Озарбойжон ва Арманистон ўртасидаги музокаралар нимага асосланади?

2020 йилги урушдан сўнг қарама-қарши томонлар кўп марта музокара столига ўтирди ва баъзида тинчлик шартномаси имзоланишига яқин қолгандек кўринди ҳам. Учрашувлар Вашингтон, Брюссел ва Москва воситачилигида ўтказилди, бироқ экспертлар фикрича, бу музокаралар муваффақияти арманлар хавфсизлиги масаласига боғлиқ.

Озарбойжон 44 кунлик урушда ғалаба қозониб, Қорабоғ ҳудудининг бир қисмини ва унга туташ ҳудудларни қайтариб олганди. Арманистон, Озарбойжон ва Россия раҳбарлари келишуви билан Россия тинчликпарвар кучлари Тоғли Қорабоғга киритилди. Улар арманлар яшайдиган Қорабоғ ҳудудини назорат қилиб, уларнинг хавфсизлигини таъминлаши кўзда тутилган.

Аммо арманлар бу ҳимоя сифатидан норози, улар тинчликпарвар кучлари Озарбойжон ҳарбийлари қаршисида ожиз, деб ҳисоблайди.

Озарбойжонликлар эса, ўз навбатида, руслар Арманистондан Қорабоғга яширинча қурол олиб ўтишга ёрдам бераётганини даъво қилмоқда.

Қуролли тўқнашувлар ва ўт очишни тўхтатиш шартлари бузилиши ҳолатлари (жумладан, Озарбойжон ва Арманистон чегарасида) ҳақидаги хабарлар ҳар бир неча кунда пайдо бўлади.

Тинчликпарвар кучларнинг мандати 2025 йилда тугайди ва Озарбойжон бу муддат узайтирилмаслиги мумкинлигига аниқ ишора бермоқда.

Ереван Қорабоғда яшашда давом этаётган ўн минглаб арманларга хавфсизлик кафолати берилишини хоҳлайди.

Қорабоғ — ҳар икки халқда бир зумда ҳиссиётлар бўронини келтириб чиқарадиган мавзу. Ўнлаб йиллар давом этган можаролар давомида арманлар ва озарларни ажратиб турувчи жарлик янада кенгайди.

Икки томон ҳам ўзини бу қарама-қаршиликда жабрланувчи деб билади, ишончсизлик ва бир-бирини рад этиш девори тўкилган қонларнинг ҳар бир томчиси билан мустаҳкамланади.

Арманлар Тоғли Қорабоғдан ташқарига чиқа олмайди, озарбойжонликлар эса Қорабоғдаги арманлар томонидан вайрон қилинган, узоқ йиллар давомида миналардан тозалаш ва инфратузилмани тиклаш ишлари олиб бориладиган шаҳар ва қишлоқларга қайта олмайди.

Бугунги кунда Бокудаги Приморск паркида сайр қилиб юрган арманни ёки Арманистоннинг Севан (ёхуд озарбойжон тилида Гейча) кўли қирғоғида дам олаётган озарбойжонликни тасаввур қилишнинг иложи йўқ.

Жанговар ҳаракатлар оқибатларини бартараф этиш, коммуникацияларни очиш ва транспортнинг эркин ҳаракатланиши таъминлаш (масалан, Нахичеванга борадиган йўл бўйлаб) бўйича қўшма ҳаракатлар олиб бориш — булар мулоқот ва муроса талаб қиладиган қадамлар.

Аммо жамият Арманистонда ҳам, Озарбойжонда ҳам афтидан, ҳозирча бунга тайёр эмас ва ҳеч ким уларни бунга тайёрламаяпти.

Тинчлик шартлари

Озарбойжон аввалроқ Арманистонга тинчлик битими шартлари сифатида беш банд таклиф қилганди: чегараларни ўзаро тан олиш, ҳудудий даъволар бўлмаслиги, ҳарбий куч ишлатиш ва куч ишлатиш билан таҳдид қилишдан воз кечиш, чегараларни демаркация қилиш ва транспорт коммуникацияларини очиш.

Арманистон томони бунга Қорабоғда қолган арманлар хавфсизлигини кафолатлайдиган халқаро механизмларни яратиш тўғрисидаги бандни ҳам қўшмоқчи. Ва айнан шу масалада томонларнинг қарашлари бир-биридан фарқ қилади.

2023 йил май ойида Арманистон бош вазири Никол Пашинян Қорабоғни Озарбойжоннинг бир қисми сифатида тан олишини маълум қилди, аммо яна бир бор Боку у ерда яшовчи арманларга хавфсизлик кафолатларини бериш учун «Хонканди (арман тилида Степанакерт) билан тўлақонли музокаралар олиб бориши» кераклигини қўшимча қилди.

