Туркияда маҳаллий сайловлар: Эрдўған Истанбулни қайтариб оладими?

Якшанба куни Туркияда умуммиллий муниципал сайловлар бўлиб ўтади. Истанбул асосий «жанг майдони»га айланади, бу ерда президент Ражаб Тоййиб Эрдўған ва унинг Адолат ва тараққиёт партияси мухолифатчиларнинг сайловчилар орасидаги машҳур мэри Акром Имомўғлидан реванш олишга ҳаракат қилади.

Истанбулдаги сайлов натижалари мухолифатчилар 2028 йилги президентлик сайловларида Эрдўған учун қанчалик жиддий хавф туғдира олишини ҳам кўрсатиб беради. BBC Туркиядаги навбатдаги сайловларни таҳлил қилди.

***

Истанбул Туркия президенти Ражаб Тоййиб Эрдўған учун алоҳида аҳамиятга эга.

Бу нафақат у туғилиб ўсган шаҳар, балки сиёсий фаолиятини ҳам 1970-йилларда шу ерда бошлаган: аввалига у Миллий нажот партиясининг Қосимпошо кварталини ҳам ўз ичига олувчи Бейўғли туманидаги ёшлар бўлимига раҳбар бўлган — бу ҳудудда асосан ишчи синф вакиллари яшайди ва Эрдўған ўз болалигини шу ерда ўтказган.

Кейин у сиёсий зинапоялар бўйлаб кўтарила бошлайди, Истанбул мэри ва бош вазир бўлади, кейин эса Туркия президентига айланди.

Эрдўған Истанбул кўчаларида улғайган, Қосимпошодаги футбол майдонларида ва тарихий Эминўну туманида сув ва кунжутли булочка сотиб пул ишлаб топган.

«Эрдўғаннинг шахсияти Истанбул билан белгиланган», — дейди Истанбулдаги Медипол университети коммуникациялар факултети ходими ва Genar сиёсий тадқиқотлар маркази раиси Эҳсон Оқтош.

«Истанбул — унинг уйи. 2019 йилги маҳаллий сайловларда мухолифатга ютқазиш унинг учун фалокат бўлганди», — дея қўшимча қилади Оқтош Адолат ва тараққиёт партияси ва унинг ўтмишдошларининг шаҳардаги 25 йиллик бошқарувига чек қўйган муниципал сайловлардаги мағлубиятни назарда тутиб.

2019 йилги сайловларда Эрдўғаннинг одамини енгган номзод Жумҳурият халқ партияси (республика партияси) вакили, харизматик Акром Имомўғли бўлганди ва ҳозирга қадар шаҳарни бошқариб келади.

Аммо энди Эрдўған Истанбулни қайтариб олмоқчи.

Истанбул бутун Туркия модели сифатида

Эрдўғанга президентлик лавозимида учинчи муддатга қолиш имконини берган президентлик ва парламент сайловларидан қарийб бир йил ўтганидан кейин, 31 март куни мамлакат аҳолиси яна сайлов участкаларига боришади, бу сафар умуммиллий муниципал сайловлар учун.

Жумҳурият халқ партияси йирик шаҳарлар, жумладан Истанбул, пойтахт Анқара ва курорт Анталядаги устунлигини сақлаб қолишга ҳаракат қилмоқда, бу шаҳарларни мухолифат 2019 йилда ҳукмрон Адолат ва тараққиёт партиясидан тортиб олганди.

Истанбулда Эрдўған амалда икки бор ютқазди — аввалига 2019 йил мартидаги сайловларда, кейин эса июнда, ўшанда Марказий сайлов комиссияси Адолат ва тараққиёт партиясининг қоидабузарликларга йўл қўйилгани тўғрисидаги шикоятидан кейин сайловни такроран ўтказганди.

«Йирик шаҳарларда ҳукмрон Адолат ва тараққиёт партияси устидан қозонилган ғалабалар 2019 йилда мухолифатчиларнинг жанговар руҳини оширган, президентлик сайловларида ҳам ғалаба қозониш умидини берганди», — дейди Истанбулдаги Ишиқ университети халқаро муносабатлар факултети сиёсатшунослик профессори Седа Демиралп.

«Мухолифат ўтган йилги президентлик сайловларида Эрдўғанга ютқазган бўлса ҳам, Истанбулдаги ғалаба ва Туркиядаги ғалаба ўртасида ҳамон ўзаро боғлиқлик бор. Агар Имомўғли Истанбулни ўз қўлида олиб қололса, мухолифатнинг 2028 йилги президентлик сайловларидан умидлари катта бўлади».

