Екатеринбургдаги рейд ва Бокунинг жавоби. Воқеалар ривожи
|02:25 / 01.07.202521 34611 мин
Екатеринбургда йигирма йил олдинги қотиллик туфайли Озарбойжон диаспораси вакилларини қўлга олиш учун рейд ўтказилди. Икки киши қўлга олиш чоғида жон берган, етти киши ҳибсга олинган. Боку аввалига Россия билан боғлиқ маданий тадбирларни бекор қилди, кейин «Sputnik Озарбойжон» офисида тинтув ўтказилиб, икки киши қўлга олинди.
Екатеринбург суди тергов 2001-2011 йилларда озарбойжон диаспораси вакилларини ўлдириш ва суиқасд қилишда гумон қилган етти кишини тергов изоляторига ташлаш ҳақида ҳукм чиқарди. Маҳаллий нашрлар хабар беришича, шу кунларда шаҳарда келиб чиқишига кўра озарбойжонлик бўлган гуруҳ вакилларини қўлга олиш бўйича рейд ўтказилган, бу хавфсизлик кучлари томонидан куч ишлатилиши билан кечган. Гумонланувчиларнинг икки нафари қўлга олиш вақтида вафот этган, қолганлари калтаклаш излари билан судга олиб кетилган. Озарбойжон Россиядан хавфсизлик кучларининг рейд пайтидаги ҳаракатларини текширишни талаб қилмоқда ва аллақачон мамлакатда Россия томонидан режалаштирилган барча маданий тадбирларни бекор қилмоқда ва «ФХХ жосуслари»ни қўлга олмоқда. Қуйида ака-ука Сафаровлар иши бўйича асосий маълумотлар келтирилади.
Екатеринбургдаги рейд
2025 йил 27 июн куни Екатеринбургда келиб чиқишига кўра Озарбойжондан бўлганлар оммавий тарзда қўлга олиниши кузатилди: 2001–2011 йилларда содир этилган қотилликлар ва суиқасдларга алоқадорлиги текширилиши учун 50 га яқин киши Тергов қўмитасига етказилган.
Икки асосий гумонланувчи, ака-ука Гусейн ва Зияддин Сафаров қўлга олиш ҳаракатлари вақтида вафот этган, уларнинг юрагидаги муаммолари бўлгани айтилган. E1 нашри хабарига кўра, улар қўлга олиш чоғида ўзини ёмон ҳис қила бошлаган. Яна уч киши шифохонага тушиб қолган, улардан бири – Камол Сафаров – жонлантириш бўлимида қолмоқда. Нашрнинг таъкидлашича, бу иш жами 15 кишини қамраб олган, улар орасида Сафаровлар оиласининг тўққиз вакили, шунингдек Аҳлиман Ганжиев ва Азиз Аббосов ҳам бор.
Кейинги куни Тергов қўмитасининг Свердловск области бўйича бошқармаси «этник жиноий гуруҳ фаолиятига чек қўйилгани»ни эълон қилди. Унинг аъзоларига нисбатан бир гуруҳ шахслар томонидан олдиндан тил бириктириб, буюртма асосида одам ўлдириш ва суиқасд қилиш ҳолатлари бўйича жиноий иш қўзғатилган.
Тергов версиясига кўра, қўлга олинганлар 2001 йил май ойида «Каспий» кафеси (ака-ука Сафаровларга тегишли) ёнида пичоқланиши оқибатида шифохонада вафот этган, келиб чиқишига кўра Озарбойжондан бўлган екатеринбурглик Юнис Пашаев ўлдирилишига алоқадорликда гумонланмоқда. Шаҳардаги E1 нашри ёзишича, ўшанда терговчилар ака-ука Сафаровларга айблов эълон қила олмаган, лекин Пашаев жон беришидан олдин уларни кўрсатишга улгурганди.
E1 хабарига кўра, қўлга олинганлар Екатеринбургда яшовчи яна бир асли озарбойжонлик Феҳруз Ш.га 2011 йил май ойида уюштирилган суиқасдда ҳам гумонланмоқда. Ўшанда тергов ижрочини қўлга олишга муваффақ бўлганди (у ҳозирда қамоқ муддатини ўтамоқда), аммо буюртмачиларга етиб бора олмаганди. Нашрнинг ёзишича, ишдаги учинчи эпизод 2011 йил ёзида шаҳардаги сабзавот базаларидан бирининг эгаси Икром Гаджиев ўлдирилиши билан боғлиқ.
Мавзуга оид
РИА Новости эса Екатеринбургда қўлга олинган озарбойжонликлар 2021 йилда рўй берган, алкоголдан оммавий заҳарланиш ҳолати билан боғлиқлиги ҳақида хабар тарқатди.
Ўшанда Екатеринбургдаги савдо павилёнларида сотилган алкогол маҳсулотлари партиясида нормадан ошиқ концентрацияда метанол аниқланган. Бу маҳсулотларни истеъмол қилиш оқибатида 51 киши заҳарланиб, шундан 44 киши ҳалок бўлган. Иш бўйича етти киши қамалганди (6,5 йилгача).
