Бомбалар аэродромнинг яқиндагина қайта тикланган учиш йўлаги ҳамда ангарларга тушган. Ҳарбий базанинг ўзи эса Туркия чегарасидан тахминан 70 километр узоқликда жойлашган. Бу ҳужум Исроилнинг март ойидан буён Суриядаги давлат объектларига қарши илк ҳарбий амалиёти бўлгани айтилмоқда.
Ҳужумдаги эътиборли жиҳати — вақт танлови. Associated Press нашрининг суриялик расмийларга таяниб ёзишича, зарба – базага турк ҳарбий офицерлари ташриф буюрганидан кўп ўтмай берилган. Очиқ манбалар (OSINT) кузатувчилари ҳам ҳужумдан бир неча кун аввал Суриянинг эски, аммо таъмирланган иккита Су-22 қирувчиси минтақа осмонида учгани тасвирга олган. Исроилпараст нашрлар эълон қилган сунъий йўлдош тасвирлари эса сўнгги ойларда ҳарбий базада жонланиш кузатилганини кўрсатмоқда.
Исроилнинг баҳонаси: «Статус-кво бузилиши»
Халқаро ҳуқуқ нормаларига амал қилмайдиган ва бошқа давлат ҳудудини тап тортмай бомбардимон қилган Исроил деярли бир сутка сукут сақлади. Кейин бош вазир Бинямин Нетаняҳу офиси Сурия берилган зарбаларни тилга олмасдан баёнот берди. Унга кўра, «Исроил ва Сурия хавфсизлик масалаларида статус-кво сақланишига келишган. Расмий Дамашқ эса ушбу авиабазага турк қўшинлари жойлашишига рухсат бериш билан бу келишувни бузиш арафасига келиб қолганди». Исроил бундай жойлашув ўз хавфсизлигига таҳдид экани тўғрисида Сурияни қайта-қайта огоҳлантиргани, аммо Дамашқ қулоқ солмагани таъкидланди.
Нетаняҳу кейинроқ эълон қилган чиқишида оҳангни янада кескинлаштирди: «Хабаримиз жуда аниқ эди: «Қилманг!». Улар [Сурия расмийлари] бу хабарни тушунмаган кўринади”,
Мавзуга оид
Бир неча кун олдин Исроил кучлари Идлибда «Абу Зуҳур» авиабазасига зарбалар бериб, буни минтақадаги «статус-кво»ни сақлаб қолиш зарурати, дея баҳолади. Аслида, Туркия Сурия ҳудудига радар ва ҳаво мудофаа тизимлари жойлаштирилса, Исроил ўз қирувчилари Дамашқ осмонидаги эркин ҳаракатлана олмай қолишидан хавотирланмоқда.
Нетаняҳу, Шаара ва Эрдўған. Фото: Reuters / AP / Getty Images / Фотоколлаж Kun.uz
деди у.
Reutersʼнинг ёзишича, зарбадан тўрт кун аввал – 14 августда Моссад раҳбари Роман Гофман Сурия ташқи ишлар вазири Асад аш-Шайбоний билан телефонда гаплашган. Моссад унга турк ҳарбий фаоллиги борасидаги хавотирларни билдирган. Бу Башар Асад ағдарилганидан бери икки томон ўртасидаги энг юқори даражадаги алоқалардан бири экани айтилмоқда.
Исроил матбуоти асл хавотир манбасини ҳам яширмаяпти: Тел-Авив Туркиянинг Сурия ҳаво кучлари ва ҳаво мудофаасини тиклашдаги ролидан хавотирланмоқда. Агар Сурия ҳудудига радарлар ва ҳаво мудофаа тизимлари жойлаштирилса, Исроил қирувчилари Сурия осмонидаги эркин ҳаракатлана олмай қолади – асл «қизил чизиқ» мана шу.
Туркия ва Суриянинг раддияси
Сурия зарбани суверенитетнинг қўпол бузилиши деб баҳолаб, халқаро ҳамжамият ва БМТ Хавфсизлик Кенгашини Исроилнинг ҳаракатларини қоралашга чақирди.
Сурия ташқи ишлар вазири Асад аш-Шайбоний Axios нашрига берган изоҳида Исроилнинг талқинини бутунлай рад этди. Унинг сўзларига кўра, базада «Туркия базасини ташкил этиш, доимий турк ҳарбийлари иштироки ёхуд кучлари жойлаштириш нияти» умуман бўлмаган. Вазир базанинг деярли бўш тургани, ҳали тўлиқ таъмирланмагани ва ишлар айнан Сурия ҳарбий-ҳаво кучлари эҳтиёжи учун олиб борилаётганини таъкидлади.
