Чегарадаги отишма. Тожикистонда қурбонлар бор, Қирғизистон минглаб кишиларни эвакуация қилган

Воқеа жойидан олинган кадрларда трасса бўйлаб кетаётган машиналар карвони, болалар ва қўлига илинган буюмларни олган оилаларни кўриш мумкин. Уларнинг юкларини кўтаришга ҳарбийлар ёрдам кўрсатишган. Эвакуация қилинганларнинг жами сони маълум қилинмаган.

Қирғизистон ФВВ қўшни вилоятлар марказларидаги аҳоли вақтинча қочқинларни ўз уйларида қабул қилишга тайёрлигини хабар қилган.

Душанба ва Бишкек эскалацияда бир-бирини айбламоқда.

Ўзаро айбловлар

Отишма Қирғизистоннинг Кўк-Тош қишлоғи ҳудудидаги чегара постида келиб чиққан. Хабар қилинишича, тожикистонлик чегарачилар Тўрт-Кўчо ва Уч-Добода миномётлар ва гранаталар ҳам қўллашган.

Маҳаллий вақт билан тун ярмидан ўтганда Қирғизистон чегара хизмати чегаранинг икки участкасида ўт очиш тўхтатилгани, яна иккисида «вақти-вақти билан ўқ овозлари эшитилиб тургани» ҳақида маълум қилган.

Қирғизистон чегара хизмати томонлар музокаралар ўтказаётгани ҳақида хабар қилган. Унда Қирғизистон президентининг Боткен вилоятидаги вакили ва Тожикистоннинг Сўғд вилоятидаги губернатори, шунингдек икки давлат чегара хизмати вакиллари қатнашган. «Интерфакс» Қирғизистон чегара хизматига асосланган ҳолда маҳаллий вақт билан соат 22:30да тожикистонлик чегарачилар ва ҳарбийлар қирғизистонликларнинг позицияларини ўққа тутишда давом этаётгани кузатилган.

Тожикистон чегара хизмати ҳодисада қирғиз томонини айблаган ва қирғизлар тожиклар ҳудудини миномётлардан ўққа тутганини билдирган.

Пайшанба тунида нималар содир бўлди?

«Ховар» расмий агентлигига жойлаштирилган идора баёнотида Қирғизистон чегарачилари «мавжуд ўқотар қуроллар билан Тожикистон Республикаси фуқароларини ўққа тутгани» келтирилган. «Тинч аҳоли ва чегарачилар орасида қурбонлар бор», дейилган баёнотда.

Душанбедагиларнинг тасдиқлашича, «тинч аҳоли, автотранспорт воситалари ва турли инфратузилма объектлари» интенсив равишда ўққа тутилган. «Тожикистон Республикаси ҳаво кенглигини бузган ҳолда учувчисиз учиш қурилмалари парвозлари қайд этилди», дея маълум қилган чегара хизмати.

Бунга жавобан Қирғизистон томони дронлардан фойдаланилганини рад этди ва аксинча Тожикистон Қирғизистон ҳаво кенглигини бузиб ўтганини маълум қилди. «Айнан тожик чегарачилари сўнгги вақтларда Қирғизистон ҳудудида разведка ишлари олиб бориш мақсадида учувчисиз учиш аппаратларидан фойдаланмоқда», дея чегара хизмати баёнотидан иқтибос келтиради «Интерфакс».

Қирғизистон соғлиқни сақлаш вазирлиги чегарачилардан тўрт нафари яралангани ҳақида хабар берган. Душанбе 11 киши жароҳат олгани ва тинч аҳоли вакилларидан икки киши ҳалок бўлганини маълум қилган: «Азия-плюс» агентлиги маълумотига кўра, Сомониён қишлоғида яшовчи киши уйига «қирғиз томони учирган снаряд келиб тушиши оқибатида» ҳалок бўлган. Шунингдек, Спутник Тожикистон хабарига кўра, тез ёрдам машинаси ҳайдовчиси ҳалок бўлган.

«Қирғизистон ва Тожикистон чегара қўшинлари ўртасидаги асосий отишмалар Тўрт-Кўчо ва Чир-Добо ҳудудида бўлиб ўтди. Тожик томони миномётлар ва гранатомётлар қўллаган», дейилади Қирғизистоннинг яна бир баёнотида.

Тожикистон армияси позицияларида зирҳли ҳарбий машиналар (БМП) бўлгани қайд этилган.

Ҳозирча чегарага зирҳли техникалар келтирилгани ва миномётлардан ўт очилгани ҳақидаги маълумотларни мустақил манбалардан тасдиқлашнинг имкони бўлмаган.

Қирғизистон президенти вакили ҳукумат Боткен шаҳри яқинидаги қишлоқлар ва Рават посёлкаси аҳолиси хавфсиз жойга кўчирилганини маълум қилган.

Турли версиялар

Тожикистоннинг «Азия плюс» агентлиги Сомониён қишлоғида яшовчилардан бирига асосланиб ёзишича, «можаро қирғизистонликлар Сомониён қишлоғидаги Тожикистон фуқаросининг автомобилини тошбўрон қилиши» ортидан юзага келган. Бу хабарни ҳам мустақил манбалар орқали тасдиқлаш имкони йўқ.

