Интернетда янги васваса: Ленин тасвири туширилган сўлкавой 110 минг доллар турадими?

Телеграм-каналларида собиқ иттифоқ даврида зарб этилган ҳамда Ленин тасвири туширилган сўлкавой (қиймати 1 рубл (сўм) бўлган танга) 8 млн рубль (айни пайтдаги курс бўйича 105-110 минг доллар) туриши иддао қилинган видео тарқалмоқда.

Видеода бундай танганинг тавсифи ҳам келтирилган. Унга кўра, танганинг олд қисмида Лениннинг чап тарафга қараган тасвири ҳамда 1870–1924 ёзуви, орқа тарафида эса 1962 йил ёзувчи туширилган бўлиши керак.

Васваса синдроми

Аллақачон бу мавзу интернетнинг ўзбек сегментида акс-садо бериб улгурди. Ижтимоий тармоқларда бу маълумот ҳақиқатга тўғри келиши ё келмаслигини сўраётганлар кўпайган. Жумладан, Дилфуза Шокирова Facebook’даги Maslahat.uz гуруҳида шундай ёзади:

“19 та Ленин тангаси боракан. Интернетда улар 110 минг доллар туради деган видео тарқалганини кўриб бувим: “Тез сотиб беринглар” деб кўтариб келибдилар. Илтимос, шу сўлкавой тангаларни нархи қанчадан ва кимга сотса бўлади, билганлар айтворинглар”.

Ушбу пост муҳокамаларга сабаб бўлгани, Facebook фойдаланувчилари томонидан кўплаб изоҳлар ёзилганини кўриш мумкин.

“Бир тийинга ҳам олишмайди”, деб ёзган Азизжон Имомов.

“Ёлғон хабар – бу, сафсата ҳаммаси”, дея фикр билдирган Элёр Ҳазратов.

“Икки йил олдин 16 кг гантель тош қидириб юрганлар, ўн-ўн беш йил олдин Зингер тикув машинасини қидириб юрганлар ҳалиям мўъжизага ишониб юришган экан-да”, деган Даврон Холиқов.

“Бирор кишида бир қоп бор шекилли. Шунақа гап тарқатиб кейин тангани аҳмоқларга пуллайди. Бу антиквар ҳам эмас, ноёб тангаяммас. Мабодо сотиб олгингиз келса, 10 минг сўмдан қимматга олманг”, деб ёзган Бегзод Раҳмонов.

“Бу – фирибгарларнинг ўйинлари. Ишонманг! Булар олдин ўзлари реклама қилишади ва талаб ошиб кетгач ўзларидаги тангаларни сотишади. Улардан олиб қимматга сотишни хомхаёл қилганлар ўртада пулига куйиб қолишади. Шов-шув тарқатиб, ҳаммани васвасага солган фирибгарлар пул қилиб қолишади”, дея таъкидлаган Даврон Исматов.

“Ўзингиз ўйлаб кўринг, соф тилла бўлса ҳам бунча нархга сотиб олишмайди. Бу худди “Зингер” тикув машинаси, эски гилам, кўршапалак ини оламиз деган миш-мишларга ўхшаган навбатдаги найранг. Агар Бухоро амири давридаги тилла танга бўлса, шунақа катта пулга балки сотса бўлар”, дея маслаҳат берган Баҳром Али.

Фикр билдирганлар орасида бу гаплар ростлигини тасдиқлаган, фақат тангалар интернетда тарқалган видеодагидек бўлиши, яъни Ленин чапга қараб турган ва унда айни ёзувлар ёзилган бўлиши кераклигини уқтирганлар ҳам бор.

Чиндан ҳам сўлкавой 110 минг доллар турадими?

Аслида бу гап-сўзлар интернетнинг рус сегментида 2021–2022 йилларда тарқалган, етарлича муҳокама ҳам қилиб бўлинган. Буни ютубдаги кўп миллион марта кўрилган видеолар ҳам тасдиқлайди.

Шу пайтгача ҳеч кимга керак бўлмаган сўлкавой юз минг доллар туриши билан боғлиқ хабарлар Ўзбекистон ҳудудида негадир эндигина тарқалмоқда. Ўзбек тилидаги телеграм каналларда қўлма-қўл бўлаётган видео ҳам аслида ютубга бир йил олдин юкланган.

Афтидан шов-шувли видеоларни қидириб юрадиган қайсидир канал админи уни кўриб қолган, қайсидир телеграм-канал маъмури уни шартта юклаб олган-у каналига жойлаган кўринади. Аммо на у, на бу видеони тарқатаётган бошқа ресурс эгалари ундаги маълумотларни текшириб кўришни хаёлларига ҳам келтириб кўрмаган.

