100% натижа берувчи “қопқон”. На адоғи ва на мантиғи бор статҳисоботлар тадбиркорларни оёғидан чалмоқда

Иш юзасидан Миробод тумани давлат хизматлари марказига кирдим. Мен турган дарчанинг олдига навбатда турган эркак келиб, бир нарса сўраб олмоқчи эканини айтди ҳамда марказ ходимига юзланди: 

— Кечирасиз, бошлиғингиз қаерда ўтиради?

— Нима масалада келдингиз?

— Мен туман статистика бўлими бошлиғиман. Нечта фирма давлат рўйхатидан ўтказилгани ҳақида маълумот олмоқчи эдим.

— Ие, ҳамма маълумотлар рақамлашган-ку, онлайн режимда идоралараро маълумот алмашинуви бор, бу сизларга ҳам кўринади шекилли? Биз бунақа маълумот бермай қўйганимизга, биздан сўралмай қўйганига ҳам анча бўлган, — ҳайрон бўлди марказ ходими.

— Мендан ҳам бошқарма сўраяпти-да, — эркак бироз норози оҳангда марказ бошлиғи ўтирадиган хона томон йўналди.

Бир дақиқа ҳам давом этмаган ушбу (Kun.uz мухбири тасодифан гувоҳ бўлиб қолган) суҳбат статистика тизимининг бугунги аҳволини кўрсатиб берганди. Рақамлар билан ишлайдиган мазкур соҳада статистик маълумотлар ҳамон бу шаклда йиғилиши чиндан ҳайратланарли. Айниқса, ҳисобот турлари ва уларда сўраладиган маълумотларнинг кўплиги, онлайн топширишдаги айрим мантиқсизликлар, солиқ ва бошқа органлар билан ўзаро интеграция қилинмагани тадбиркорларни (нафақат тадбиркорлар, балки барча хўжалик юритувчи субъектларни) сарсон қилмоқда.

Бугунги кунда рақамлаштириш ва интеграция қилишни намунали тарзда йўлга қўйган ташкилотлар бор. Масалан, улардан бири Давлат солиқ қўмитаси. Солиқ тизимида ҳисоботларни топшириш ҳисобчилар учун жуда қулай ва тушунарли қилиб қўйилган. Аммо Статистика агентлиги негадир бу масалада ҳамон “ўтган асрнинг 90-йилларида” қолмоқда.

Статистика тизимида ҳисобот топшириш яқин 2 йилда онлайн шаклга ўтказилди. Бироқ статистик ҳисобот турлари ва сўраладиган маълумотлар шунчалик кўпки, уларни тўғри тўлдириш учун ҳар бир ташкилотда шу соҳанинг махсус мутахассиси бўлиши керак. Жумладан, қишлоқ хўжалиги бўйича статистик ҳисоботни тўлдириш учун агроном ёки саноатга боғлиқ статистик ҳисоботни тўлдириш учун технолог бўлиш зарур. Оддий ҳисобчи бу турдаги ҳисоботларни топшириши учун жуда кўп вақт сарфлайди.

Масалан, қишлоқ хўжалиги бўйича статистик ҳисоботларда тухум туғадиган товуқлар сони, эчки ёки қўйдан қирқиб олинган жун, бўғоз бўлмаган ғунажинлар сони, шудгорланган ва шудгорланмаган ерлар, ўғит солинган майдон, қўзиларнинг ўртача вазн олиши каби маълумотлар сўралади. Аксарият ташкилотларда буларни ҳисобчи тўлдириши ва белгиланган вақтда топшириши керак.

Ёки 1-авто ҳисобот шакли. Мазкур ҳисобот турида ташкилотдаги автомашиналар сони ва улар билан боғлиқ маълумотлар тўлдирилади. Мантиқсизлиги шундаки, автомашинаси йўқ бўлган ташкилотлар ҳам мазкур ҳисобот шаклини тўлдиришга, яъни жадвалга шунчаки “0” қўйиб топширишга мажбур. Аслида, автомашина игна каби предмет эмас, давлат рўйхатидан ўтказиладиган техника. Тегишли ташкилот билан интеграция қилинса, бу маълумот автоматик янгиланиб туриши мумкин.

