НАТО кенгаймоқда, Кремлнинг реакцияси ҳайратланарли даражада босиқ - нима учун?
|03:18 / 18.05.202261 7339 мин
Украина альянсга қўшилишига жон-жаҳди билан қарши турган Путин нега энди қатъий позицияда эмас? Туркия Финландия ва Швециянинг НАТОга аъзо бўлишига қаршилик қилиш орқали нимани кўзлаган?
Кремлда урушнинг учинчи ойи якунида Россиянинг асосий ҳарбий иттифоқчилари йиғилди. Лукашенкодан бошқа ҳеч ким Украина ҳақида гапирмади. Фото: Сергей Бобилев / ТАСС
Швеция бош вазири Магдалена Андерссон душанба куни мамлакат НАТОга аъзо бўлиш тўғрисида мурожаат қилишини эълон қилганидан сўнг тез орада Шимолий Атлантика альянси икки янги аъзо - Швеция ва Финландия ҳисобига кенгайиши, НАТОнинг Россия билан чегаралари жиддий даражада узайиши аён бўлди.
Шу куни Москвада Беларус, Қозоғистон, Тожикистон ва Қирғизистон президентлари иштирокида КХШТ саммити бўлиб ўтди. Учрашув давомида Владимир Путин Швециядан келган хабарларга анча босиқлик билан муносабатда бўлди, аммо яна бир бор Украинага танқид ёғдирди.
«Бизда ҳудудий баҳслар йўқ»
Москва Украинага бостириб кирилиши арафасидаги ойларда НАТОнинг кенгайишига қаттиқ қаршилик кўрсатгани билан солиштирганда Кремлнинг ҳозирги реакцияси кўпчилик учун ғалати туюлмоқда.
Афтидан, Кремлдагилар ҳам буни ҳис қилишди ҳамда Швеция ва Финландиянинг НАТОга аъзо бўлиши билан боғлиқ вазият Украинанинг эҳтимолий аъзолигидан қанчалик фарқ қилишини тушунтиришга шошилишди.
Маълумот учун, Украинанинг блоклардан холи мақоми - Москванинг Киев билан тинчлик музокараларидаги асосий талабларидан бири.
«Бизда Финландия билан ҳам, Швеция билан ҳам ҳудудий баҳслар йўқ, Украина НАТО аъзосига айланган тақдирда, Россияда альянс аъзоси бўлган давлат билан ҳудудий низо вазияти юзага келган бўларди, бу эса бутун қитъа учун жуда катта хавф туғдирарди», деди Россия президенти матбуот котиби Дмитрий Песков.
Январ ойида Москва НАТОдан шарқ томон кейгайишни бас қилиш, альянсга собиқ СССР давлатлари, жумладан Украинани қабул қилмаслик, бу давлат билан ҳар қандай ҳарбий ҳамкорликдан бош тортиш, шунингдек ҳарбийларини Марказий ва Шарқий Европа, шунингдек Болтиқбўйи давлатлари ҳали альянсга қўшилмаган 1997 йилдан олдинги позицияларга қайтаришни талаб қилганди.
Россия президенти Владимир Путин ўшанда 1949 йилги Шимолий Атлантика шартномаси янги аъзоларни НАТОга янги аъзоларни ёллаш мажбуриятини юкламаганини таъкидлаганди.
Мавзуга оид
Фото: Getty Images
Геосиёсий-тарихий муаммоми?
Душанба куни КХШТнинг Москвада ўтказилган юбилей саммитида Владимир Путин яна бир марта Украина манзилига қаратилган стандарт айбловлар тўпламини такрорлаб, «Россия чегаралари яқинида биологик қурол компонентлари яратилгани»га оид қандайдир «ҳужжатли далиллар» топилгани тўғрисида эслатиб ўтди.
Путин яна бир бор Украинада «неонацизм ҳаддан ошгани» мавзусига қайтди ва Ғарбни бунга кўз юмаётгани учун қоралаб, Украинада нацистлар давлат даражасида улуғланишини қайд этди.
