Макей Лукашенко жамоасидаги энг ғарбпараст овоз бўлгани айтилади. Унинг ўлими Беларусга қандай таъсир кўрсатади?

Беларус ташқи ишлар вазири Владимир Макейнинг ролини икки томонлама сигналларни кучайтириш билан белгилаш мумкин — у Лукашенкодан Ғарбга ва Ғарбдан Лукашенкога сигналларни етказиб турарди. Ўтган йилларда Макейсиз икки томонлама алоқалар янада ёмонроқ бўлиши мумкин эди. Беларус эндиликда Ғарб эътиборини жалб этиш учун ички ва ташқи сиёсатда туб ўзгаришлар қилиши керак бўлади, аммо мамлакатда бунга хоҳиш йўқ. Лукашенко ҳукуматидаги энг ғарбпараст вазир бўлган Владимир Макейнинг ўлими Беларус ташқи сиёсатига қандай таъсир қилади?

Владимир Макей Беларусдаги энг таниқли амалдорлардан бири бўлиб, машҳурлиги бўйича Александр Лукашенкодан кейин иккинчи ўринда турарди.

Ташқи ишлар вазири сифатидаги ўн йиллик фаолияти давомида у Беларус ҳукуматидаги асосий ғарбпараст овоз эгаси сифатида обрў қозонди, шунинг учун унинг 64 ёшида тўсатдан вафот этиши кўплаб фитна назарияларини келтириб чиқарди. Қолаверса, Макей ҳаётининг сўнгги кунларида мутлақо соғлом ва фаол эди — у яқинда КХШТ саммитидан қайтган ва Европада хавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилоти тадбирларида қатнашиш учун Полшага кетмоқчи эди.

Лукашенкога яқин бўлган муҳим вазирнинг ўлимидан назарий жиҳатдан манфаатдор бўлганлар сирасига Беларус хавфсизлик кучлари ва уларнинг россиялик ҳамкасбларини киритиш мумкин.

Аммо ушбу ўлимда кимнидир айблашдан фойда кўрмайдиган Беларусдаги мустақил «Наша Нива» нашри ўлим ҳақида ўз манбаларига таянган ҳолда, биринчи бўлиб хабар берди. Хабарга кўра, Макей ўз вақтида шифокорларга мурожаат қилмасдан, юрак хуружидан вафот этган.

Шундай қилиб, марҳумнинг қариндошлари ёки ҳукумат бирор қўшимча ахборот эълон қилмаса, Беларус ташқи ишлар вазирининг қўққисдан ўлими тақдирдан бўлгани мантиқан асосли бўлиб қолади.

Ғарбга мойил вазир

Макей Беларус ҳукуматининг юқори элитасида узоқ вақт ишлаган кам сонли одамлардан бири эди. У 2000 йилда Лукашенконинг ёрдамчиси сифатида иш бошлаган, 2008 йил унинг администрацияси раҳбари бўлган, 2012 йилда эса ташқи ишлар вазири этиб тайинланган.

Макей кўпинча Лукашенко атрофидаги ғарбпараст қанот билан боғланган, чунки 2014 йилда Россия-Украина можароси бошлангандан сўнг Минскнинг Ғарб билан энг узоқ вақт яқинлашувининг юзи ва мотори айнан Макей бўлганди. Бу тахминда қандайдир ҳақиқат бор эди.

Макей россияпараст қарашларга эга эмасди, у ўз имкониятларидан келиб чиқиб, Минскнинг ташқи сиёсатини бетарафликка йўналтирди ва шунга мос равишда Россиядан узоқлашишга ҳаракат қилди. Макейнинг ўз сўзлари билан айтганда, у кун келиб Беларусни «Шарқий Европа Швейцарияси» сифатида кўришни хоҳлаган.

Унинг раҳбарлигидаги Ташқи ишлар вазирлиги 2020 йилги оммавий норозиликлар пайтида энг мухолифат тузилма бўлиб чиқди — ўшанда вазирликнинг ўнлаб дипломатлари истеъфо берганди. Кейинги бир йил давомида эса Макей ўз ихтиёри билан ишдан кетмаган, аммо инқироз пайтида ўзини қандайдир тарзда ишончсиз кўрсатган ходимларни ишдан бўшатди.

Ташқи ишлар вазири бошқа юқори лавозимли Беларус амалдорларига қараганда беларус тилида тез-тез гапириб турган. У 2019 йилда Россиянинг ишончли элчиси Михаил Бабични мамлакатдан чиқиб кетишга мажбур қилади. Лукашенко маъмурияти раҳбари сифатида у «беларуслаштириш»ни асосий мафкуравий оқимга айлантиришдан олдин, давлат аппаратини рус дунёсининг ўта жирканч тарафдорларидан тозалаганди.