Шу каби корхона даромадлари, экспорт тўғрисидаги маълумотларни солиқ қўмитасининг my.soliq.uz, ҳисоб фактуралар юборишга ихтисослашган didox.uz, soliq.servis.uz сайтларига, ходимлар сони ва штат бирликлари бўйича маълумотларни эса mehnat.uz сайтига интеграция қилиш орқали тўлиқ олиш имконияти борлиги Статистика агентлигидагиларнинг ҳаёлига келмайди гўё.

Статистик ҳисоботларни онлайн топшириш жараёни ҳам қулайликлардан анча йироқ. Масалан, автоматик ҳисоблаш имкони йўқ: ҳар ойда топширилган маълум бир турдаги статистик ҳисобот асосида йиллик ҳисобот автоматик шаклланмайди. Яъни ҳар ойда топширилган ҳисоботнинг йиллиги ҳам ҳисобчи томонидан ҳисоблаб чиқилиб, топширилиши шарт. Наҳотки ўтган ой ҳисоботида кўрсатилган рақамларни мазкур ойникига қўшиб, йиғиндини ҳосил қилишни автоматик йўлга қўйиб бўлмаса?

Бундан ташқари, хизмат ёки маҳсулот тури кўрсатилиши керак бўлган ҳисобот шакллари бор. Улар эса махсус кодларда берилган. Онлайн ҳисобот топширишда ҳисобчиларнинг вақтини оладиган, асабийлаштирадиган жараёнлардан бири шу. Махсус кодлар маҳсулот ёки хизмат тури ёзилган шаклда қулай берилмаган: ҳисобчи аввало тегишли маҳсулот ёки хизмат турининг кодини мустақил равишда ўзи излаб топиши, кейин базадаги юзлаб кодлар орасидан уни ахтариб ўтириши керак.

Қолаверса, статистик ҳисоботларни солиқ ҳисоботлари каби қайта топшириш имкони йўқ: битта имконият, хато қилиндими, жарима. Топширилган ҳисоботларни турли хил баҳоналар билан қабул қилмаслик ҳолатлари эса алоҳида мавзу.

Бу машаққатли “тартиб”нинг барчаси шу соҳада консалтинг хизматларини кўрсатувчи фирмалар “тегирмонига сув қуйиш” учун атайин сақлаб турилганга ўхшайди, гўё.

Сабаби статистика органларида шартнома асосида маълум бир маблағ эвазига консалтинг хизматлардан фойдаланиш имкони бор: ҳисоботни топшира олмасдан базавий ҳисоблаш миқдорининг 7 баробари миқдорида жарима тўла ёки консалтинг шартнома қил ҳамда бу “бош оғриқлар”дан қутул. Табиийки, бундай мураккабликлардан сўнг аксарият ҳисобчилар иккинчи йўлни маъқул кўришади.  

Президентнинг 2022 йил 10 ноябрдаги тегишли қарори билан 2023 йилнинг 1 январидан айрим ҳисобот турларини топшириш бекор қилинди.

Шунингдек, 2023 йил 1 январдан бухгалтерия ҳисоби субъектлари томонидан молиявий ҳисоботларни солиқ ва статистика органларига ҳар чоракда тақдим этиш талаби ҳам бекор қилинди. Мазкур қарор билан йўл харитаси тасдиқланган. Унга кўра, статистика ҳисоботларини вазирлик ва идоралар томонидан юритиладиган, шу жумладан молиявий ва солиқ ҳисоботи бўйича маълумотлар базаларини интеграция қилиш орқали мақбуллаштириш кўзда тутилган.

Рақамлаштириш, шаффофлаштириш, интеграция қилиш борасида техник имкониятлар етарли бўлган бугунги кунда бундан унумли фойдаланмаслик халқ тили билан айтганда замондан ортда қолишдир. Юқоридаги фикрлардан келиб чиқилса, Статистика агентлиги масъуллари “замондан ортда қолиш”ни ўзлари истаётган бўлиши мумкин.

Руслан Сабуров, журналист