, дерсиз. Орол денгизи ўрнида тузларнинг ўзига хос кимёвий бирикмалари, таркиблари вужудга келган. Уларни осонгина ажратиб олиш мумкин.

Оролга қандай қилиб туз бориб қолди, десангиз, собиқ иттифоқ даврида Амударё ва Сирдарёга кўплаб оқова сувлар, гербицид, дефолянт, десикантлар, минерал ўғит қолдиқлари ва бошқа моддалар оқизилган. Улар эса дарё суви билан Орол тубига чўккан.

Интервьюни тўлиқ ҳолда юқоридаги видео орқали томоша қилишингиз мумкин.

Илёс Сафаров суҳбатлашди.
Тасвирчи ва монтаж устаси – Шерзод Эгамбердиев.