«Яшил мамлакат» — Швейцарияда экологияга муносабат қандай?

Швейцарияда яшаб келаётган ўзбекистонлик тадқиқотчи Зариф Ибрагимов Kun.uz билан суҳбатда мамлакатда автомобил, поезд йўллари атрофида дарахтлар, ўсимликлар бўлишига эътибор қаратилиши, ҳатто инфратузилма ўзгартирилаётганда, янгилаётганда ҳам яшилликка зарар етказилмаслиги, битта дарахтни кесиш учун қатор жараёнлар амалга оширилиши кераклиги ҳақида гапириб берди.

Инсониятнинг кундан кунга ортиб бораётган эҳтиёжлари сабаб кўплаб неъматларнинг йўқликка юз тутаётгани, афсуски, ҳақиқат. Дарахтлар, ўрмонлар камайиб, атроф-муҳит чўллашяпти, завод, фабрика газлари эса глобал ҳаво исиши, ҳаво ифлосланишига олиб келмоқда. 

Бизни ўраб турган ва қайсидир маънода ҳимоя қилаётган яшиллик йўқолиб, унинг ўрнини бўшлиқ эгаллаяпти. Хўш, нима қилиш керак? Бу жараёндаги асосий масалалардан бири одамларнинг экология, табиат билан тўғри муомала қилишидир. Экологик маданият шаклланмас, жамиятнинг ўзи тирикликни сақлаб қолишга интилмас экан, натижага эришиш мураккаблигича қолаверади. 

Швейцарияда яшаб, Берн университетида илм билан шуғулланаётган Зариф Ибрагимов Kun.uzʼга берган интервюсида дунёдаги энг тоза ва чиройли давлатларидан бирида аҳолининг атроф-муҳитга муносабати, бу борада болаларга қандай таълим берилиши ҳақида гапириб берди.

– Зариф ака, анча йиллардан бери хорижда яшаб, илм билан шуғулланиб келяпсиз. Дастлаб суҳбатнинг асосий қисмига ўтишдан олдин, Ўзбекистонда атроф-муҳитга бўлган муносабатни қандай баҳолайсиз? Дарахтлар кесилиб, боғлар ўрни бизнес марказларига айлантирилаётганига фикрингиз қандай?

– Сўнгги вақтларда узоқда бўлсак ҳам ОАВ орқали Ўзбекистон ичида бўлаётган муҳокама ва воқеалардан, айниқса, экология масаласидан хабардормиз. Жамият ёки тегишли ташкилотлар орасида аҳолининг атроф-муҳитга бўлган муносабати борасида шахсий фикримни билдирадиган бўлсам, юқоридан қандайдир буйруқ ёки ташвиқот ишлари, қандайдир кампания қилиниши керак бўлса, аксарият ҳолларда худди довруқ учун қилинаётгандек туйилади. Чунки айнан юқоридан келган буйруқлардан сўнг қилинадиган ташвиқот ишларига дуч келиб қоламиз, янгиликларни ўқиб қоламиз. Лекин ундан кейин бу ташвиқотлар ўз ҳолига ташлаб қўйилгандек туйилади, шуни бефарқликлардан бири деб ҳисоблайман.

Иккинчидан, ҳар қандай экологияга таъсири бор бир янгилик бўлса, буни соҳа мутахассислари билан маслаҳатлашиб, энг асосийси узоқ муддатли режалар қилинишини кўрмаймиз. Мен бу соҳанинг мутахассиси эмасман, лекин шахсий фикрим шундаки, масалан, ҳозир Ботаника боғи масаласида муҳокамалар кетяпти, бундан 5-6 йил олдин Самарқанд шаҳрида ҳам университетнинг катта ёшли дарахтларга эга хиёбони бор. Шу хиёбон борасида муҳокама кетганда ҳам узоқ муддатли режалар қилиниши кераклиги ўз-ўзидан аён бўлиб қолди. Мана шундай режалар жамоатчилик муҳокамасига юборилганда узоқни ўйламаган ҳолда, бир томонлари инобатга олинмаган ҳолда тузилган деган хулосага бориб қоламиз. Умумий айтганда, қисқа вақтли ечим қилинаётгани кўриниб қолади. Бир нарсани тушунишимиз керак, бу каби нарсалар шаҳарсозликнинг ҳам, инфратузилманинг ҳам энг ажралмас қисмидан бири ҳисобланади.

