Ассалому алайкум. Бугун 25 январ, якшанба. Америкалик миллиардер Доналд Трампнинг бенефисига айланган ҳафта ортда қоляпти. Ҳафта давомида мистер Трамп Гренландияга таҳдидларни давом эттирди, кечагача ажралмас иттифоқчи бўлган Европа ва Американи деярли душманга айлантирди. Лекин Эрондаги намойишчиларга ваъда қилган ёрдамни кўрсатишга журъати етмади.
Шунингдек, ҳафта давомида ақлдан озаётган дунёда собиқ СССР таркибига кирган яна бир давлат ўз хавфсизлигидан хавотирга тушиб, қўшни давлат билан бирлашиш ҳақида жиддийроқ ўйлай бошлади. Зеленский эса Россия кемаларини чўктириш бўйича европаликларга тавсиялар берди. Қуйида ҳафта давомида дунё сиёсатида содир бўлган шу ва бошқа муҳим воқеаларни биргаликда эслаймиз.
«Гренландия бизники», деди Трамп
Демак америкалик Трамп ҳафта давомида Данияга тегишли бўлган дунёдаги энг катта орол Гренландияга нисбатан таҳдидларини давом эттирди. Орол аҳолиси Америкага қўшилмаслигини айтиб намойишга чиққани, ҳатто урушишга тайёрлигини айтгани ҳам миллиардерни фикридан қайтара олмади.
Ҳафтанинг энг муҳим учрашуви Швейцариянинг Давос шаҳрида ўтказилди. Анъанавий иқтисодий форумда Трампга ҳам сўз беришди. Унинг айтишича, Гренландия Америкага «минтақа хавфсизлигини таъминлаш учун» керак экан. Шунингдек, Америка Иккинчи жаҳон урушидан кейин Данияга Гренландияни қайтарган экан.
Шу ерда қофия келганда маънони бир чеккага суриб гапириб юборган Трамп тарихий хатога йўл қўйди. Чунки Гренландия ҳеч қачон Американики бўлмаган. Иккинчи жаҳон уруши вақтида Дания немислар оролни эгаллашидан қўрқиб, у ерда америкаликлар ҳарбий база қуриши бўйича келишув имзолаган. Ҳуқуқий жиҳатдан Гренландия 1933 йилдан Данияга тегишли.
Трамп европаликлар олдида чиқиш қилиб, АҚШ улар учун қилган ишларини миннат қилди. Орада Америка қилмаган ишларни ҳам санаб ўтди, ўша гап, қофия келиб қолди. Кейин «шунча қилганимиздан кейин биттагина нарса сўраяпман, бир парча муз», деди. Қизиқ замонда яшаяпмиз, атрофга қарасангиз, ҳамма нарса замонавий, инсон онги ривожлангандек гўё, лекин Европадаги орийлар қатнашадиган энг зўр иқтисодий форумда дунёдаги энг бой давлат вакили чиқади-да, бутун бошли мамлакат ҳудудий яхлитлиги ҳақида мазах қилиб гапиради.
Жаноб, сиз вискига солиб ичиш учун бир парча муз сўраётганингиз йўқ, сиз бир парча муз деётган ўша совуқ ўлкани минглаб одамлар ватан тутган, ўз ҳаётини қурган. Сиз улардан ота ҳовлисини, ватанини сотишни сўраяпсиз. Бўлмаса босиб оламан деяпсиз. Ўзидан кучсизларга бунақа ўдағайлаш асло кучлилар хусусияти эмас. Кимдир атрофидаги ҳаммага таҳдид қиляптими, у кучли эмас, шунчаки кучли кўринишга уриняпти. Ўтган аср ўртасида ҳам биттаси бутун Европага таҳдид қилиб чиққанди. Охири нима бўлди? Ҳатто судда туриб жавоб беришга ҳам журъати етмади.
Мавзуга оид
Трамп Европага қарши
Тинчлик йўналишида Нобел мукофотини ололмаганидан дарғазаб Трамп ортиқ тинчлик ҳақида бош қотиришга мажбур эмаслигини айтди. Демак унинг мантиғича, Америка президенти Норвегия ҳукумати берадиган ўша мукофот учунгина тинчлик учун ҳаракат қилиши керак экан. Мукофотни ололмаса, тинчлик ҳақида ўйлаши мажбурий бўлмай қоларкан. Худди «Олтин тўп»ни ютолмаган Винисиус ҳаммадан аразлаб юргандек.
Трамп дунёда сиёсий вазиятни издан чиқариш учун кўп иш қилди: президент олиб қочди, қўшниларга таҳдид қилди, тўғри келган давлатга санкция қўллади ва мана, энди Европага душманлик позициясини танлади.