Асад аш-Шайбоний / Фото: Getty Images
«Турк офицерлари бир неча кун аввал базага келгани рост. Бироқ бу — ҳарбий тайёргарлик ва тажриба алмашинуви бўйича одатий ҳамкорликнинг бир қисми; Сурия худди шундай ҳамкорликни Саудия Арабистони, Иордания, Қатар ва Россия билан ҳам юритади», деди у. Энг муҳими, Аш-Шайбоний зарба арафасида Исроил билан бевосита алоқада бўлиб, базадаги ишлар моҳиятини тушунтирганини айтди. Шунга қарамай бомбалар отилди.
Аслида охирги йилларда АҚШ воситачилигида Исроил–Сурия хавфсизлик келишуви устида музокара олиб борилмоқда. Аш-Шайбонийнинг айтишича, келишув формуласи ҳатто қоғозда тайёр бўлган, бироқ Исроил ўз мажбуриятларидан ортга чекинган.
Туркия эса қаттиқроқ оҳангда жавоб қайтарди. Ташқи ишлар вазирлиги берилган зарбаларни «кучли қоралашини», ҳужум Суриянинг ҳудудий яхлитлигини бузгани ва мамлакатни барқарорлаштириш саъй-ҳаракатларига зарба эканини билдирди.
Туркия Мудофаа вазирлигининг маълум қилишича, «зарба олдидан ҳам, ҳужум пайтида ҳам базада ҳеч қандай турк ҳарбий делегацияси бўлмаган». Шунингдек, турклар Исроил «беандиша ҳужумлар»ини тўхтатиши шартлигини айтиб, Сурия ҳарбий салоҳиятини тиклашга кўмак беришда давом этишини таъкидлади.
Қайд этиш мумкин бўлган ҳолат, Сурия томони турк зобитларининг ташрифини тан олган бўлса, Анқара бу масаласини бутунлай рад қилди.
АҚШнинг аралашуви: «Кераксиз эскалация»
Кутилмаган реакция, сўнгги вақтларда Исроилни ҳаракатларини қоралаши оддий ҳолга айланган – АҚШ вакилидан янгради. АҚШнинг Анқарадаги элчиси ва Сурия бўйича махсус вакил Том Баррак ўз постида Исроил зарбаларини очиқ танқид қилиб, уларни «кераксиз эскалация» деб атади. «Бундай ҳаракатлар минтақавий барқарорликка хизмат қилмайди», деди у.
Том Баррак ва аш-Шаара / Фото: Anadolu
Том Баррак ва аш-Шаръа/ Фото: Anadolu
Элчининг сўзларига кўра, Аҳмад аш-Шаръа ҳукумати тажовузкор позицияда эмас ва Исроил билан кескинликни юмшатиш тарафдори ҳисобланади. АҚШ эса Исроил, Туркия ва Сурия ўртасида тўқнашувнинг олдини олувчи механизм устида ишлашда давом этади.
Президент Доналд Трамп Axios нашрига зарба ҳақида хабардор қилинганини тасдиқлади, бироқ изоҳ беришдан бош тортди. Чунки Эрдўған ҳам, Биби ҳам Трамп учун «ҳурматга сазовор» етакчилар. Шунингдек, Қатар, Миср, Саудия Арабистони ва Иордания ҳам Исроилнинг зарбаларини қоралади.
Туркия учун нега Сурияга бунчалик муҳим?
2024 йил декабрида диктатор Башар Асад режими ағдарилгач, Туркия янги Сурия ҳукуматининг бош таянчига айланди. Бунинг кўплаб сабаблари бор.
Биринчидан, Туркияда яшаётган миллионлаб суриялик муҳожирларнинг қайтиши учун барқарор ва жозибали Сурия керак.
Туркиядаги суриялик муҳожирлар лагери / Фото: Anadolu
Иккинчидан, Туркия ўзи «террорчи деб ҳисоблайдиган» курд қуролли гуруҳларини Сурия армиясига интеграция қилинишидан бевосита манфаатдор.
Бундан ташқари, урушдан вайрон бўлган ҳудудларни тиклаш, ҳарбий ёрдам – турк компаниялари учун улкан иқтисодий имконият. 2025 йил августида икки давлат ҳарбий тайёргарлик ва маслаҳат бўйича ўзаро англашув меморандумини имзолаган. Шундан сўнг, турк мутахассислари суриялик ҳарбийларни ўқитишга киришганди. Таҳлилчиларнинг ёзишича, зарба берилган «Абу Зуҳур» авиабазаси азалдан Туркия таъсир доираси ҳисобланган ҳудуднинг қоқ марказида – Идлибда жойлашган.
Исроил расмийларининг таҳдидлари
Зарбадан кейинги кунларда Исроил раҳбарияти оҳангни пасайтириш ўрнига уни кучайтирди. Нетаняҳу 19 август кунги чиқишида Исроил ўз чегаралари томон силжиётган турк ҳарбий иштирокига тоқат қилмаслигини билдирди.