Ўтмишдаги ушбу ҳаракатлари туфайли 2020 йилги инқироз пайтида Беларус ва Ғарбда кўпчилик Макейга умид билан қараганди. У инқилобнинг муваффақияти учун зарур бўлган омил — элитадаги бўлинишни бошлаб бериш учун истеъфога чиқиши ёки мухолифат тарафига ўтиши мумкин бўлган асосий номзод эди.

Бироқ демократлар вазирнинг садоқатини етарли баҳоламаганди. Макейнинг ўзи учун унинг бошқа амалдорларга нисбатан илғорлиги мафкурадан кўра кўпроқ муаммоларни ҳал қилиш усули эди.

Макей билан ишлаган ёки у билан мунтазам мулоқотда бўлганлар унга либерал ёки яширин диссидент сифатида эмас, балки элитадаги интригаларида моҳирона манёвр қила оладиган ўта авторитар раҳбар, хорижлик ҳамкасбларига улар эшитишни хоҳловчи нарсаларни айтишга тайёр айёр музокарачи деб таъриф беради.

Муҳим паллада Макейда Лукашенко режимига содиқлик кучлироқ бўлиб чиқди, чунки Ғарб билан дўстлик ва Россиядан узоқлашиш унинг ўз мақсади эмас, балки тизим барқарорлигини ошириш йўли эди. Кўп векторли ташқи сиёсат ва мувозанат Беларус режимига постсовет ҳудудида Кремлнинг иштаҳаси ортиб бораётган бир пайтда, омон қолиш учун кўпроқ имконият тақдим этарди.

Кастингдан эрта чиқиш

Макейнинг тажрибаси ва элитадаги ўрнини инобатга олган ҳолда, Лукашенкога унинг ўрнига мос кучли номзод топиш қийин бўлади. Демак, сўнгги йилларда бир неча ишдан бўшатиш ва тозалаш тўлқинларини бошдан кечирган Ташқи ишлар вазирлигининг ички тизимдаги роли янада пасайиб кетиши мумкин.

Беларусда ҳокимият мажбурий, соғлиқ тўсатдан ёмонлашуви ёки ҳатто ихтиёрий тарзда ўзгарган тақдирда ҳам Макей потенциал ворислардан бири эди, гарчи Москвада унинг номзоди қўлланмаса ҳам.

Бошқа томондан, хавфсизлик кучлари ва бошқа кўплаб юқори лавозимли амалдорлардан фарқли ўлароқ, Макей 2020 йилдаёқ тизимни тарк этиши кутилганди. Аммо у ўзининг кўп векторли ташқи сиёсат лойиҳаси барбод бўлишига қарамай, амалдаги ҳукуматга содиқ қолди. Ва у бу орқали қайсидир маънода Лукашенкога ўз содиқлигини исботлади.

Бундан ташқари, дипломатия собиқ вазирнинг таржимаи ҳолидаги ягона касб эмасди. У Беларус элитасидаги кўпчилик учун хос бўлган ҳарбий тарихга эга эди. Макей ўз фаолиятини СССР Бош разведка бошқармасида бошлаган ва полковник даражасигача кўтарилган. У Беларус генераллари билан умумий тил топишиши мумкин эди, бироқ руслар билан эмас.

Эндиликда, Лукашенко қайсидир келажак режасида ўзига ворис қидирса ҳам, Макей бу рўйхатда бўлмайди. Бироқ Беларусда ҳокимият алмашинувининг ўзи ҳам катта эҳтимол билан Украинадаги урушнинг тугаши горизонтида юз беради. Демак, бугунги кунда ворисликка даъвогарлар рўйхатини тахмин қилиш ҳокимият алмашинуви форматини прогноз қилиш каби қийин масала.

Сигнал кучайтирувчи

2020 йилгача Макейнинг ишдан кетиши Беларус ташқи сиёсати учун муҳим воқеа бўлган бўларди. 2020 йилдан эса мамлакатдаги барча қарорлар Лукашенко томонидан қабул қилинди ва унинг советча қарашлари, характери ҳамда Москвага қарамлиги Макей ва унинг тизими қилиши мумкин бўлган ҳаракатларни чеклаб қўйди. Аммо ташқи сиёсат мувозанатига таянадиган тузумда бош дипломат, барибир муҳим шахс. Ва афтидан, ўша йилларда Макей Лукашенкони мамлакатдаги винтларни бўшатишга ва Ғарб билан мулоқотни ривожлантиришга кўндириш учун ҳақиқатан ҳам ўз таъсиридан фойдаланган.

