Тасвирга олиш учун розилик олиш талаби ОАВ фаолиятига қандай таъсир қилади? Адлия вазирлиги изоҳи

Адлия вазирлиги ташаббуси билан шахсларнинг тасвирга бўлган ҳуқуқлари ҳимоясини таъминлаш учун бир нечта қонун ҳужжатларига ўзгартириш киритилмоқда.

Хусусан, Фуқаролик кодексини қуйидаги мазмундаги 100-1-модда билан тўлдириш таклиф қилинган:

«Шахсни тасвирга (фототасвир, видеоёзув, у акс этган тасвирий санъат объекти ёки уни идентификация қилиш имконини берадиган бошқа ташқи белгилар йиғиндиси) олиш (тасвирини яратиш) ва ундан фойдаланишга фақат ушбу шахс розилиги билан йўл қўйилади».

Лойиҳада, шунингдек, тасвирдан фойдаланиш деганда нима назарда тутилиши, қандай ҳолларда шахсларни тасвирга олиш ва ундан фойдаланиш учун розилик олиш талаб этилмаслиги белгиланган.

Kun.uz ушбу лойиҳа юзасидан саволлар билан Адлия вазирлиги масъул ходими Муроджон Нажмиддиновга юзланди.

– Ушбу қонун лойиҳасини ишлаб чиқишнинг қандай зарурати бор эди?

– Конституцияга кўра, ҳар ким ўзи тўғрисида ноқонуний олинган маълумотлар йўқ қилинишини талаб қилишга ҳақли. Фуқаролик кодексига асосан тасвир ҳуқуқи дахлсиз экани белгиланган.

Бировнинг шахсий маълумотларини, жумладан, тасвирга олиш, расмга ишлов беришга оид муносабатлар «Шахсга доир маълумотлар тўғрисида»ги қонун билан тартибга солинган. Аммо бу қонун шахс томонидан бошқаларнинг тасвирига шахсий, маиший мақсадларда ва иш (тижорат) фаолияти билан боғлиқ бўлмаган ҳолатлар учун қўлланмайди. Шу боис қонунларда кишиларнинг тасвирга бўлган ҳуқуқи дахлсиз этиб белгиланган бўлса-да, амалда ушбу ҳуқуқдан фойдаланиш борасидаги энг асосий қоидалар ҳам мавжуд эмас. (Масалан, кишини тасвирга олиш учун қачон рухсат сўраш кераг-у, қачон шарт эмас?)

Мазкур жиҳат тартибга солинмагани боис қуйидаги салбий оқибатларни келтириб чиқармоқда:

1. Кишиларнинг бошқа турдаги шахсга доир маълумотлари қаторида тасвирини рухсатсиз тарқатиш ҳолатлари йил сайин кўпайиб бормоқда.

Хусусан, 2021-2024 йилларда маънавий ёки моддий зарар етказиши мумкин бўлган маълумотларни ошкор этиш/шахсий ҳаёт дахлсизлигини бузиш бўйича 1 950 та маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этилган бўлиб, ушбу турдаги ишлар сони 2,5 бараварга ошган. Сўнгги 5 йилда шахсий, оилавий сирларни кишининг розилигисиз йиғиш ва уни интернетда тарқатиш таҳдиди, товламачилик каби жиноятлар кўпайиб бормоқда. Бунинг натижасида ўз жонига қасд қилиш ҳолатлари ошмоқда;

2022 йилда оғир оқибатга олиб келган шахсга доир маълумотлар тўғрисидаги қонунчиликни бузиш 2019 йилга нисбатан 38 фоизга, ноқонуний эгалланган шахсга доир маълумотлар орқали ҳақорат/туҳмат қилиш 50 фоизга, тасвирларни ошкор қилиш билан қўрқитиб, аёлни жинсий алоқа қилишга мажбурлаш 4 бараварга, товламачилик 2 бараварга ошган.