Умуман олганда, альянсга фақат собиқ социалистик мамлакатлар ёки собиқ совет республикалари аъзо бўлиб киргандагина НАТОнинг кенгайиши Кремл учун номақбул ва ҳақоратли кўриниши ҳақидаги таассурот олдиндан мавжуд эди.
Политолог Татьяна Становаянинг ёзишича, гап шундаки, «Путин учун НАТО муаммоси ҳамиша ҳарбий-стратегик эмас (ҳарбий таҳдид асосий аргумент сифатида ишлатиладиган бир баҳона), балки геосиёсий-тарихий аҳамиятга эга бўлган. Яъни НАТО Ғарбда мавжуд бўлса бўлаверсин, лекин «бизда» эмас. Украина, Грузия, Молдова - булар «биз билан». Тарихан «биз билан» бўлган».
«Дарвоқе, шу муносабат билан ҳозир ҳарбий доираларда ғазабланиш кучайган, улар НАТОни ҳарбий-стратегик таҳдид деб ҳисоблашади ва Путиннинг «мантиғи»ни хато деб ҳисоблашади - у «бизникилар» (ўзининг тушунчаси бўйича) маконини ҳимоя қилади, аммо Россияни стратегик жиҳатдан зарба остида қолдиради», деб ҳисоблайди Становая.
Швеция - НАТОда, аммо ядро қуролисиз-ми?
Швеция бош вазири Ева-Магдалена Андерссон мамлакат НАТОга қўшилмоқчилиги ҳақида эълон қиларкан, Швеция альянсга қўшилгандан кейин ҳам, ўз ҳудудида ядро қуроли ёки НАТОнинг ҳарбий базаларини жойлаштирмоқчи эмаслигини айтди.
«НАТО Швецияни мустаҳкамлайди, Швеция НАТОни кучайтиради. Биз бир даврни якунлаб, бошқасига қадам қўямиз», деган Стокҳолмдаги брифингда Андерссон хоним.
У Россиянинг Украинага босқинидан кейин Европа хавфли реалликда қолганини қайд этган.
Андерссоннинг сўзларига кўра, ҳозирда Швецияга муайян ҳарбий таҳдид йўқ, бироқ мамлакат НАТОга аъзолик учун ариза топширгач (бу 18 май куни Финландия билан биргаликда амалга оширилиши кутилмоқда) ва у НАТОнинг 30 та аъзо давлати томонидан ратификация қилингунича бўлган даврда ташқи хавф қаршисида заиф ҳолатда қолади.
Аввалроқ Буюк Британия Швеция ва Финландия билан хавфсизлик кафолатлари тўғрисидаги декларацияни имзолаганди, унга кўра, бу давлатларга ҳужум рўй берган тақдирда, Лондон ҳарбий ёрдам кўрсатишга тайёр бўлади.
Хабар қилишларича, бундай ҳужжат айнан Швеция ва Финландия НАТОга аъзо бўлиш тўғрисида ариза топшириб, формал жиҳатдан альянс аъзосига айлангунича бўлган оралиқда ушбу давлатлар хавфсизлигини таъминлаш учун зарур эди.
Бу вақтда Норвегия, Дания ва Исландия ҳам қўшма баёнот бериб, НАТОга аъзо бўлиб киргунига қадар ҳужумга учраган тақдирда ўз қўшниларини ҳимоя қилишга ваъда беришди.
«Скандинав қўшниларимиз НАТО аъзолигини олгунига қадар тажовузга учраса, Норвегия Дания ва Исландия билан бирга барча зарур воситалар билан ёрдам кўрсатишга тайёр», деган Норвегия бош вазири Йонас Гар Стёре.
Туркия Финландия ва Швециянинг НАТОга аъзо бўлишига тўсқинлик қилмоқчи
Душанба куни Туркия президенти Ражаб Эрдўған яна Финландия ва Швециянинг Шимолий Атлантика альянсига қўшилишини маъқулламаслигини билдирди.
