Британиядаги сайловлар: экзит-полл бош вазир алмашишини кўрсатмоқда

Буюк Британиядаги парламент сайловларида сэр Кир Стармер бошчилигидаги, сўнгги 14 йил давомида мухолифатда бўлган Лейбористлар партияси устунлик қилмоқда, сайлов участкаларида нуфузли компаниялар ўтказган сўровлар асосига қурилган прогнозлар шуни кўрсатмоқда.

Бир неча соатдан кейин расмий ҳисоб-китоблар яққол картинани намойиш этади, шундан сўнг бош вазир Риши Сунак сайловчилар билан хайрлашиб, қирол Чарлз III ни ҳукумат алмашиши тўғрисида хабардор қилиш учун саройга йўл олади.

Консерваторлар нима учун ютқазди?

BBC, ITV ва Sky News буюртмасига кўра ўтказилган экзит-полл маълумотларига қурилган прогнозлар лейбористлар 650 ўринлик парламентда мутлақ кўпчиликни ташкил этиши — 410 ўринга эга бўлиши, торилар (консерваторлар) фракцияси эса 345 депутатдан 131 депутатгача қисқаришини кўрсатганди.

Бу прогноз Либерал-демократик партия позицияси ҳам мустаҳкамланганига ишора қилади — агар бу тўғри бўлиб чиқса, мазкур партия 61 мандат олиши мумкин. Ўнг популист Найжел Фаражнинг «Ислоҳот» партияси эса 13 ўринга эга бўлади, бу сайловолди кампанияси вақтида кутилган натижадан анча кўпроқ. Шунингдек Шотланд миллий партиясининг парламентдаги вакиллари сони кескин қисқариб, атиги 10 тага тушиши прогноз қилинган.

Буюк Британиядаги сайловолди сўровлари бўйича тан олинган нуфузли политолог, сэр Жон Кертис BBC учун берган интервюсида «Ислоҳот» партияси ва шотланд миллатчилари бўйича прогнозлар бироз ишончсизроқ эканини айтади.

Сўровлар Англия, Шотландия ва Уэлсдаги 130 та сайлов участкаларидан чиқиш жойларида ўтказилган, аммо Шимолий Ирландияда эмас. Сўнгги бешта парламент сайловларида унинг натижалари якуний натижалар билан 1,5 тадан 7,5 тагача ўрин фарқи билан мос келган.

Овозларни ҳисоблаш якунланган 32 та сайлов округидан 28 тасида лейбористлар устун келишган (жумладан, олдинги сайловларда консерваторлар ғолиб чиққан 12 округда ҳам), либерал-демократлар эса — иккитасини ўзиники қилган (улар ҳам консерваторларнинг тарафдорларини ўзига оғдирган), Консерватив партия фақат икки округни ўз қўлида сақлаб қололган.

Яна бир округда «Ислоҳот» партияси вакили ғалаба қозонган, у Консерватив партиядан келиб қўшилганди.

Консерваторларнинг мағлубияти лейбористлар сайлов кампаниясини кучли олиб боргани билан эмас, кўпроқ консерваторларнинг жамоатчилик орасидаги обрўси тушиб кетгани билан изоҳланади.

Ториларнинг ҳокимиятдаги 14 йили мобайнида 1950-йиллардан буён илк бор аҳолининг ҳаёт даражаси пасайиши кузатилди. Бунда айбдорлар — 2008-2009 йиллардаги молиявий инқироздан кейин давлат харажатларидаги қаттиқ тежамкорлик, ковид пандемиясии ва асосийси — брексит бўлди, бу савдо ва инвестицияларни кескин қисқартирди.

Мухолифатчиларга эса аҳолига биргина нарсани — ўзгаришларни ваъда қилишнинг ўзи етарли эди. Улар бутун кампанияни биргина сўзни шиор қилган ҳолда ўтказишди: «Ўзгаришлар!».

Ҳукмрон партия икки йилдан буён сўровларда мухолифатчиларга ютқазиб келади, аммо унда парламентдаги кўпчилик ва қонуний беш йиллик муҳлат охиригача — 2025 йил январига қадар ҳукуматда қолиш ҳуқуқи бор эди.

Риши Сунак бундан кейин вазият янада ёмонлашишини англаб, тарафдорлари учун кутилмаган ҳолда ва ўз стратегларининг маслаҳатларига қарши бориб, бир ярим ой олдин 4 июл кунига навбатдан ташқари сайловлар белгилаганди.

У кутилганидек оғир мағлубиятга учради.

Лейбористлар сўнгги бор 2005 йилдаги сайловларда ғолиб чиққанди.

2019 йилда ўтказилган сайлов якунларига кўра лейбористлар 202 ўрин олган ва бу партиянинг 1935 йилдан буён энг ёмон натижаси эди.

Бу Буюк Британияда мамлакат 2020 йилда расман Евроиттифоқни тарк этганидан кейин ўтказилган илк парламент сайловлари бўлди.

Буёғига нима бўлади?

Экспертлар маҳаллий вақт билан соат 22:00 да участкалар ёпилганидан беш-олти ўтиб сайловда ким ғолиб бўлгани ойдинлашишини айтишган.

Жума куни тонгига келиб нисбатан аниқ бўлган якуний натижалар пайдо бўлади.

Сайлов бир турда ўтказилди — кўпчилик овозга эга бўлган номзод депутатлик мандати билан Вестминстерга боради.

Жамоалар палатасида 650 ўрин бор. Оддий кўпчилик учун 326 овоз етарли.

Депутатлар маҳаллий пабларда шампан қадаҳлари кўтариб бўлишгач, қиролга содиқлик изҳор этиш учун Лондонга йўл олишади. Шу сабаб туфайли парламентда доимо 650 нафардан кам депутат ўтиради — Шимолий Ирландиядаги «Шинн Фейн» миллатчилик партиясининг парламентга ўтган депутатлари уйда қолишади.

Парламентдаги биринчи йиғилиш 9 июл куни ўтказилади. Унда спикер сайланади (бу лавозимга яна сэр Линдси Ҳойл даъвогарлик қилмоқда), бир неча кундан кейин янги сайланган депутатларнинг қасамёд қилиш маросими ўтказилади.

Янги парламент яна бир ҳафта ўтиб, 17 июл куни ишга киришади, ўшанда янги сессиянинг расмий очилишида қирол янги ҳукуматнинг устувор вазифалари ҳақида нутқ сўзлайди.

Парламент фақат кузга бориб, ёзги таътил ва сентябр-октябр ойларида ўтказиладиган партия конференцияларидан кейин, парламентнинг барча қўмиталари раҳбарлари ва аъзолари аниқланиб, ҳукумат яқин ойлар учун бюджетни тақдим этганидан кейингина тўлиқ куч билан ишга киришади.

Янги парламент мамлакат қайси йўналишда, қандай маблағлар эвазига ривожланишда давом этишини белгилаб беради.