2. Контент яратиш учун турли ҳолатларни симуляция қилиш (пранк) ва унда кишиларнинг қадр-қимматини камситувчи тасвирларни уларнинг розилиги ва ҳаттоки хабарисиз интернет тармоғига жойлаштириш ҳолатлари учрамоқда;

3. Шахсларнинг кийиниш жойларида ёки бошқа ҳолатларда ҳам кузатув камералари ўрнатилмоқда ва айрим ҳолларда ундаги тасвирлар интернетда тарқатилмоқда. Масалан, дўконларнинг кийим алмаштириш хоналари, ҳаммомлар (сауналар), ётоқхоналар, ҳожатхоналар, айрим тиббиёт хоналарида (масалан, «UZI» текшируви учун мўлжалланган) ўрнатилган видеокузатув камералари кўплаб эътирозларни келтириб чиқармоқда. Хусусан, Қўқон давлат педагогига университетида қизлар ётоқхонасига яширин камера ўрнатилиши интернетда кескин муҳокамаларга сабаб бўлди.

4. Тасвир ҳуқуқи дахлсизлиги чегараси белгиланмаган. Амалдаги қонунчилик бўйича барчанинг тасвирга бўлган ҳуқуқи кафолатланган. Бироқ қонунчиликда ушбу ҳуқуқ қаерда бошланади-ю, қаерда тугайди – белгиланмаган. Масалан, гап давлат хизматчиси ёки қидирув эълон қилинган киши ҳақида кетаётган бўлса-чи?

Шунингдек, бугунги кунда ҳуқуқбузарликнинг олдини олишда жамоатчилик назоратининг турли воситаларидан фойдаланилмоқда. Масалан, йўл ҳаракати қоидаларини бузилганлик ҳақидаги видеоёзувларни масъул идораларга жўнатиб, Ички ишлар вазирлигининг махсус веб-сайтига жойлаштирган одамларни рағбатлантириш тизими жорий этилган.

Ҳуқуқбузарликни тасвирга олишда айрим ҳолларда ҳуқуқбузарнинг ўзи ҳам камера объективига тушади. Таъкидлаш лозимки, шахс сифатида унинг ҳам ҳуқуқлари бор – тасвирга бўлган ҳуқуқи дахлсиз. Шу билан бирга, бу ерда давлат ва жамоат манфаатлари ҳам бор – яъни ҳуқуқбузарга нисбатан тегишли жавобгарлик белгиланиши керак. Шу боис, дахлсизлик ҳуқуқининг ҳам чегараси бўлиши, розилик талаб этилмайдиган ҳолатлар доираси белгиланиши лозим.

– Хорижий давлатларда ушбу муаммоларга қандай ечим берилган?

– Адлия вазирлиги томонидан 30 га яқин хорижий давлат, шу жумладан, ҳуқуқий тизими ва аҳолининг ҳуқуқий маданиятидаги ўхшашликларни инобатга олган ҳолда Марказий Осиё давлатлари қонунчилиги таҳлил қилинди. Қиёсий таҳлил натижаларига кўра, хорижий давлатларда асосан 8 турдаги ҳаракат – тасвирга олиш, уни ошкор этиш, тарқатиш, нашр этиш, кўпайтириш, сақлаш, сотиш ва ундан фойдаланиш учун розилик олиш талаби қўйилган.

Европа Иттифоқи, Германия, Украина, Чехия, Грузия, Венгрия, БАА, Исроил, Россия, Қозоғистон, Тожикистон, Туркманистон, Хитой ва Монголияда шахсларни тасвирга олиш, уни ошкор қилиш ва ундан фойдаланишда розилик талаб қилинмайдиган қуйидаги асосий ҳолатлар доираси белгиланган:

– давлат, жамият ва бошқа жамоат манфаатлари учун фойдаланиш;

– тасвир барча учун очиқ жойлар, оммавий тадбирларда олинган бўлса

ва шахс тасвирнинг асосий объекти бўлмаса;

– агар жисмоний шахс фотосурат ёки бошқа санъат асарида позада туриш учун ҳақ олган бўлса;

– бино-иншоот ва ижтимоий объектларда хавфсизликни таъминлаш;

– давлат органларининг вазифа ва функцияларини бажариш, жумладан, суд-тергов фаолиятини амалга ошириш билан боғлиқ бўлса.