Бундан ташқари, қўлга олинган шахслар шаҳарда қалбаки сигареталар сотиладиган киоскаларга эгалик қилган. РИА Новости манбаси айтишича, улар 1990-йиллардан бошлаб жиноий фаолият (гиёҳванд моддалар сотиш, қимор ўйинларини ноқонуний ташкил этиш, фоҳишабозлик ва порнографик материаллар тарқатиш) билан шуғулланиб келишган.
Мазаҳир Сафаров
2025 йил 29 июн куни Екатеринбургнинг Ленин район суди ишдаги етти фигурантни тергов изоляторига юборди. Улардан бири – Мазаҳир Сафаровнинг адвокати журналистларга қўлга олиш чоғида мижозининг қовурғалари синганини айтди. Яна бир гумонланувчи Аёз Сафаров эса судда юзида калтак излари билан кўриниш берган. У «қўлга олинишидан олдин йиқилгани»ни айтган.
Аёз Сафаров
Озарбойжондаги Oxu.Az нашри иш доирасида гувоҳ мақомида қўлга олинган Рамил ва Муҳаммад Сафаровнинг ҳам танасида кўкаришлар акс этган фотосуратларни тарқатган.
Бокунинг жавоби
Озарбойжон ташқи ишлар вазирлиги Россия Федерал хавфсизлик хизматининг Екатеринбургдаги озарбойжонликларнинг уйларига уюштирган рейдларини «йўл қўйиб бўлмас зўравонлик» деб атади. «Биз Россия томонидан ушбу иш бўйича зудлик билан тергов ўтказилишини ва ушбу номақбул зўравонлик ҳаракатида айбдорлар имкон қадар тезроқ жавобгарликка тортилишини кутмоқдамиз», – дейилади ТИВ хабарида.
28 июн куни вазирлик Россия элчихонасининг муваққат ишлар вакили Пётр Волоковични чақиртириб, унга «қатъий протест» билдирди.
Россия ТИВ расмий вакили Мария Захарова ҳибсга олинганлар Россия фуқаролари эканини айтиб чиқди. Ўша куни Россия Тергов қўмитаси раҳбари Александр Бастрикин вазирликнинг Свердловск бўлимига озарбойжонликларнинг оммавий ҳибсга олиниши ва икки гумонланувчининг ўлими ҳақида ҳисобот тайёрлашни топширди.
Бу воқеалар ортидан мамлакат Миллий мажлиси депутатлари делегацияси Озарбойжон ва Россия ўртасидаги ҳамкорлик бўйича парламентлараро комиссиянинг 23-йиғилишида иштирок этишдан бош тортди. Озарбойжон маданият вазирлиги эса Россия иштирокидаги барча маданий тадбирлар, жумладан, концертлар, фестиваллар, спектакллар, кўргазмаларни бекор қилиш ҳақида қарор чиқарди.
Вазирликнинг ОАВга маълум қилишича, бу «Россия ҳуқуқ-тартибот идоралари томонидан Россия Федерациясининг Екатеринбург области ҳудудида этник келиб чиқишига кўра озарбойжон бўлганларга нисбатан содир этилган қасддан ва суддан ташқари қотилликлар ва зўравонлик ҳаракатлари»ни ҳисобга олган ҳолда амалга оширилган. Хабарда Россияда бундай ҳолатлар тизимли тус олгани таъкидланган.
30 июн куни тушдан кейин Озарбойжон Ички ишлар вазирлиги «Sputnik Озарбойжон» ахборот агентлиги офисида тинтув ўтказди.
Қайд этилишича, бино ҳуқуқ-тартибот идоралари томонидан назоратга олинган. Полиция тинтув тафсилотларини кейинроқ ошкор қилишга ваъда берди.
Qafqazinfo нашри ёзишича, «Россия сегодня» тарғибот медиа гуруҳи таркибига кирувчи «Sputnik Озарбойжон» агентлиги фаолияти Озарбойжонда феврал ойидаёқ расман тўхтатилган эди. Бироқ таҳририят бу қарорни бажармаган, офис ўз фаолиятини давом эттирган ва агентлик ходимлари ишга чиқишда давом этган.
Маҳаллий APA ва Vesti.Az нашрлари ёзишича, тинтув вақтида озарбойжонлик терговчилар Россия Федерал хавфсизлик хизматининг (ФСБ) ушбу агентликда ишловчи икки ходимини қўлга олган. Улар бош муҳаррир Игор Картавих ва муҳаррир Евгений Белоусовдир. Бу маълумот ҳозирча мустақил манбалар томонидан тасдиқланмаган.
Бузилган муносабатлар
Икки давлат ўртасидаги муносабатлар ўтган йилнинг декабр ойида Россия ҳаво ҳудудида Озарбойжоннинг AZAL авиаташувчисига тегишли йўловчи самолёт уриб туширилганидан сўнг ёмонлаша бошлаганди. Самолёт Бокудан Грознийга парвоз қилган ва Қозоғистоннинг Оқтов аэропортига фавқулодда қўниш чоғида ҳалокатга учраганди.