Яна муаммолардан бири бу – шаҳарларнинг инфратузилмасини янгилаётганда, яъни ўша автомобил йўлларининг остидан олиб ўтиладиган сув тармоқлари, бошқа тармоқлар бўладими, уларни янгилаш жараёнида мавжуд дарахтларга нисбатан ўта шафқатсиз муносабатларни кўрамиз. Яъни янгилаш режалари тузилган бўлса, шу режанинг йўлига бирор дарахт чиқиб қолса, ягона ечим – уни кесиб ташлаш. Аслида ундай бўлмаслиги керак. Ўша режани ҳудуддаги дарахтлар, ўсимликларнинг борлигига қараб олса бўлади. Ёки шунга қараб мослаштирса бўлади. Мана шунинг ўзи экологияга қайғуришнинг оддийгина йўлларидан бири бўлса керак. 

Қисқача айтганда, шу вақт давомида тор доирадаги ташкилотларнинг манфаатини кўзлаб қисқа вақтли ечимлар қилиниши оқибатида экологияга жиддий зарар етказиляпти. 

– Бу борада Швейцария тажрибаси билан бўлиша оласизми? Биламиз, бу давлат дунёнинг энг тоза ва чиройли мамлакатларидан бири ҳисобланади. У ерда аҳолининг экологияга бўлган муносабати қандай?

– Швейцарияда табиат, экология масаласида шароитлар анча яхши. Чунки бунинг сабабларидан бири – унинг географик жойлашувидир. Европани бекорга «яшил қитъа» дейишмайди. Океанга яқинлиги, тоғ тизмалари, сув ҳавзаларининг кўплиги ўз-ўзидан табиатни яхши шароитларда ушлашга ёрдам беради. Аммо табиийки, бу ерда яшовчи инсонлар, ташкилотларнинг ҳам бу нарсага бўлган муносабати, эътибори, бу йўналишда қилинаётган ишлар ҳам атроф-муҳитнинг яхши сақланишидаги энг асосий сабаб ҳисобланади. Аҳолининг муносабатига келадиган бўлсак, бу ерда болалар болалигидан ота-онаси, атрофдаги жамият ҳамда ташкилотларнинг экологияга эътибор бераётгани, ҳар бир кичик масаладан тортиб, каттасигача муҳим саналаётганини кўриб, улғаяди ва табиийки, боланинг ўзи ҳам экологияга шундай муносабатда бўлади.

Шароитлар масаласига келадиган бўлсак, менга Швейцариядаги шаҳарсозликда бир нарсаси жуда ёқади, Ўзбекистонда ҳам шуни кўришни хоҳлардим. Швейцария ҳам ўзимизникига ўхшаб, кичкина-кичкина шаҳар, туманларга бўлинган. Шу ҳудудларнинг ҳар бирида сунъий ўрмонлар ташкил этилган. Маълум бир жойни белгилаб олиб, ўша ерга керакли сонда дарахт ва ўсимликлар экилиб, ўрмонлар қилинган. Бу ўрмонлар аҳоли учун жуда кўп вазифаларни бажаради, масалан, югуриш майдончаси, дам олиш учун сайргоҳ сифатида ҳам фойдаланилади. Швейцарияда дам олиш кунлари одамлар дўстлари ёки оиласи билан ББҚ қилишади, уларнинг дам олиши учун шу сунъий ўрмонларда шароитлар бор. 