Тожикистон чегара хизмати Қирғизистоннинг 50 чоғли фуқароси Тожикистон фуқаросига тегишли қум ортилган машинани тўхтатганидан кейин бошлангани ҳақида маълум қилган. Унга кўра, шундан кейин маҳаллий қирғиз ва тожик расмийлари вазиятни муҳокама қилиш учун учрашув ўтказишга келишган. Аммо, Тожикистон томони тасдиқлашича, учрашувга Қирғизистон вакиллари келишмаган, кўп ўтмай қирғиз чегарачилари ўт оча бошлаган.

BBC қирғиз хизмати маълумотига кўра эса Тожикистон фуқаролари Тўрт-Кўчо тумани ҳудудида Боткен-Исфана трассасини тўсиб қўйишган. Шундан кейин қирғиз ва тожик чегарачилари учрашув ўтказган ва маршрут очилган, аммо вазият яна издан чиқиб, чегарачилар ўртасида отишма бошланиб кетган.

Қирғизистондаги Kloop.kg нашри хабар беришича, Қирғизистон чегара хизмати версиясига кўра, можаро Тўрт-Кўчога «тош ортилган юк машиналари келгач» бошланган. Бу версияга кўра, гўёки тожик чегарачилари ҳамроҳлик қилган Тожикистон фуқаролари «тошларни тушириб Боткен - Исфана автотрассасини тўсишган». 

ТАСС агентлиги Қирғизистон чегара хизматига таяниб хабар беришича, кечқурун томонлар музокара ўтказишга келишган ва отишма тўхтаган. Бишкек маълумотига кўра, учрашувда Қирғизистон президентининг Боткен вилоятидаги вакили ва Тожикистоннинг Сўғд вилояти губернатори қатнашиши керак эди. «Аммо тожик томони ўт очишни тўхтатиш бўйича икки томонлама келишувни яна бузди ва қирғиз ҳарбий хизматчилари позициялари ўққа тутилиши давом этди», дейилади қирғизлар баёнотида.

Тожикистонлик амалдорлар бу музокаралар бўйича вазият юзасидан изоҳ бермаган.

КХШТ бош котиби Станислав Зась (ташкилот таркибига Тожикистон ҳам, Қирғизистон ҳам киради) томонларни чегара ҳудудида ўт очишни бас қилишга чақирган. У Тожикистон хавфсизлик кенгаши котиби Насрулло Маҳмудзода ҳамда Қирғизистон хавфсизлик кенгаши котиби Марат Иманкулов билан телефон орқали мулоқот ўтказиб, КХШТ можарони ҳал қилишда Бишкек ва Душанбега ёрдам беришга тайёрлигини билдирган.

Эксклав атрофидаги тўқнашувлар

Тожикистон ва Қирғизистон ўртасидаги бу каби низолар 1990-йиллардан буён кузатилади, чегара бўйича икки томон келиша олмаётган баҳсли жойлар жуда кўп - тахминан 950 километрлик чегаранинг 375 километрлик қисми делимитация қилинмаган.

Бу Тожикистоннинг Ворух эксклави (35 мингга яқин тожикистонлик яшайди) атрофида сўнгги вақтларда рўй берган иккинчи жиддий ҳодисадир. Тўсилган йўл ушбу ҳудудни Тожикистоннинг асосий ҳудуди билан боғлайди.

Ўтган йил апрелида ҳам айнан шу туман ҳудудида - Оқ-Сув дарёсидаги «Бош» сув тақсимлаш пунктидаги сув тақсимоти бўйича можаро келиб чиққан, ўшанда қирғизистонликлар тожикистонликлар томонидан сув тақсимоти назорати учун видеокузатув камералари ўрнатилишига қарши чиқишган. Тўқнашувлар оқибатида Қирғизистоннинг 173 фуқароси жабрланиб, 34 киши ҳалок бўлганди. Тожикистон томони 12 қурбон ҳақида хабар берган.

Шундан кейин томонлар қарама-қаршиликни тўхтатиш ва чегара делимитацияси бўйича музокаралар бошлашга келишиб олганди.

Бундай зиддиятлар кўпинча умумий ресурслар тақсимоти бўйича келиб чиқади: сув, деҳқончилик учун ер ёки чорвачилик учун яйловлар масаласида. Масалан, Боткен тумани Кўк-Тош қишлоғи ҳудудида жойлашган «Бош» сув тақсимлаш пунктидан қирғизлар ҳам, тожиклар ҳам фойдаланади. У Ворух яқинида жойлашган.

Тўрт-Кўчо - қирғиз-тожик чегарасидаги участка бўлиб, Боткен-Исфана трассаси бўйида, Кўк-Тош қишлоғи ҳудудида жойлашган.

2009 йилда Қирғизистон йўл таъмирлаш ва кўприк қуриш зарурати билан Тожикистондан ушбу ҳудуддаги 275 метр ердан иборат участкани 49 йилга ижарага олган. Қирғизистоннинг ҳозирги президенти Садир Жапаровнинг сўзларига кўра, Тожикистон шу ҳужжат асосида чегаранинг ушбу участкаси бўйича баҳслашмоқда.

Аммо ҳужжатга имзо чеккан, ўша вақтда Қирғизистон хавфсизлик кенгаши котиби бўлган Адахан Мадумаровнинг сўзларига кўра, бу ҳужжат юридик кучга эга эмас ва чегара бўйича музокараларга таъсир кўрсата олмайди.