Оқтошнинг сўзларига кўра, Истанбулдаги ғалаба сиёсий етакчиларга Туркия миллий сиёсатини шакллантириш учун муҳим имкониятларни тақдим этади: «Агар сизни бутун Истанбул қўллаб-қувватласа, сиз миллий сиёсатнинг, жумладан глобал миқёсда амалдаги юзига айланасиз».

Мегаполис аҳолиси сони 16 миллион кишини ташкил этади — бу 85 миллионлик жами аҳолининг қарийб бешдан бир қисми демакдир.

Шаҳардаги электорат турли-туман, у турли сиёсий, этник, диний ва иқтисодий гуруҳларга мансуб бўлиб, Туркиянинг турли шаҳарлари билан чуқур алоқаларга эга. Истанбул кўплар учун Туркия модели ҳисобланади.

Шунингдек, Истанбул мамлакат ялпи ички маҳсулоти ҳажмига сезиларли улуш қўшадиган асосий иқтисодий марказ ҳамдир. Истанбул устидан назорат Туркиянинг иқтисодий фаолиятининг муҳим қисмини, жумладан савдо, туризм ва молияни назорат қилишни англатади.

Имомўғли учун синов

Истанбул мэрлиги учун сайловда Эрдўған ўзининг собиқ атроф-муҳит ва урбанизация вазири Мурат Курумнинг номзодини кўрсатган бўлса-да, бу сайловлар Имомўғли ва Эрдўған ўртасидаги кураш аренаси сифатида кўрилмоқда.

53 ёшли Акром Имомўғли — собиқ тадбиркор, у Истанбулнинг асосан ўрта синф вакиллари истиқомат қиладиган Бейликдузу тумани мэри бўлиб ишлаганида машҳурлаша бошлаган.

У сўнгги ўн йилликда Эрдўғаннинг асосий рақибига айланди — мухолифатнинг бошқа бирор вакили уни енга олмаган.

24 март куни Бейликдузудаги сайловолди митинги чоғида Имомўғли ўз тарафдорларига муваффақиятни такрорлаш ниятида эканини айтди: «2019 йилда биз [АТП бошқаруви]нинг бир саҳифасини ёпгандик, 31 март куни улар ўтмишда қолади».

Сиёсий шарҳловчилар таъкидлашича, Эрдўған устидан янги ғалаба Имомўғлига ўз сиёсий ҳокимиятини мустаҳкамлаш имконини беради ва 2028 йилда бўлиб ўтадиган навбатдаги президентлик сайловларида иштирок этишга замин яратади.

Аммо Имомўғлининг ўзи ҳозирча президентлик амбициялари тўғрисида гапирмаган.

Туркиянинг Cumhuriyet газетасига 24 март куни берган интервюсида президентлик сайловларида қатнашиши эҳтимоли тўғрисидаги саволга жавобан Имомўғли шундай деган: «Истанбул учун катта режаларим бор ва мен шундан бошқа нарсани орзу қилмайман. Тўрт йилдан кейин бўладиган ишлар ҳақида гапиришдан маъно йўқ».

Имомўғлининг сўзларига кўра, мэрлик лавозимида ўтган беш йилда у ўз раҳбарлиги остида шаҳарнинг темирйўл тармоғи кенгайтирилгани, янги яшил ҳудудлар ташкил этилгани ва ижтимоий ёрдам кўрсатиш яхшилангани билан фахрланишини айтган.

У шунингдек шаҳарсозлик лойиҳаларини илгари сурган, минглаб янги турар жойлар қурган ва бу ишни давом эттиришга ваъда берган.

Зилзила қўрқуви

Туркия олти йилдирки иқтисодий инқирозни бошдан кечирмоқда. Мамлакатни ушбу инқироздан олиб чиқиш ваъдалари муниципал сайловлардаги сайловолди кампаниясининг ажралмас қисмига айланди. Аммо Истанбул яна бир хавф билан юзма-юз қолмоқда: зилзила.

Сейсмологлар шаҳарда исталган вақтда вайронкор зилзила рўй бериши мумкинлиги, маҳаллий расмийлар инсонлар орасидаги қурбонларни ва моддий зарарни минимумга тушириш учун барча чораларни кўриши лозимлигидан огоҳлантиради.

Ўтган йили Туркия жанубида иккита кучли зилзила рўй бериши оқибатида 53 мингдан ортиқ киши ҳалок бўлганди.

Адолат ва тараққиёт партияси кун тартиби аввалида шаҳарларни қайта қуриш лойиҳалари туради, бу лойиҳалар авария ҳолатидаги эски қурилмаларни снос қилиш ва зилзилаларга чидамли янги биноларни қуришни ўз ичига олади.