Арманистонлик сиёсатшунос Александр Искандаряннинг фикрича, ҳозир бундай кафолатларни олиш ниҳоятда қийин. Бир томондан, тан олинмаган Тоғли Қорабоғда Бокунинг ваъдаларига ишончсизлик мавжуд, иккинчи томондан, «Боку, масалан, халқаро тинчликпарвар кучлар, хусусан, БМТ тинчликпарвар кучлари шаклидаги кафолатларга рози бўлмайди».

«Шунга кўра, агар ушбу вазиятнинг халқаро кафолатлар билан музокаралар жараёни бўлса ва бир мунча вақт отишмалар ва тўқнашувлар юз бермаса, шунингдек (Арманистондан Қорабоғга) юкларни етказиб бериш имконияти мавжуд бўлса, унда бу ҳеч бўлмаганда (кафолатларни) муҳокама қилишга уринишнинг бошланиши бўлиши мумкин», дейди Искандарян.

2022 йил декабр ойидан буён арманлар яшайдиган ҳудуд де-факто блокада ҳолатида ва бу босқичма-босқич кучайиб бормоқда. Ўшанда (декабрда) Озарбойжон давлат хизматчилари экофаоллар кўринишида тан олинмаган ТҚРни Арманистон билан боғловчи ягона йўлни тўсиб қўйганди.

2023 йил баҳорида эса Озарбойжон Арманистон билан чегарада тўлақонли чегара назорат пункти қурди ва юк ташиш тўхтатилди.

Кейинроқ, ёзда Озарбойжон халқаро Қизил Хоч жамияти транспорт воситаларини Қорабоғга киритишни тўхтатди ва ниҳоят, 2023 йил июл ойи охирида тез ёрдам машинасини тўхтатиб, унда бўлган беморни 30 йил олдин содир этилган ҳарбий жиноятларда айблаб қамоққа олди.

Озарбойжон Қорабоғга инсонпарварлик юкларини Озарбойжоннинг Оқтом шаҳри орқали олиб киришни таклиф қилмоқда, аммо арманлар бунга қарши.

Озарбойжон: арманлар ҳам шундай ҳуқуқларга эга

Озарбойжон ҳарбий жиҳатдан Арманистондан кучлироқ, унинг армияси Арманистон билан чегарани назорат қилади, шунингдек, Хонкендидан атиги бир неча километр масофадаги Шуша шаҳрида туради. Ўз риторикасида Боку таҳдидлардан қочмасдан кучли позициядан гапиради.

Президент Илҳом Алиев жуда аниқ гапирди: «Қорабоғ арманлари ё Озарбойжон паспортини олиши ёки минтақани тарк этиши керак». Шу билан бирга, у ҳам, унинг амалдорлари ҳам Қорабоғ арманларига паспорт билан бирга Озарбойжоннинг бошқа фуқаролари эга бўлган ҳуқуқлар ҳам кафолатланишини бир неча бор айтди.

Бу баёнотлар, «Озарбойжонда инсон ҳуқуқлари билан боғлиқ вазият ёмон экани, мактабларда арманларга нисбатан нафрат пропагандаси олиб борилаётгани эътиборга олинса, бу ерда этник арманларга ватандош сифатида қандай муносабатда бўлишади, деган савол туғилади», дея қайд этилган изоҳлар билан кутиб олинди.

Умуман олганда, Қорабоғ арманлари ҳали Озарбойжон фуқаролигини олиш истагини билдирмаган. BBC нашри Фуқароларга хизмат кўрсатиш бўйича Давлат агентлиги (ASAN — Azerbaijan Service and Assesment Network) билан боғланиб, Қорабоғ арманлари Озарбойжон паспортини олишни истаса, қаерга мурожаат қилишлари кераклигини сўраган. У ердагилар ички ишлар вазирлигига қўнғироқ қилишни маслаҳат берган. Вазирлик, шунингдек, Озарбойжон миграция хизмати ҳам қўнғироқларга жавоб бермаган.

Айрим кузатувчилар, жумладан, Александр Искандаряннинг фикрича, Озарбойжон ҳукумати шунчаки арманларни Қорабоғдан сиқиб чиқишга ҳаракат қилмоқда.

Сиёсатшуноснинг сўзларига кўра, у арманлар ҳам озарбойжонликлар билан бир хил ҳуқуқларга эга бўлишини эшитганда, ўзига савол берган: қандай ҳуқуқларга?

«Бу монархия, бир оила қисқа танаффус билан 1969 йилдан бери ҳукмронлик қилмоқда. Тасаввур қилинг, мамлакатда баъзилар (арманлар) ҳуқуқларга эга бўлади, бошқалар (озарбойжонликлар) эса бундай ҳуқуқларга эга бўлмайди, бу ақл бовар қилмас нарса», дейди Искандарян.