Биринчи муддатида ҳам Трамп тахмин қилиб бўлмас президент эди, лекин ўшанда республикачи партия ҳартугул унга таъсир кўрсата олар, атрофида партиявий бюрократлар кўп эди. Иккинчи муддатга сайланган Трамп буткул бошқача, у қайсидир партия номзоди эмас, мустақил номзодга ўхшайди.
Трамп иккинчи муддатга киришганидан кейин Америкада иккита партия борлиги ҳам унутилди. Трампнинг ўзи ҳам тан олди – у чинакам диктаторлар йўлидан кетяпти! Буни қарангки, Америкадай президент ваколатлари чекланган давлатда ҳам Трамп каби ҳеч қандай қоидаларни писанд қилмайдиган сиёсатчини тийиб турувчи куч, тийиб турувчи қонун ва ниҳоят ҳеч қандай тийиб турувчи қадрият йўқ экан.
Трампнинг иккинчи муддатида америкаликлар ҳақида тасаввурлар ҳам ўзгариб кетди. Бутун дунё онлайн режимда кузатяптики: америкаликлар учун уларнинг давлати ҳеч кимга таҳдид қилмаслиги, тинчлик давлати бўлишидан кўра тухум нархи қанчалиги муҳимроқ экан. Ветнамдаги урушга қарши чиққан америкаликлар қаёқда қолди?
Биргаликда урушни енгган Европа ва Америка душман бўлишини тасаввур қилармидингиз? Афтидан, замонавий, мустақил дунёнинг ажралмас қисми бўлган бу икки иттифоқчи камида Трамп президентлиги даврида худди кундош каби бир-бирига қовоқ уюб яшашини кўришга мажбурмиз.
Европа томондан Франция президенти Эммануэл Макрон америкалик Трампга очиқчасига қарши чиқмоқда. Яқинда Макрон Трампга хат ёзибди. Унда Франция лидери «Дўстим, биз Сурия бўйича бир позициядамиз, Эрон бўйича катта ишлар қилишимиз мумкин. Сен Гренландия билан нималар қилаётганингни тушунмаяпман», деб ёзган.
Бир президентнинг бошқа президентга ёзган хати мазмунини билиш аслида имконсиз, лекин Трамп уни ўз саҳифасида эълон қилиб юборди. Франция президенти Трампнинг Тинчлик кенгашига кирмаслигини очиқ айтгани америкаликка ёқмаган кўринади.
Трамп Макронни кенгашда ҳеч ким кутмаётгани, у тез орада кетишини айтиб тролл қилишга ҳаракат қилди. Лекин Давосдаги форумга Байденники каби кўзойнакда борган Макрон «биз стабил ва тахмин қилиш мумкин бўлган дунёда яшаяпмиз», деб Трампнинг троллига жуда салобатли ҳазил билан жавоб қайтарди.
Мистер Трамп бир нарсани ҳисобга олмаяпти. Вашингтон ҳар қанча сиёсат саҳнасида катталик қилишга уринмасин, сиёсат деган бу саҳнани овруполиклар қурган. Улар дунё сиёсатининг минг йиллик бўрилари, Америка эса улар учун давлатчилиги 300 йилга ҳам бормайдиган кечаги давлат.
НАТО келишув таклиф қилди
Трамп Гренландия манзилига таҳдидомуз чиқишларини канда қилмаётган бир вақтда НАТО бош котиби Марко Рютте Трамп маъмуриятига оролни босиб олиш ўрнига алтернатив вариант таклиф қилгани ҳақида хабарлар чиқди. Америка нашрларининг ёзишича, Трамп билан яхши муносабатда бўлган Рютте унга Дания билан 1951 йилда имзоланган келишувни қайта кўриб чиқиш, шунингдек, Хитойнинг Дания иқтисодига инвестиция киритишини чеклаш масаласида музокара ўтказишни таклиф қилган. Балки шунинг учундир Трамп Давосда Гренландия масаласида бироз юмшоқ гапириб, у ерни олиш учун куч ишлатилмаслигини айтди.
Қизиғи, Американинг Гренландияда шундоғам ҳарбий базаси бор. 1951 йилда икки давлат оролни биргаликда ҳимоя қилиш бўйича келишув ҳам имзолаган. Жо Байден маъмурияти вақтида америкалик ҳарбийларга Гренландияда деярли ҳеч қандай ҳаракатни чекламайдиган келишувга эришилган.
