Пётр I орзуси

XVII аср охиридан бошлаб рус императори Пётр I кўплаб олтин конларига эга Оксус (Амударё) дарёси ҳақидаги миш-мишларни эшита бошлайди. Унга баъзи рус саёҳатчиларининг ҳисоботларида Марказий Осиё чўлларида олтин қумлар борлиги, тоғлари ортида эса мисли кўрилмаган хазиналарга эга Ҳиндистон давлати ястаниб ётиши, унинг бойликлари ғарбий европаликлар томонидан денгиз орқали олиб чиқилаётгани ҳақидаги хабарлар етказилади.

Пётр I ушбу маълумотларни таҳлил қилиб, Марказий Осиё олтинлари ва ҳеч бўлмаганда Ҳиндистон хазиналарининг бир қисмини қўлга киритишни кўзлайди.

1713 йилда шоҳ режасини тезлаштирган воқеалар юз беради. Бадавлат туркман савдогарларидан бири Садир Хожи Нафас Астраханда князь Саманов билан учрашиб, унга рус давлати манфаатига оид муҳим маълумотларни, жумладан, Бухория вилоятидаги дарё атрофида олтинга бой қумлар борлигини, маҳаллий хон буни яшириш учун дарё ўзанини Каспий денгизидан Орол денгизига буриб юборганини айтиб беради. Князь ушбу хабарни зудлик билан Петербургга етказади.

Пётр I тўпланган маълумотлар асосида Амударё бўйидаги Хива хонлигини эгаллаш ва бу орқали Ҳиндистонга савдо йўлини очиш катта манфаат келтиришини англайди. У дарё ўзанини яна Каспий денгизига буриш ва кемалар учун Хива хонлигига, у ёқдан эса Ҳиндистонга йўл очишни режалаштиради.

Шимолий кавказлик князь 

1714 йилда Пётр I «Князь Александр Бекович-Черкасский бошчилигидаги Преображенский полкини Дарё ирмоғини топиш учун сафарга жўнатиш» ҳақидаги фармонни имзолайди.

 Князь Александр Бекович-Черкасский (Wikipedia)

Маълумот ўрнида, Александр Бекович-Черкасский Шимолий Кавказда, зодагон Бекмурза Жамбулатов оиласида туғилган. Унга Давлат-Гирей исми қўйилган. Кейинчалик насронийликни қабул қилиб, исми ва фамилиясини шунга мос равишда ўзгартирган. Денгиз флотида хизмат қилганида узоқ ўлкаларга бир неча муваффақиятли экспедиция уюштирган ва бу билан Пётр I назарига тушган.

1716 йилда Пётр I шахсан Бекович-Черкасский билан учрашиб, унга қуйидаги топшириқларни беради:

  • Амударёнинг аввалги ўзанини топиш ва иложи бўлса уни тиклаш;
  • Хива хонини Россия давлатига бўйсунишга кўндириш;
  • Хивага борадиган йўлларда, айниқса, Амударё бўйларида истеҳком-қалъалар қуриш;