Бироқ, қатағонлар кучайиши ва Минскнинг Украина урушидаги иштирокидан кейинги изоляция Беларус дипломатияси учун шунчалик тор имкониятлар коридорини қолдирдики, Макейнинг ўлими, унинг тириклигидаги ҳар қандай ҳаракатлари сингари ҳеч нарсани ўзгартирмайди.

Ҳозир, ҳатто Беларус Ташқи ишлар вазирлигининг бутунлай тарқатиб юборилиши ҳам Минскнинг минтақавий ролига ва унинг қолган шериклар билан муносабатлар ўрнатиш қобилиятига катта таъсир кўрсатмайди. Асосий шерик бўлмиш Москва билан алоқалар ҳар доим шахсан Лукашенко, ҳукумат ва охирги вақтларда ҳарбийлар томонидан амалга оширилмоқда.

Ҳа, ҳатто сўнгги ойларда ҳам Макей Ғарбдаги суҳбатдошларига баъзи сигналларни етказишга ҳаракат қилди. Баҳорда у бир қанча европалик вазирларга хат ёзиб, Беларус армияси урушга кирмаслигига ваъда берди ва санкцияларни бекор қилишни сўради. Сентябр ойида БМТ Бош Ассамблеясида Макей Давлат департаменти (АҚШ Ташқи ишлар вазирлиги) ва Европа Ташқи ишлар вазирликлари расмийлари билан парда ортида учрашди. Афтидан, Макей уларга Лукашенконинг амнистия (жумладан, сиёсий маҳбусларга ҳам) режаларини сотишга (яъни эвазига қандайдир енгиллик олмоқчи бўлган) уринган.

Аммо бундан ҳеч нарса чиқмади. Баҳорги мактубга жавоб бериш ўрнига европалик дипломатлардан бири уни ОАВга ошкор қилди. Нью-Йоркдаги учрашувлардан ҳам фойда бўлмади, чунки орадан кўп ўтмай Лукашенко, аввалги баёнотларидан фарқли ўлароқ, сиёсий маҳбусларни афв қилишни амнистия тўғрисидаги қонун лойиҳасидан чиқариб ташлади.

2020 йилдан кейин кўплаб Ғарб давлатлари пойтахтларида Макейнинг ўзига нисбатан ҳам муносабат анча совуқлашди. Хавфсизлик кучлари ҳукмронлиги ва Лукашенконинг Россия ботқоғига ботиб кетиши туфайли Макейнинг ички тизимдаги сиёсий салмоғи қанчалик пасайганини ҳамма тушунди.

Ғарб ҳукуматлари, 2020 йил ёзида Макей шахсий суҳбатларда уларни Минск ва Ғарб муносабатларига путур етказиш учун барча мухолифат номзодларини Кремль сайловга ёллаганига қатъий ишонтирганини ҳам эслади.

Ва бу суҳбатлардан бир неча ҳафта ўтгач, ўша йилнинг кузида, Макей Ғарб давлатлари Беларусни Россия билан уруштириш учун мамлакатда инқилоб оловини ёқишга уринаётганини ҳам жуда эҳтирос билан гапирди.

Лукашенко ҳокимиятда экан Макей билан ёки Макейсиз Беларуснинг яна кўп векторли ташқи сиёсатга қайтишини тасаввур қилиш қийин. Айниқса, ҳозирги, Украинадаги урушнинг фаол фазаси пайтида. Ва қачондир шундай тектоник ўзгаришлар (Лукашенконинг ҳокимиятдан кетиши) содир бўлганда Беларус ташқи ишлар вазири яна иккинчи даражали шахсга айланади. Ўшанда субъективликни сўзда эмас, амалда тиклаш лозим бўлади.

Макейнинг ролини икки йўналишда: Ғарблик сиёсатчилардан Лукашенкога, Лукашенкодан Ғарблик ҳамкорларга сигналларни кучайтиргани билан изоҳлаш мумкин. Ўтган йилларда усиз бу сигналлар ёмонлашган ва эҳтимол йўлда қолиб кетган бўларди.

Энди Ғарб эътиборини жалб қилиш учун Минскка ички ва ташқи сиёсатда шундай туб ўзгаришлар керак бўладики, уларни бошқа нарса билан алмаштириш қийин. Шунинг учун асосий қийинчилик уларнинг Ғарбда эшитилиши эмас, балки Лукашенконинг бу ислоҳотларини қилишга журъати етишида бўлади.