Ултра-қайта ишланган маҳсулотлар 12 турдаги касаллик хавфини оширади ­–The Lancet

Сўнгги йилларда одамларнинг овқатланиш тарзи кескин ўзгарди. Табиий маҳсулотлар ўрнини арзон, тез тайёр бўладиган, шу билан бир қаторда, кучли қайта ишланган таомлар (UPF) эгаллаб бормоқда. Халқаро экспертларнинг глобал тадқиқоти айнан мана шу ўзгариш инсон саломатлиги учун жиддий таҳдидга айланаётганини кўрсатмоқда.

Ултра-қайта ишланган озиқ-овқатлар (UPF) – саноатда ишлаб чиқарилган, тез пишадиган ва таркибида кўплаб қўшимчалар мавжуд бўлган маҳсулотлар ҳисобланади. Уларни уй шароитида тайёрлаб бўлмайди. Бундай озиқ-овқатлар узоқ вақт сақланади: эмулгаторлар, консервантлар, бўёқлар, ширинлаштирувчилар, шунингдек, кўп миқдорда шакар, туз ва зарарли ёғларни ўз ичига олади.

Чипс, пишириқлар, печене, торт, музқаймоқ, газли ичимликлар, мева шарбатлари, кофе, супермаркет нонлари, шакар қўшилган нонушта ёрмалари, тайёр шўрвалар, макарон ва пицца, сосиска ва колбаса ултра-қайта ишланган маҳсулотлар тоифасига киради. Шунингдек, таркибида турли қўшимчалар мавжуд бўлган йогуртлар ва чақалоқ сут аралашмалари ҳам UPF ҳисобланади.

The Lancet журналида чоп этилган шарҳга кўра, ултра-қайта ишланган озиқ-овқатлар, яъни таркибида уй ошхонасида учрамайдиган қўшимча моддалари кўп бўлган маҳсулотлар семиришдан тортиб депрессиягача бўлган 12 турдаги касаллик хавфини оширади. Булар орасида 2-тур диабет, юрак-қон томир, буйрак касалликлари, депрессия каби хасталиклар бор. Тадқиқот 43 нафар олим томонидан 104 та узоқ муддатли илмий иш асосида тайёрланган.

Дунё овқатланиш харитаси ўзгаряпти

НОВА тизими (озиқ-овқат маҳсулотларини қайта ишлаш даражасига қараб тоифалаш)ни ишлаб чиққан бразилиялик профессор Карлос Монтеиронинг айтишича, ултра-қайта ишланган озиқ-овқатлар (UPF)ларнинг кенг тарқалиши бутун дунё рационини ўзгартириб юборган.

“Янги ва табиий маҳсулотлар камаймоқда, уларнинг ўрнини эса саноат ишлаб чиқарадиган, маркетинг орқали кучли тарғиб қилинадиган озиқ-овқатлар эгалламоқда”, – дейди у.

Олимларнинг фикрича, йирик корпорациялар катта фойда эвазига бундай маҳсулотлар истеъмолини оширишга интилмоқда. Сидней университети тадқиқотчиси Филипп Бейкернинг таъкидлашича, вазият тамаки саноати билан курашга ўхшаш даражадаги глобал чоралар кўрилишини талаб этади.

UPF’лар нега хавфли?

Илмий изланишларда ҳали ултра-қайта ишланган озиқ-овқатларнинг (UPF) саломатликка қандай таъсир қилиши ҳақида якуний хулосалар эълон қилинганича йўқ. Бунинг сабаби шуки, одамларнинг соғлиғи жуда кўп омилларга боғлиқ: ҳаёт тарзи, жисмоний фаоллиги, даромади ва умумий овқатланиш одатлари ҳам муҳим рол ўйнайди. Шу туфайли, фақат ултра-қайта ишланган озиқ-овқатларни истеъмол қилишни касалликларнинг асосий омили деб бўлмайди.

Бироқ тадқиқотларда маълум бўлишича, ултра-қайта ишланган маҳсулотларни кўп истеъмол қиладиган одамлар орасида айрим соғлиқ муаммолари хавфи ошган. Ушбу маҳсулотлар:

• Аксар ҳолларда шакар, туз ва тўйинган ёғларга бой, яъни организмга ортиқча калория ва зарарли моддаларни етказади;
• Таркибида толалар ва оқсил кам бўлади, бу эса ҳазм қилиш, юрак соғлиги ва умумий иммунитет учун зарарли;
• Ултра-қайта ишланган озиқ-овқатларни кўп истеъмол қиладиган одамлар орасида 2-тур диабет, юрак-қон томир касалликлари, буйрак етишмовчилиги, депрессия ва ҳатто эрта ўлим хавфи юқорироқ бўлиши амалиётда учрайди.

