«Давлат органларига қилинадиган мурожаатлар тўлиқ ўзбек тилида бўлиши шарт» — тилшунослар янгиланаётган тил қонунига таклифларини беришди

Суҳбат давомида адабиётшунос Зуҳриддин Исомиддинов, педагогика фанлари доктори, профессор Қозоқбой Йўлдошев ва “Маърифат” газетаси бош муҳаррири Ҳусан Карвонли “Давлат тили ҳақида”ги қонуннинг жамиятда қанчалик ишлаётгани борасида ўз фикрларини билдиришди.

Зуҳридддин Исомиддинов:

— Бунга қадар бир қанча давлатларнинг тил қонунлари билан танишиб чиқдим ва шуни тушундимки, ўзим кўрган қонунларда «қонун тили» бор, яъни қатъий. Бизнинг қонунда эса шу қатъийлик йўқ.

Дейлик, Қозоғистондаги бирорта дорихонага кириб дори олсангиз, ичидаги йўриқномасида, албатта, маълумотлар қозоқ тилида ҳам бўлади. 1989 йилда тил борасида биздан орқада бўлган давлатлар бугун биздан анча ўтиб кетган.

Янги ва яхши қонун ишлаб чиқилса, бирор кун ишлаб қолса, яхши бўлиб қолар. Биринчидан, қонун қонунга ўхшаши керак, ҳар бир модда бўйича жавобгарлик бўлиши лозим. Давлатнинг фуқаролари олдидаги обрўси қонунларга амал қилинишини таъминлаш билан белгиланади. Олий Мажлис қонунни чиқардими, ижро ҳокимиятининг вазифаси шуни бажариш бўлади.

Куни кеча нотариусга бордим, буни қарангки, барча ҳужжатлар русча. Ваҳоланки, 20-25 олдин ўзбекча эди. Касалхоналарда ҳам шундай. Биз ортга — рус тилига қараб кетяпмиз. Шунчаси етмагандай МДҲ давлатларида рус тилига эътиборни кучайтириш ҳақида ҳужжатлар имзоланди. Алишер Усмонов деган ўзбек бойи Ўзбекистонда рус тилини ривожлантириш учун 5 млн доллар ажратди. Бундай бойларимиз ўнлаб бор. Ўзбек тилига куйинадиган одам борми? Балки биз зиёлилар уларни жалб қилолмаётгандирмиз. Моддий асос бўлмаса, барибир фойдаси бўлмайди.

Қозоқбой Йўлдошев:

— Яқинда Қозоғистон ва Қирғизистонда бўлдим. Уларда ташқи кўринишда тўлиқ давлат тилини кўрдим. Айниқса Олмота ва Остонада ёзувлар деярли тўлиқ қозоқчага ўтган. Ҳатто расман ўтилмаган бўлса ҳам, лотин ёзувига ўтиш бошланган, қонун чиқмасидан аввал. Тил бўйича қонун энг биринчи бизда қабул қилинган эди, лекин бугунги кунда давлат тили борасида энг ортдамиз. Борган сари тилимиз миллат руҳиятига бегоналашиб боряпти. Ҳозирги болалар «мост», «оптом» каби сўзларни ўзбекча деб лисонига қабул қилган. Нима қиляпсан, бу нима аҳвол, деб сўроқлаб турадиган тузилма йўқ — эга йўқ.

Суҳбатимиз бошида қонун яхши бўлса ҳам, бажарилмаса бекор, дегандик. Тўғри фикр шу. Қонунни бир институт бажармайди, бутун халқ зиммасидаги вазифа. Лекин ҳамонки ўзимиз англаб бажармаяпмиз экан, уни бажартирадиган механизм керак. Бизда фақат лавозимлар пайдо бўляпти: тил бўйича ҳокимнинг, директорнинг, фалоннинг ёрдамчиси. Уларнинг фойдасидан кўра, бюджетга зарари кўпроқдир балки. Қандай қилиб ўринбосар ўз бошлиғига тил бўйича йўл-йўриқ кўрсатади? Ўша бошлиқнинг ўзи миллий ғурур, тилдан тилнинг фарқини билса, шунда бўлади. Иншоот қуриб туриб уни «Флоренция», «Версал», «Magic city» дея номлашга ишқибоз бўлса; дўконлардаги маҳсулот номларини ўрисча ёзса... ўрисчани қандай ёзяпсан? «Огурец» демай, «бодринг» дейиш шунчалик муаммоми, масалан? Шунчаки бажаргиси келмайди. Қонунни тан олмайди.

Зуҳриддин Исомиддинов:

— Тилни халқ севиши ўз-ўзидан бўлиб қолмайди, буни анойиларга ўхшаб кутмайлик. Бу борада биздан илгарилаб кетган халқлардан ибрат, андоза оладиган вақт келди. Биз шу пайтгача олам бизга маҳлиё, ҳамма биздан ўргансин, деган тушунчаларни илгари суриб келдик. Ҳолбуки, ўрганадиган нарсаларимиз кўп экан.

Қирғизистон, Қозоғистон каби қўшни давлатларда бўлдим ва билдимки, бизда одамларнинг миллий руҳиятини уйғотувчи воситаларга эътибор берилмас экан. Масалан, Қирғизистоннинг ҳар бир шаҳрида Манас ҳайкали бор, Бишкекда ўнлаб достонларнинг қаҳрамонларининг ҳайкали бор. Биз фақат Адиблар хиёбонига ҳайкал ўрнатиб, жар солиб юрибмиз. Гап фақат ҳайкалда эмас. Дейлик, БМТ биносида Саъдий Шерозийнинг мисралари бор. Нега энди биз Олий Суд биноси пештоқига Бобурнинг қуйидаги мисраларини ёзиб қўймаймиз:

Ҳар кимки, вафо қилса, вафо топқусидир,

Ҳар кимки, жафо қилса, жафо топқусидир,

Яхши киши кўрмагай ёмонлиқ ҳаргиз,

Ҳар кимки, ёмон бўлса, жазо топқусидир.