Ростини айтсам, Ўзбекистонда бунақанги сунъий ўрмонларни кўрмаганман, шунинг учун аниқ бир мисол келтира олмайман. Швейцарияда сунъий ўрмон ташкил қилиш учун мамлакатдаги 1 ёки 2 гектар жой ажратилиб, ўша ҳудуд тўлиқ дарахтлар билан қопланган. Ҳозир у ерларга борсангиз, бу дарахтларнинг ёши анча катта. Асосий эътибор шу дарахтларга қаратилади ва ундан кейин аҳоли ўрмондан турли хил мақсадларда фойдаланиши учун ҳам шароит бор. Бундай амалиёт аҳолининг табиатга боғланишига хизмат қилади, табиатга қайғуриш, уни асраб-авайлашга ундайди. 

Бундан ташқари, бу ерда ҳудудларнинг ҳаммаси ўта қатъий назорат асосида ҳимоя қилинади. Яъни экологияни муҳофаза қилишга жавобгар бўлган маълум бир ташкилотлар ўша ҳудудлардаги ҳар бир дарахтдан тортиб, умумий ҳудудгача бўлган ерларни доимий назорат қилиб боришади. Мисол учун, бирор ёши катта дарахтни маълум бир сабабга кўра кесиш керак бўлса, бу нарсага мутахассисларни жалб қилган ҳолда олдиндан баҳо бериб, шу дарахтнинг ёнига ўринбосар тайёрланади. У дарахтни кесишдан икки ёки уч кун олдин эмас, анча аввалдан тайёргарлик кўрилиб, шу дарахт экиб қўйилади. Шу ўринбосари тайёр бўлгандан кейингина эски дарахтни кесиб, бошқа мақсадларда ишлатишади. Яъни ўша ҳудуднинг яшиллигини доимий равишда бир хил қилиб ушлаб туришга ҳаракат қилишади. 

Қолаверса, автомобил ёки поезд йўллари бўладими, доимий равишда шуларнинг атрофида дарахтлар, ўсимликлар бўлишига эътибор қаратилади ва ҳар қандай сабаб бўлишидан қатъи назар, инфратузилмани ўзгартираётганда ёки янгилаётганда ҳам яшилликка зарар етказилмайди. Бир нарса йўлга қўйиб олинган, энди шу амалиётни қатъий назорат қилиб, яхшиласа, яхшилашадики, лекин ёмонлаштиришга йўл қўйишмайди. 

– Айнан бу борада мактаб таълими ҳақида ҳам гапириб бероласизми? Оила муҳитидан ташқари, атроф-муҳитни асраш кўникмалари ўқувчиларда қандай шакллантирилади, дастурларда бу амалиёт қандай йўлга қўйилган?

– Боғча ва мактаб ўқувчилари асосан машғулотларини мактаб ҳудудида ўтказади. Аммо таълим беришнинг Ўзбекистондан фарқи шундаки, бу ерда болалар табиат қўйнига тез-тез олиб чиқиб турилади. Боғча болаларидан бошласак, ҳамма ерда бўлмаса ҳам, улар учун аҳоли гавжум жойларда болалар майдончалари ташкил қилинган. Гап шунчаки мактаб, кўп қаватли уйларнинг ёнида жойлашган майдончалар ҳақида кетмаяпти, бу майдончалар ўша юқорида айтилган сунъий ўрмонларга яқинроқ ҳудудда ташкил этилган бўлади. Яъни турли хил сабаблар, машғулотлар баҳонасида болалар табиат қўйнига тез-тез олиб чиқиб турилади. Яъни ўша мактабларда ўтиладиган фанлар, ўқувчиларга бериладиган тушунчалардан ташқари, энг муҳими мана шундай амалий машғулотлардир. 

Интервюни тўлиқ юқоридаги видео орқали томоша қилиш мумкин. 

Дилшода Шомирзаева суҳбатлашди, 
Тасвирчи Мирвоҳид Мирраҳимов, 
Монтаж устаси Нуриддин Нурсаидов.