Исраил Кац ва Нетаняҳу
Мудофаа вазири Исраил Кац эса таҳдидни шахсий даражага олиб чиқди. Кац атайлаб турк тилида ёзилган постида «Эрдўған Туркияни Сурияда хатарли саргузаштларга судрамоқда» деди. Шунингдек, у турк етакчисига Исроил қатъиятини синаб кўришдан кўра парламентдаги хаёлпараст нутқларини давом эттиришни «маслаҳат» берди.
Анқаранинг жавоби
Туркия ҳам Исроил таҳдидларига чекиниш билан жавоб бермади. Туркия президентлик девони Кац ва Нетаняҳунинг баёнотларидан сўнг Исроил айбловларини «асоссиз» ҳамда ноқонуний ҳаракатни оқлашга уриниш, деб атади. Шунингдек, турклар келгусида Сурияда ҳарбий куч жойлаштириш эҳтимолини истисно қилмади: Анқара Дамашқ билан ҳамкорликни қатъий давом эттиради.
Ташқи ишлар вазири Ҳоқон Фидан эса Исроил Сурияни издан чиқараётгани ва Туркия ўз манфаатларини ҳимоя қилишдан тортинмаслиги ҳақида баёнот берди.
Айрим турк нашрлари Исроилнинг зарбасини «уруш провокацияси» дея баҳоламоқда. Ҳукумат доираларида эса бу ҳужум Туркиянинг «минтақавий хавфсизлик ҳамкори» сифатидаги обрўсига ташланган синов, деб қабул қилинмоқда.
«Исроилга кучли қўшни керакмас»
«Абу Зуҳур» авиабазасига берилган зарба – йирик ҳужумлар занжирининг сўнгги ҳалқаси, холос. Аслида 2024 йил декабрдан – Асадлар режими қулаган илк соатларданоқ Исроил Сурия ҳарбий инфратузилмасини тизимли йўқ қилишга киришган.
Al Jazeera'нинг ҳисоб-китобларига кўра, биринчи йилнинг ўзида Сурияга 600 дан ортиқ зарба берилиб, мамлакат ҳаво мудофааси деярли бутунлай ишдан чиқарилди. Исроил Жўлан тепаликларидаги буфер зона ва стратегик чўққини ҳам эгаллади.
Мудофаа вазирлиги биноси Исроил ҳужумилан кейин / Фото: AFP
Исроил кучлари 2025 йил баҳорида турк делегацияси кўздан кечирган Т4 ва Палмира авиабазалари, ёзда эса Дамашқдаги Мудофаа вазирлиги биноси нишонга олинди. Мантиқ ҳар сафар бир хил: Сурия армияси, айниқса Туркия кўмагида қайта тикланмаслиги керак. Таҳлилчиларга кўра, сўнгги бомбалаш ҳам Исроил – Сурия яқин йилларда ҳаво кучларига эга бўлишини умуман истамаслигини англатади.
Туркия билан муносабатлардаги кескинликка Исроилнинг Ғазодаги геноцид уруши ҳам таъсир қилган. Туркия 2024 йилдаёқ Исроил билан савдони тўхтатди, Эрдўған Нетаняҳу ҳукуматини энг кескин иборалар билан танқид қилиб келади.
Исроилда эса Туркияни «янги Эрон» деб аташ урфга айланди — бу иборани собиқ бош вазир Нафтали Беннетт ишлатган. Октябрда Исроилдаги сайловлар олдидан Анқарага нисбатан қаттиққўллик PR компанияни бир қисми сифатида ҳам ишлатилмоқда. Чунки, Исроил расмийлари қанчалик таҳдидлар қилишмасин, умумий мудофаа келишувига эга НАТО аъзоси билан уруш уларга ҳам оғирлик қилади.
Исроилнинг сўнгги ҳужуми оқибатлари / Фото: Reuters Airbus орқали
Авиабазага берилган зарба шуни кўрсатди: Сурия энди кўп тармоқли кураш майдонига айланмоқда. Таҳлилчиларнинг таъкидлашича, иккала давлат ҳам гарчи Суриядаги «барқарорлик»ни ёқлаб баёнотлар берса-да, ҳар бир томон «барқарорлик» тушунчасига турлича маъно юклайди. Исроил учун барқарорлик Суриянинг ҳарбий жиҳатдан заиф ва бўлиниб ётиши бўлса, Туркия учун бу – кучли иттифоқчи ва ташқи таҳдидлардан ҳимояланган янги Сурия армиясининг яратилишидир. Сурияликлар эса ўз давлатини қайта қурмоқчи.
Ҳозирча Туркия ва Исроил бир-бири билан бевосита эмас, балки Суриядаги объектлар ва ижтимоий тармоқдаги баёнотлари орқали «гаплашмоқда».