Олимлар айтишича, ултра-қайта ишланган озиқ-овқатлар (UPF)) ва касалликлар орасида боғлиқлик мавжуд бўлса-да, мазкур маҳсулотлар тўғридан тўғри касаллик келтириб чиқаради, дегани хулосага келиш нотўғри, улар фақат ҳасталик хавфини ошириши мумкин.

Масалан, кимдир ултра-қайта ишланган маҳсулотларни истеъмол қилиб, мунтазам жисмоний машқ билан шуғулланса, соғлом овқатланса ва стрессни бошқара олса, хавф камаяди. Аксинча, кам ҳаракат қиладиган ёки даромади паст одамлар UPF)ни кўпроқ истеъмол қилиши туфайли касаллик хавфи юқорилаш эҳтимоли мавжуд.

НОВА тизими танқид остида

Тизим озиқ-овқатни фақат таркибига эмас, саноат томонидан қанча қайта ишлангани ва қўшимчалари (эмулгаторлар, консервантлар, бўёқлар, ширинлаштирувчилар) мавжудлигига қараб баҳолайди. Мазкур тизим озиқ-овқатни тўрт гуруҳга бўлади:

• Минимал қайта ишланган маҳсулотлар: табиий ҳолатига яқин, озгина ишлов берилган (мева, сабзавот, тухум);
• Қисман қайта ишланган маҳсулотлар: узоқроқ сақлаш ёки тайёрлаш учун бироз ишлов берилган (масалан, консерваланган сабзавот, пишлоқ);
• Саноатда тайёрланган маҳсулотлар: бир нечта ингредиентдан иборат, аммо озуқавий қиймати сақланади (нон, нонушта ёрмалари);
• Ултра-қайта ишланган озиқ-овқатлар (UPF): уй шароитида тайёрлаш қийин бўлган, таркибида кўплаб қўшимча моддалар мавжуд маҳсулотлар (чипс, газли ичимликлар, тайёр шўрвалар, музқаймоқ).

Танқидчилар НОВА таснифи озиқ-овқатни фақат қайта ишланганлик даражасига қараб баҳолашини, аммо унинг ҳақиқий фойдалилигини инобатга олмаслигини таъкидлайди. Масалан, қуйидаги маҳсулотлар ҳам ултра-қайта ишланган ҳисобланади:

• тўлиқ донли нон
• йогуртлар
• нонушта ёрмалари
• чақалоқлар сут аралашмаси. Аммо уларнинг аксарияти озуқавий қиймати юқори. Open университети профессори, жанов Кевин фикрича, айрим UPF’лар хавфли бўлиши мумкин, аммо барчасини бу тоифага киритиб бўлмайди.

UPF’лардан тўлиқ воз кечиш керакми?

Соғлом овқатланишнинг асосий тамойиллари рационни мувозанатли қилишга қаратилган. Бунинг учун биринчи навбатда мева ва сабзавотларни кўпроқ истеъмол қилиш муҳим. Улар организмга витаминлар, минераллар, толалар ва антиоксидантларни етказиб, иммунитетни мустаҳкамлашга ёрдам беради. Шунингдек, рационда толага бой маҳсулотларнинг улушини ошириш лозим. Толалар ҳазм қилиш тизимини яхшилайди, қондаги шакар ва холестерол даражасини барқарорлаштиради, узоқ вақт тўқлик ҳиссини сақлаб туради.

Энг муҳими, ултра-қайта ишланган озиқ-овқатлар (UPF)ни имкон қадар чеклаш лозим. Бу маҳсулотлар таркибида кўплаб қўшимчалар, шакар, туз ва зарарли ёғлар мавжуд бўлиб, толалар ва оқсил эса кам. Уларни меъёрдан ортиқ истеъмол қилиш сурункали касалликлар хавфини ошириши мумкин. Шу боис, ултра-қайта ишланган маҳсулотларни рационда фақат меъёрдан оширмаган ҳолда бошқа соғлом маҳсулотлар билан мувозанатли тарзда истеъмол қилиш зарур.