Тўғри, интернетдаги айрим ресурсларда олд қисмида Лениннинг чап тарафга қараган тасвири ҳамда унинг тагида 1870–1924  ёзуви, орқа тарафида эса 1962 йил ёзувчи туширилган, қиймати бир рублга тенг танга 110-130 минг доллар туриши ҳақида маълумотлар бор. Бироқ бу маълумотлар қанчалик ҳақиқатга тўғри келиши, башарти рост бўлган тақдирда ҳам бундай тангаларни ким юз минг доллардан қимматроққа сотиб олиши ҳақида ҳеч қандай маълумот учрамайди.

Қолаверса, қимматбаҳо экани айтилаётган сўлкавойнинг нархи анча арзон экани қайд этилган маълумотлар ҳам талайгина.

Қимматбаҳо сўлкавойни кўрганлар борми?

СССР вақтида Пролетариат доҳийси тасвири туширилган монетлар бир неча марта чиқарилган. Жумладан, унинг таваллудига 100 ва 115 йил тўлганида ҳам ана шундай сўлкавойлар зарб қилинган.

1970 йили ишлаб чиқарилган тангада Ленин ўнгга қараб турган, сурат тагида 1870-1970 ёзувлари бўртиб чиққан. Ёзишларича, бундай тангаларни фақатгина эсдалик сифатида сақлаш мумкин, уни биров 10 рублга ҳам сотиб олмайди.

Бироқ айни шу қийматдаги тангаларнинг пул сифатида муомалага киритилмаган, оҳори тўкилмаган, махсус сайқал берилган намуналарини минг рублдан 40 минг рублгача сотиш мумкинлиги таъкидланади. Улар учун 1,5 млн рублгача нарх эълон қилганлар ҳам бор, аммо уларни сотиб олувчилар чиндан мавжудми ёки бу кимнингдир хомхаёлими, буни аниқлашнинг имкони бўлмади.

Таъкидланишича, қайсидир даврга мансуб тангаларнинг нархи техник мезонлар, қанчалик яхши сақлангани ва бошқа хусусиятларга қараб белгиланади.

Айрим манбаларда қимматбаҳо экани айтиладиган танга ҳақида маълумотлар жуда кам бўлиб, шунга кўра уни “шарпа пул” деб ҳам айтишади.

Ленин таваллудининг 115 йиллиги муносабати билан 1985 йилда зарб қилинган танга ҳам машҳур экани айтилади. Фақатгина 1 рубл қийматидаги сўлкавойнинг санаси хато кетган нусхаси, яъни 1985 йил ўрнига 1988 дея ёзилгани коллекционерларни қизиқтиради. Чунки улар жуда кам нусхада зарб қилинган. Бироқ шунда ҳам уларнинг қиммат нархга сотиб олиниши кафолатланмаган.

Хўш, бундай миш-мишларни кимлар тарқатади ва бундан кўзланган мақсад нима? Бу ҳам фирибгарликнинг бир кўриниши бўлиб, Ленин тангалри мисолида тушунтирадиган бўлсак, шов-шув кўтараётганларнинг қўлида шундай тангалар бўлиши эҳтимоли юқори.

Шу боис сўлкавойни 100 минг долларга сотиш мумкинлиги ҳақидаги хабарлар, видеолар, эълонлар ортида халқни шу нарсага ишонтириш ётибди. Миш-мишлар ортидан аслида сариқ чақага ҳам арзимайдиган тангани қидиришга тушади, оқибатда қисқа вақт ичида уларнинг нархи бир неча баробар ўсади.

Вазият етилгач, фирибгарларнинг ўзлари баҳоси 100 минг доллардан юқори турадиган тангаларни бошқа йўллар орқали арзонроққа пуллашади. Табиийки, улардан арзонроқ сотиб олиб, коллекционерларга қимматроққа сотиш мумкинлигига ишонадиганлар ушбу тузоққа лаққа тушишади. 

110 минг долларлик танга билан боғлиқ васваса Ўзбекистонда кузатилган илк ҳолат эмас. Бунгача совет даврида чиқарилган “гиря”лар, “ЗиЛ” музлатгичлари, “Зингер” тикув машиналарини бир неча юз ва ҳатто минг АҚШ долларигача бўлган нархда сотиб олишга тайёр харидорлар борлиги ҳақида хабарлар тарқалган, шу орқали фирибгарлар жамоатчилик ўртаси васваса уйғотишга ҳаракат қилишган.

Жамшид Ниёзов, журналист