Айрим давлатлар, хусусан, Қозоғистонда оммавий ахборот воситаларига тасвирга олиш ва ундан фойдаланиш бўйича истиснолар берилган. Масалан, «Оммавий ахборот воситалари тўғрисида»ги қонуннинг 14-моддасига асосан тарқатилаётган ахборот давлат ходимининг ўз фаолияти билан боғлиқ ҳолатдаги тасвирини ўз ичига олса, бундай ҳолларда розилик олиш талаб этилмайди (аналогик норма қонун лойиҳасида ҳам акс эттирилди).

– Лойиҳада назарда тутилмаган ҳолат: вафот этган кишиларнинг тасвиридан фойдаланиш учун қандай бўлади?

– Юқорида айтилганидек, умумий қоида тариқасида ҳар қандай шахснинг фото ёки видеотасвиридан фойдаланиш учун унинг розилиги талаб қилинади. Шахснинг тасвири деганда фототасвир, видеоёзув, у акс этган тасвирий санъат объекти ёки уни идентификация қилиш имконини берадиган бошқа ташқи белгилар йиғиндиси тушунилади.

Вафот этган кишиларнинг тасвиридан фойдаланиш учун агар у очиқ манбалардан олинмаган бўлса, шахс вафотидан неча йил ўтган бўлишидан қатъи назар, унинг ворисларидан розилик олиниши керак. Чунки фуқаролик қонунчилигининг умумий қоидаларига асосан шахсий номулкий ҳуқуқлар муддатсиз муҳофаза қилинади.

– Тасвирга олиш учун розилик олиш талаби сўз ва матбуот эркинлигига қандай таъсир кўрсатади?

– Лойиҳанинг қабул қилиниши сўз ва матбуот эркинлиги кафолатларини кучайтиради. Хусусан, ОАВ вакиллари қонуний фаолиятини тўсқинликсиз амалга ошириши учун зарур бўлган барча ҳоллар ва жойларда ҳеч қандай розиликсиз кишиларни тасвирга олиши мумкинлиги қатъий белгиланмоқда.

Таъкидлаш керакки, амалдаги қонунчиликда кишиларни розилигисиз уларни тасвирга олиш, тасвирни тарқатиш учун ҳеч қандай истиснолар белгиланмаган. Шу боис, агар киши (жумладан, давлат хизматчиси ҳам) унинг тасвиридан фойдаланиш учун розилик бермаган бўлса, тасвирдан фойдаланаётган субъектлардан (жумладан, ОАВ) ўчиришни талаб қилиши мумкин ва унинг ушбу талаби қаноатлантирилиши керак.

Лойиҳа билан эса ОАВ фаолиятини амалга ошириши учун зарур бўлган қуйидаги ҳолларда розилик талаб қилинмаслиги белгиланмоқда:

– хизмат вазифасини бажариш, жамоатчилик фаолиятини амалга ошириш жараёнида давлат хизматчиси ва ҳокимият вакилини тасвирга олиш ва ундан фойдаланишда;

– жамоат жойлари ҳамда митинг, йиғилиш ва намойишлар, шунингдек, оммавий тадбирларда умумий жараёнларни акс эттириш мақсадида шахсларни тасвирга олиш ва ундан фойдаланишда; Бунда умумий жараёнларни тасвирлашда алоҳида кишиларни тасвирга олиш ҳам мумкин. Айтиш керакки, кўчани тасвирга олаётганда камера объективига ўнлаб кишилар (қиёфасини аниқлашга имкон берадиган даражада) тушиши мумкин ва бунинг учун уларнинг барчасидан розилик олиб чиқиш шарт эмас.