«Улар бизга террорчиларни бермасликлари тўғрисида хабарлар бор. Биз бу икки мамлакатнинг НАТОга киришига «ҳа» демаймиз», деди Туркия президенти Жазоир президенти Абдулмажид Таббун билан Анқарада ўтказилган музокаралардан кейинги матбуот анжуманида.
Эрдўған ушбу икки мамлакатнинг «террорчиликка нисбатан аниқ позицияга эга эмаслиги»ни таъкидлаган.
Эрдўған Стокҳолм ва Ҳелсинкига Туркияни кўндиришга уриниб кўриш учун дипломатларини Анқарага жўнатиб овора бўлмасликни тавсия этди.
Туркияликлар етакчисининг асосий эътирози - бу икки мамлакат курд айирмачиларига бошпана бергани билан боғлиқ.
Душанба кунги матбуот анжуманида Эрдўған Швецияни террорчи давлатлар етиштириладиган ўчоқ деб баҳолади.
«Бу давлатларнинг ҳеч бирида террорчи ташкилотларига нисбатан аниқ муносабат йўқ. Биз уларга қандай қилиб ишонишимиз мумкин?» деган Туркия президенти.
Туркия Европа шимолидаги бу икки давлатни ўзи террорчи ташкилот сифатида баҳолайдиган Курдистон ишчилар партияси аъзоларини, шунингдек, 2016 йилги давлат тўнтаришига уринишни ташкиллаштиришда айбланган Фатҳуллоҳ Гулен тарафдорларини яшириб келишда айблайди.
Эрдўған ҳукумати Туркияга қарши санкциялар жорий этган давлатларнинг НАТОга аъзо бўлишига ҳам тўсиқ қўйишни ваъда қилган.
2019 йилда Финландия ва Швеция Суриядаги урушда иштироки туфайли Туркияга қуроллар етказиб беришга эмбарго қўйганди.
BBC’нинг дипломатик корреспонденти Пол Адамснинг маълумотига кўра, Эрдўғаннинг бунга ҳожат йўқлигини айтган бўлса-да, бу икки мамлакат ҳам Анқарага ўз делегацияларини жўнатади. Швеция ташқи ишлар вазири Анн Линде ҳамда Финландия ТИВ раҳбари Пекка Ҳаависто Туркияга йўл олган.
Адамснинг ёзишича, катта эҳтимол билан, Туркия президенти ўзининг қимматли овози учун савдолашишга қатъий қарор қилган.
Якшанба куни АҚШ давлат котиби Энтони Блинкен Финландия ва Швеция Туркиянинг эътирозларига қарамай НАТОга аъзо бўлишига шубҳа қилмаслигини айтди.
Чоршанба куни бу мавзу Вашингтонда Блинкен ва унинг туркиялик ҳамкасби ўртасидаги асосий мавзу бўлади. Финландия ва Швециянинг НАТОга киришини рағбатлантирган Қўшма Штатлар бу қарор сўнгги лаҳзада альянснинг 30 аъзосидан бирининг позицияси туфайли бекор бўлишига йўл қўя олмайди.
Буюк Британия ташқи ишлар вазири Лиз Трасс душанба куни кечқурун Финландия ва Швециянинг НАТО аъзо бўлишини қатъиян қўллаб-қувватлашини айтди ва Европанинг коллектив хавфсизлигини мустаҳкамлаш учун бу мамлакатлар имкон қадар альянсга интеграция қилиниши лозимлигини қўшимча қилди.
НАТО бош котиби Йенс Столтенберг бир неча бор шимолдаги бу икки давлат «қучоқ очиб кутиб олиниши»ни айтган, аммо бу жараён альянснинг барча 30 аъзосининг якдил қарорини талаб этади.
Туркиянинг эътирозлари, ҳатто булар шунчаки имтиёзлар олишга қаратилган бўлса ҳам, бу жараённи кечиктириши мумкин. Аммо Столтенберг якшанба куни Туркиянинг позицияси муаммо бўлмаслиги ва кечиктирмасдан ҳал этилишига ишонч билдирганди.