Эксперт: арманларга эркинлик бериш Алиев учун ноқулай қадам

Қорабоғ можароси бўйича озарбойжонлик тарихчи Ориф Юнус ҳам Искандаряннинг фикрига қўшилган.

«Демак, Озарбойжоннинг ҳамма жойида нормал бўлмаган сайловлар, бироқ бир жойида ундай эмас – бунақаси бўлмайди», дейди тарихчи.

Озарбойжон турли халқаро рейтинглар ва ҳисоботларда Жанубий Кавказдаги энг кам демократик давлат сифатида кўрсатилади. Кўплаб журналистлар, сиёсатчилар, ҳуқуқ ҳимоячилари қамоқхоналарга тушиб чиқди, тузумнинг кўплаб танқидчилари Озарбойжонни тарк этди.

Мухолифат парламентда деярли вакилликка эга эмас ва президентлик сайловларида қатнашиш учун рухсат берилган кам сонли номзодларнинг ўзлари амалдаги президент Алиевнинг тарафдорлари ёки жамоатчилик умуман танимайдиган сиёсатчилар эди.

Тарихчининг сўзларига кўра, агар арманлар Озарбойжон таркибида ва хавфсизликда бўлса, улар халқаро миқёсда, шу жумладан Европа Кенгаши парламент Ассамблеясида Озарбойжоннинг миллий озчиликлар ҳуқуқлари ва умуман инсон ҳуқуқлари бўйича мажбуриятларини бажаришини талаб қилиши мумкин.

«Бу Озарбойжонга ҳам ёрдам беради, чунки Озарбойжон мухолифати қила олмаган ишни арманлар қилади. Мухолифат учун арманлар мамлакатни демократлаштирувчи локомотивга айланиши мумкин», дейди Ориф Юнус.

Экспертнинг фикрича, Озарбойжон ҳукуматининг мақсади арманлар ўз ихтиёри билан кетишига эришишдир.

«Унинг (Алиевнинг) вазифаси ҳаммани ўзига бўйсундиришдир, бироқ унга бўйсунмайдиган минтақа бор, булар бошқа тажрибага эга бошқа одамлар. Арманларни ҳукуматнинг сўзларига ишонишга мажбурлаб, Озарбойжонда қолишига рози бўлиш, бу мамлакатдан қочган мухолифатчиларни уларга хавфсизликни ваъда қилиб, қайта таклиф қилиш билан баробар», дейди озарбойжонлик тарихчи.

Демократлар учун лакмус қоғози

2020 йилги 44 кунлик уруш даврида Озарбойжон мухолифати ҳукуматни қўллаб-қувватлаб, ўзаро келишмовчиликларни жанговар ҳаракатлар охиригача қолдириб турди. Жамият ҳам 1990-йиллар бошида, Қорабоғдаги биринчи урушда бой берилган ҳудудларни қайтариб олишга интилаётган Озарбойжон ҳарбийлари билан бирдам эди.

Аммо кейинроқ, энди аллақачон Арманистон ҳудудида янги тўқнашувлар содир бўлганда, тузумнинг баъзи таниқли танқидчилари Озарбойжон ҳукуматининг ҳаракатларини қоралай бошлади. Бунга жавобан ҳукумат ижтимоий тармоқларда уларга қарши кампания бошлади ва ҳокимиятни танқид қилганларнинг фотосуратларини «хоинни бил» ёзуви билан тарқатди.

Бугунги кунда мамлакатнинг турли минтақаларидаги ҳокимият зўравонликларини қоралаётган Озарбойжон мухолифати Қорабоғнинг блокада қилинишини танқид қилмаяпти. Озарбойжонлик сиёсий кузатувчи Шаҳин Ризаевнинг айтишича, бу мамлакатдаги мухолифат амалдаги ҳукуматдан кўра кўпроқ миллатчи экани, Қорабоғ арманларига ҳамдард эмаслиги билан боғлиқ.

Мухолифат партияларидан бири раҳбариятининг собиқ аъзоси BBC нашрига бугунги кунда мухолифат ўзининг омон қолиши ва курашлари билан жуда банд эканини айтган. «Иккаласига ҳам янги қонун сабаб бўлди, у барча партияларни қайта рўйхатдан ўтишга мажбур қилди ва уларга қанча аъзо борлигини ўлчаш учун сабаб берди», деган собиқ мухолифатчи.