– содир этилган ёки этилаётган ноқонуний хатти-ҳаракатлар, шунингдек, жамият ва давлат хавфсизлигига таҳдид солувчи бошқа воқеа-ҳодисалар тўғрисида хабар беришда, уларни тасвирга олиш ва ундан фойдаланишда;

– тасвир шахс томонидан ҳамма фойдалана оладиган қилинган бўлса ёки ҳамма фойдаланиши мумкин бўлган манбадан олинган бўлса.

Бунда киши ўз тасвирини интернетда, жумладан, очиқ платформаларда, масалан, ижтимоий тармоқлар, рекрутинг платформалар, баннерлар жойлаштириши, оммага тақдим этиши сингари ҳолатлар назарда тутилмоқда.

– Лойиҳада келтирилган «ахборотни ноошкора (яширин) олишга мўлжалланган техника воситалари» деганда нимани тушуниш лозим?

– Лойиҳа билан шахсий ва оилавий сирларни ташкил этувчи ахборотни тўплаш ёки тарқатиш мақсадида ахборотни ноошкора олиш учун мўлжалланган техника воситаларидан фойдаланиш учун жавобгарлик белгиланмоқда.

Шахснинг шахсий ёки оилавий сирни ташкил этувчи шахсий ҳаётга оид маълумотларни қонунга хилоф равишда йиғиш мақсадида ахборотни ноошкора олишга мўлжалланган техника воситалардан қонунга хилоф равишда фойдаланиш факти (масалан, меҳмонхона ётоқхоналарида яширин камера ўрнатиш) маъмурий жавобгарликка тортишни истисно этади.

Чунки ҳуқуқбузарликни содир этишга тайёргарлик кўриш ёки уни содир этишга суиқасд қилиш маъмурий жавобгарликка тортишга асос бўла олмайди.

Махсус воситаларга визуал маълумотларни олиш учун мўлжалланган техник воситалар киради. Масалан, визуал маълумотларни олиш учун асосий қисми яширилиб, тасвирга олувчи қисми (нуқтаси) туйнук орқали ташқарида чиқарилган (pinhole) объективлар шундай техникалар сирасига киради. Масалан, ручка, тугма, соат кўринишида ниқобланган камералар мисол бўлади.

Ушбу воситалардан фойдаланишнинг ижтимоий хавфлилиги шундаки, жабрланувчи бундай воситаларни пайқамайди ва ўзига нисбатан содир этилаётган қилмишнинг олдини олиш, тўхтатиш имконига эга бўлмайди. Бундай мосламалар кишиларнинг шахсий ва оилавий сирлари, давлат, ҳарбий ва хизмат сирлари, ноу-ҳау ва тижорат сирига оид маълумотларни ноқонуний тўплаш, тарқатиш ва бошқа мақсадларда фойдаланишга имкон яратади.

Таъкидлаш лозимки, юқорида келтирилган масалалар бугунги кунда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ва судлар томонидан умумий асосда кўриб чиқилмоқда. Бироқ тасвирни ошкор қилиш, ундан фойдаланиш билан боғлиқ ҳолатда (шахс дахлсизлигини таъминлаш) механизми мавжуд эмаслиги ҳуқуқни қўллаш жараёнини мураккаблаштиради ва бир масала бўйича турли ёндашувлар шаклланишига сабаб бўлмоқда.

Фаррух Абсаттаров суҳбатлашди.

P.S. Қонун лойиҳасининг жамоатчилик муҳокамаси 28 март куни якунланган. Адлия вазирлиги вакили муҳокамадан мақсад фақатгина аҳолини хабардор қилиш эмас, балки уларнинг фикр ва мулоҳазаларини ўрганиш асосида лойиҳани такомилига етказиш эканини билдирган. Айни вақтда лойиҳа қайта ишланиб, Олий Мажлисга киритилиши кутилмоқда.