Ўшанда Озарбойжон президенти Илҳом Алиев бир неча кескин баёнотлар бериб, ҳалокатда айбни Россия томонига юклаганди, у самолётга ердан зарба берилиши натижасида шикаст етказилгани ва радиоэлектрон кураш воситалари ёрдамида бошқариб бўлмайдиган ҳолатга келтирилганини айтганди.
«Ишонч билан айтишим мумкинки, ушбу фалокатда Озарбойжон фуқаролари ҳалок бўлишида Россия Федерацияси вакилларининг айби бор», – деганди Алиев.
Россия президенти Владимир Путин Алиев билан телефон орқали суҳбатда содир бўлган воқеа учун узр сўради, бироқ айбни тан олиш ҳақида ҳам (гарчи у ҳаво ҳужумидан мудофаа ишлаганини тилга олган бўлса-да), товон пули ҳақида ҳам гап бўлмади.
Шундан сўнг, Озарбойжон ташқи ишлар вазирлиги Россия фуқароларига мамлакатда бўлиш рухсатномасини икки бараварга – бир йил давомида 90 кунгача қисқартирди.
Феврал ойида Озарбоайжон ҳукумати Европа Иттифоқи санкциялари остида бўлган, Евгений Примаков бошчилигидаги Россотрудничество лойиҳаси – «Русский дом»ни ёпди. Маҳаллий матбуот ўша пайтда Озарбойжон расмийлари «ташқи аралашувга ортиқ тоқат қилишни истамаслиги» ҳақида ёзди. Расмий равишда Озарбойжон расмийлари буни «Русский дом» рўйхатдан ўтмагани билан изоҳлаган.
Ўшанда президент Алиев Украинага бир миллион долларлик гуманитар ёрдам жўнатиш тўғрисидаги фармойишни имзолаган эди. 2024 йил охирига келиб эса Озарбойжон Украинага тахминан 40 миллион долларлик ёрдам кўрсатди.
Чекловлар бошқа хорижий ташкилотларга ҳам таъсир қилди – аввалроқ Озарбойжонда Американинг USAID Халқаро тараққиёт агентлиги офиси ёпилган эди. Март ойида эса Боку БМТ, Халқаро Қизил Хоч ва Transparency International ташкилотларининг бир қанча ваколатхоналари ёпилишини эълон қилди.
Параллел равишда ОАВ орқали ҳам ахборот уруши ривожланди. AZTV давлат телеканали Россияни 1990 йилда Бокудаги намойишчилар ўққа тутилишида ва 1992 йилда Қорабоғдаги Хўжали қирғинида айблади. Шунингдек, 2020-2024 йилларда Россия тинчликпарвар кучлари Қорабоғга жойлаштирилиши «хоинлик миссияси» деб аталди.
Канал Путиннинг ўзини 2020 йилги иккинчи Қорабоғ уруши пайтида Бокуни «тўхтатиш»га уринишда айблади.
Россиялик пропагандачилар ҳам Озарбойжон ҳақида худди шундай кескин фикр билдиришди.
«Цариград» телеканалининг сиёсий шарҳловчиси ва «ДХР»нинг собиқ давлат хавфсизлик вазири Андрей Пинчук «Алиевнинг ўта қўполлиги» ҳақида ёзди.
«Бундай „дўстлар“ билан „тўғри дўстлашиш“ керак ва бошга чиқиб олишига йўл қўймаслик лозим. Россотрудничествони ёпиш? Унда „Садовод“ни [Москвадаги озарбойжонликлар ишлайдиган бозор] ёпамиз», – дейилган Пинчукнинг колонкасида.
Муаллиф шунингдек «Озарбойжонга „Крокус-Сити“ ва бошқа шу каби объектлардан молиялаштириш оқимлар»ни қайта кўриб чиқишни таклиф этган, чунки, унинг сўзларига кўра, «озарбойжонлик олигархлар Россия жамиятида илдиз отган».
Россиядаги бадавлат кишилар қаторида келиб чиқишига кўра Озарбойжондан бўлганлар кам эмас. Forbes маълумотига кўра, ўтган йили миллиардерлар рўйхатини асли озарбойжонлик, «Лукойл»нинг собиқ раҳбари Вагит Алекперов бошқарган.
2021 йилда ўтказилган сўнгги қайта ҳисоблашга кўра, Россияда 475 минг озарбойжонлик истиқомат қилади.
Озарбойжон давлат статистика қўмитасига кўра, ўтган йили Россия ва Озарбойжон ўртасидаги товар айланмаси 4,8 млрд доллар атрофида бўлган. Москва Боку учун – Туркия ва Италиядан кейинги (Озарбойжон ушбу мамлакатга нефт етказиб беради) учинчи йирик савдо шериги ҳисобланади.