Мухолифатдаги «Республикачи алтернатив партияси» етакчиси Илгар Мамедов BBC’нинг Қорабоғ блокадаси бўйича партия позицияси ҳақидаги саволига қуйидагича жавоб берган: «Лочин йўлаги мамлакат ичидаги савдо йўллари дискриминацияси учун эмас, балки уларни ривожлантириш учун ишлатилиши керак. Шунинг учун расмий Бокунинг Оқтом-Хонкенди йўлидан фойдаланиш таклифи Лочин йўлаги учун оқибатларсиз рад этилиши мумкин эмас. Ва айнан қандай оқибатларга олиб келишини ҳозирда можародан кейинги тартибга солиш масаласида ҳаракат эркинлигига эга бўлган ҳукумат ҳал қилиши керак. Озарбойжон ҳукумати бу масалада барча мумкин бўлган тинч воситаларидан фойдаланишга содиқлигига ишонамиз».

Россиянинг ўрнини ким эгаллайди?

Қорабоғ арманларининг хавфсизлиги масаласи ҳал этилмаётган пайтда, томонлар АҚШ, Европа Иттифоқи ва Москва воситачилигида музокараларни давом эттирмоқда. Масалан, АҚШнинг Кавказдаги келишувлар бўйича катта маслаҳатчиси Луи Боно яқинда Арманистон ва Озарбойжонда бўлиб, тинч йўл билан келишув масалаларини муҳокама қилди.

Минтақадаги вазиятни Брюссел ҳам кузатиб бормоқда, Россия эса нафақат Қорабоғ можароси ҳақида тез-тез гапиради, балки Қорабоғда ўзининг тинчликпарвар кучлари контингентини сақлаб келади.

Россияликларнинг мандати икки йилдан сўнг тугайди, ундан кейин нима бўлиши ҳозирча аниқ эмас. Европа Россия томонидан Украинада бошлаган уруш билан банд. АҚШда 2024 йили президентлик сайловлари бўлиб ўтиши кутилмоқда ва америкаликлар ҳар доим ҳам харитадан топа олмайдиган минтақадаги вазият уларнинг диққат марказида бўлиши даргумон.

Айни пайтда Қорабоғнинг блокадаси арманлар ва озарбайжонликлар ўртасидаги ўзаро тушунишга ҳисса қўшмайди. Шаҳин Ризаевнинг сўзларига кўра, бундай вазиятда Туркия кучсизланган Россияни воситачи сифатида алмаштира олади. Ва экспертнинг фикрича, Туркия Озарбойжон тарафдори бўлса-да, Бокуга босим ўтказиш имконига эга бўлган ягона давлат.

Туркиянинг Арманистон билан чегаралари очилиши Ереваннинг турк воситачилигини қабул қилиши учун муҳим туртки бўлиши мумкин.

Арманистонлик сиёсатшунос Тигран Григоряннинг таъкидлашича, Украинадаги уруш шароитида келгуси йилларни тахмин қилиш қийин ва ҳозирги вақтда «минтақадаги бу бўшлиқни Ғарб акторлари тўлдирмоқда». Ва асосий воситачи тинчлик шартномаси матнини келишиб олишга ёрдам беришга интилаётган Вашингтондир.

Сўнгги пайтларда АҚШ ҳақиқатан ҳам томонларни тинчликка эришиш учун муросага келишга чақирмоқда.

Қорабоғ можароси бўйича таниқли британиялик эксперт Лоуренс Броерснинг қайд этишича, воситачилик ва хавфсизлик кафолатлари — бу икки хил жараён бўлиб, улар қачон ва қаерда қўшилишини ҳозирча кўриш қийин. «Воситачилар ўртасида ҳали ҳам катта рақобат бор бўлса-да, ҳаракатларни мувофиқлаштириш ҳам мавжуд ва бу биз тахмин қилгандан ҳам кўпроқ», деган Броерс.

Унинг сўзларига кўра, Озарбойжон учун Россия тинчликпарвар кучларини минтақадан олиб чиқишга эришиш қийин бўлади, бироқ уларнинг мақомини ўзгартириш мумкин.

«Эҳтимол, бу тинчликни сақлаш ҳақида камроқ, лекин реинтеграция (қайта бирлаштириш) жараёни ҳақида кўпроқ гапирилувчи кичикроқ миссия бўлади. Муаммо шундаки, арман аҳолиси бу шароитда у ерда (Қорабоғда) қолармикан?» дейди эксперт.

Броерснинг сўзларига кўра, музокаралар жараёнининг ўзи «можаро) жойида воқеалар ривожи ва томонлар ўртасидаги мажбуриятлар ҳамда келишувлар ҳақида гап кетганда ишончнинг тўлиқ йўқлиги гарови бўлиб чиқди».

«Ва бу ерда жараён энг кўп миллий лидерларга боғлиқ ва ҳеч бир ташқи воситачи улар учун бу муаммони ҳал қила олмайди», дея хулоса қилган Броерс.