«Мурат Курум номи шаҳар қурилиши билан ассоциация қилинади ва рамзий аҳамиятга эга, — дейди Седа Демиралп. — Аммо бу унинг ғалабасини таъминлаш учун етарли бўлмаслиги мумкин».

«Мурат Курум — Адолат ва тараққиёт партияси доираларида технократ сифатида маълум ва унинг номи ўз бренди орқали эмас, партия билан ассоциация қилинади, Имомўғлида эса барчаси аксинча», — дея қўшимча қилган у.

Эрдўғаннинг кампанияси

Ражаб Тоййиб Эрдўған ўз вазирлари билан муниципал сайловларда иштирок этишга фаоллик билан тарғиб қилмоқда ва Истанбулга алоҳида эътибор қаратмоқда.

Истанбулда 24 март куни тўпланган юз минглаб тарафдорларига мурожаат қиларкан, у «Истанбул ҳақиқий эгасига қайтиши»ни айтди ва тарафдорларини «шаҳарда ғалабани таъминлаш учун тун-у кун ишлаш»га чақирди.

«Биз 31 март куни янги давр эшигини очамиз […] Мен қаерга бормайин, барчага уларни Истанбулдаги қариндошларига қўнғироқ қилиб, улардан Адолат ва тараққиёт партияси учун овоз беришни сўраши кераклигини айтмоқдаман», — деган Эрдўған йиғилганларга қарата.

71 ёшли президент аввалроқ бу «унинг сўнгги сайловлари бўлиши»ни айтганди: учинчи президентлик муддатини ўтказаётган Эрдўған 2028 йилдан кейин ҳам ўз номзодини қўя олмайди. Аммо у ҳозирча ўз вориси номини айтмаган.

«Адолат ва тараққиёт партиясининг бошқа эҳтимолий етакчиси ким бўлишини айтиш қийин, — дейди Оқтош. — Эрдўған — жуда харизматик, жуда кучли етакчи. Биз сўровнома иштирокчиларидан улар Эрдўғаннинг ўрнида кимни кўришни исташларини сўраганимизда, улар ҳеч кимнинг номини айта олмаганди. Бу партия учун катта муаммо».

Аммо президентнинг танқидчилари бу унинг сўнгги сайлови бўлишига ишонқирамайди; улар Эрдўған Истанбулдаги ғалабадан фойдаланиб, ўз ҳокимиятини ҳам миллий, ҳам маҳаллий миқёсда мустаҳкамлаши ва яна бир муддатга сайланиш учун Конституцияга ўзгартириш киритиши мумкин деб ҳисоблайди.

Мухолифат сафларидаги бўлиниш

Олдинги сайловлар билан таққослаганда, Эрдўғаннинг бир устунлиги бор: мухолифат энди олдинги каби якдил эмас.

Жамоатчилик ўртасида ўтказилган сўровлар кўрсатишича, Истанбул учун кураш ўта кескин кечади.

Konda компанияси сўровларига кўра, Истанбулдаги сайловчиларнинг 38,2 фоизи Имомўғлини ёқлашга тайёр, 32,2 фоизи Адолат ва тараққиёт партияси вакили Мурат Курумга овоз бериш истагини билдирган.

Имомўғлининг 2019 йилдаги ғалабасини асосан миллатчилар, дунёвий ҳокимият тарафдорлари, либераллар, консерваторлар, диндорлар ва энг муҳими курдлар (Истанбулда курдларнинг жуда катта жамоаси истиқомат қилади)дан иборат олти партия коалицияси таъминлаганди.

Аммо президентлик сайловларидаги мағлубиятдан кейин мухолифатчилар алянси парчаланиб кетди ва унинг таркибига кирган мухолифатчи партиялар, жумладан Истанбулда кучли ва содиқ сайловчилар базасига эга бўлган курдларнинг Халқ демократик партияси муниципал сайловларда ўз номзоди билан қатнашишни ният қилган.

Мухолифат номзодларининг ҳеч бири Истанбулда ғалаба қозониш учун етарли овоз тўплай олмаслиги аниқ бўлса-да, улар Имомўғлига берилиши мумкин бўлган овозларни ўзига олиб, унинг ғалабасига тўсқинлик қилиши мумкин.

Бошқа томондан, исломчиларнинг Янги партияси охирги сайловда бўлгани каби Адолат ва тараққиёт партиясини қўллаш ўрнига Истанбулда ўз номзоди билан қатнашишга қарор қилгани Имомўғли фойдасига ўйнаши мумкин бўлган муҳим омилдир.

Истанбулда Имомўғли ва Курум ўз ғалабасини таъминлаш учун нафақат содиқ тарафдорларининг овозларига таяниши, балки бошқа партиялар сайловчиларини ҳам ишонтириши керак бўлади.