Тайёр шиор-ку бу. Ёзмаймиз-да лекин, чунки улар наздида биз ўрислашишимиз керак. Қонунни ижро этиш талабига Олий Суд ваколати ҳам бор, лекин қилишмайди.

Суд масаласида бир қанча ҳужжатлар билан танишиб чиққанман. Ўзбек тилида ёзилган, лекин ўзбекча эмас, ўқиган одам тушунмайди. Бирор бир жиноят тафсилоти шундай баён қилинадики, даъвогарам, жавобгарам тушунмайди унга. Ҳали ўзбек тилини давлат тили қилиш учун тоғдай-тоғдай ишларимиз бор. Қайсидир идорада ҳужжат ўзбек тилида ёзилгани билан давлат тили таъминланиб қолмайди.

Ҳусан Карвонли:

— Қозоғистоннинг давлат тили ҳақидаги қонунини ўрганиб чиқдим. Уларнинг қонуни бизникидан кўра анча қатъий экани кўринади. Биз ҳам депутатларимиздан талаб қиламизки, янги қонунда тил қонуни талабаларини бузганларга нисбатан жавобгарлик қатъийлаштирилсин.

Қозоқбой Йўлдош:

— Янги қонун ишланаётган бўлса, унда давлат идораларига мурожаатлар фақат ўзбек тилида бўлиши ҳам белгилаб қўйилиши лозим. Ҳозирги қонунда фуқаролар ихтиёри билан бошқа тилда бўлиши мумкин, дейилган, шу жойлари олиб ташланиши керак.

Иккинчиси. Жой номлари тоза ўзбек тилида бўлиши қонун билан белгилаб қўйилиши керак. Ҳозирги қонунларда бу йўқ. Шунинг учун ҳам Тўйтепани Нурафшон деб форсча қиляпмиз, Бўзни Бўстон деяпмиз — Ўзлигимиздан қочяпмиз. Тожикистон ҳукумати Ўратепа номини туркийча бўлгани учун Истиравшан деб ўзгартирди. Маҳалла, қишлоқ номларини ҳам шундай форс-тожикчага ўзгартиришди. Шулардан ўрганишимиз керак.

Манас номига қўйилган чегара постимиз бор. Нега энди Алпомиш, Гўрўғли эмас? Бефарқлигимиз шу даражадаки, ўз болаларимиз исмини арабча, форсча исмлар қўямиз, ишқилиб ўзбекча бўлмаса бўлди.

Учинчи таклиф. Нарх битиклари, яъни дўконлардаги маҳсулотлар номи, нархи ўзбекчада ёзилиши мажбурий қилиниши керак. Қийин эмас, бир кунда ўзгартиришади.

Кейинги таклиф рекламалар тўғрисида. Рекламалар ўзбекча бўлади, 40 фоиз қисмида бошқа тилда бўлиши мумкин, деган қонун бор. Шунинг тўлақонли ўзбекча бўлиши қатъийлаштирилиши керак.

Бундан ташқари, мулкий мансубликдан қатъи назар, ОАВ мажбурий давлат тилида бўлиши керак. Кино, сериал ва бошқалардаги тилни бузувчи ҳолатларга қонунда кўзда тутилган ҳолда жавобгарлик белгилаш лозим.

Зуҳриддин Исомиддинов:

— Қирғизистонда бўлдим яқинда. Ўшда Бобур номидаги театр бор, унинг номини қирғизчада ёзиб қўйишган. Лекин бунга қаршиман, Қирғизистондаги ўзбек театри қирғизча номда бўлмаслиги керак. Бизда ҳам шундай, яъни бошқа халқларнинг миллий-маданий марказлари ўша халқ тилида бўлиши лозим, бу билан давлат тили камайиб қолмайди. Қонунимиз Конституциямизга зид бўлмаслиги керак, Конституциямизда бошқа халқларнинг миллий тили ва маданий тараққий топишига давлат ёрдам бериши айтилган. Шу нарсага зид келмаса, бўлди. Қолгани Қозоқбой ака айтгандай бўлиши керак.

Ҳусан Карвонли:

— Тил тараққиёти антиномиясига кўра доимий ривожланиб боради, бошқа тиллардан сўзлар киради. Шундай қабул қилинаётган сўзлар ўзбек тили руҳиятидан келиб чиқиб қабул қилиниши керак. Дейлик, руслар Бабур, Навои деб ёзади, биз шундай қилиб ўз тилимизга мослашимиз керак. Шу нарса қонун даражасида мустаҳкамланиши керак.

Янги қонунни ишлаб чиқаётган депутатларимиздан умид қиламиз, яхши қонун чиқаришар. Лекин сиёсий элита, депутатларимиз орасида иккиюзламачилари ҳам кўп. Масалан, минбарга чиқиб, ўзбек тилини мақтаб гапиради, лекин боласини ўрис мактабида ўқитаётган бўлади. Улардан нимадир кутиш ҳам нотўғри. Қонун лойиҳаси устида ишлаётганлар тили ва дили бир инсонлар бўлишидан умид қиламиз.

• Интервюни тўлиқ ҳолда юқоридаги видео орқали томоша қилишингиз мумкин.