Дания узоқ йиллар НАТО давлатлари ва АҚШдан арктика хавфсизлигига кўпроқ эътибор қаратишни сўраб келган. Яъни Дания АҚШ Гренландияни қўриқлашига ҳеч қачон қарши бўлмаган, аксинча буни ўзи сўраган.
Шундан билса бўлади, Трампнинг мақсади ҳарбий эмас, сиёсий. АҚШ хоҳласа, мақсади чиндан арктика хавфсизлигини таъминлаш бўлса, Гренландияда истаганича ҳарбий база қуриши мумкин, бу учун Дания билан келишса кифоя. Лекин Трамп орол хавфсизлиги ҳақида эмас, америкаликларга кўрдингизми, мен Гренландияни барибир олдим, дейиш ҳақида ўйлаётган кўринади.
Ва яна бир мулоҳаза. Трамп Гренландия мавзусини очиш орқали ўзи ҳал қилолмаётган ҳақиқий жиддий муаммолардан чекинишни истаган бўлиши ҳам мумкин. Масалан, Украинадаги урушни тугата олмади, бу у ўйлаганидан жиддийроқ уруш бўлиб чиқди. Гренландия эса жуда қулай мавзу, нариги томонда келишишни истамайдиган, 12 йилдан бери битта областни ололмаса-да, урушни тугатиш ҳақида ўйламаётган одам ҳам йўқ.
Руминия ва Молдова бирлашиши мумкин
Собиқ СССР таркибидаги яна бир давлат ўз мустақиллигидан хавотирга тушиб чора изламоқда. Европадаги энг камбағал давлатлардан бири Молдова ўзини Россиядан мустақил ҳимоя қила олмаслигини тушунган ҳолда кучлироқ қўшниси Руминияга қўшилиш ҳақида ўйлаяпти.
Молдова президенти Мая Сандунинг айтишича, Руминия билан бирлашиш мамлакатга мустақил дунё таркибида қолиш ва тинчликда яшаш имконини бериши мумкин. Президент Санду бу борада референдум бўлса, ҳа, деб жавоб беришини айтди. Бироқ охирги ўтказилган сўровларга кўра, молдоваликларнинг 61 фоизи Руминия билан бирлашишга қарши чиққан, аксар фуқаролар мамлакатнинг Европа Иттифоқига қўшилишини истайди. Руминия президенти Никушор Дан ҳозир бу ҳақда гапирадиган вақт эмаслиги, барча молдоваликлар буни истаса, ўйлаб кўриш мумкинлигини айтди.
Ана шунақа замон, азизлар. Давлатлар омон қолиш учун тинч, бой қўшниси таркибига қўшилишга ҳам рози бўлиши мумкин экан. Чунки 2022 йил февралдан буён ҳеч ким ўзини хавфсизликда деб ҳисоблай олмайди...
Асабий Зеленский
Давосдаги иқтисодий форумга Украина президенти Володимир Зеленскийни ҳам чақиришди. У жуда асабий экани гапларидан сезилди, чунки Америка музокараларда жиддий қатнашмаяпти, Россия эса қаҳратон қишда Украина энергия тизимини ишдан чиқариш билан овора.
Зеленский сўзи аввалида Европани қатъиятсизликда айблаб, машҳур «Суғур куни» филмини ёдга олди. «Ҳеч ким бир нарса ҳафталаб, ойлаб, йиллаб давом этишини истамайди. Лекин афсуски, биз худди шундай яшаяпмиз. Ўтган йил ҳам нутқимни Европа ҳимояланишни ўрганиши керак, деб тугатгандим. Бир йил ўтди, лекин ҳеч нима ўзгармади.
Европа келажакни муҳокама қилишни яхши кўради, лекин бугун ҳаракат қилишдан қочади. Ваҳоланки, келажагимизни бугунги ҳаракатларимиз белгилаб беради. Нега Трамп соядаги флот танкерларини тутиб, нефтини олади, лекин Европа бундай қилолмайди? Ҳозир НАТО Америка нимадир қилади, деб юрибди, лекин қилмаса-чи? Агар Путин Литва ёки Полшани олмоқчи бўлса, нима қиласиз?» деди Зеленский.
У европаликларга Россия кемалари билан нима қилиш кераклиги ҳақида гапириб берди. «Биз нима қилишни биламиз. Россия кемалари Гренландия бўйлаб эркин сузиб юрса, Украина ёрдам бера олади. Бу борада тажрибамиз, қуролимиз бор. Уларни Қрим соҳилларида чўккани каби чўктира оламиз», деди Зеленский.
Украина президенти Эрондаги воқеаларга ҳам дунё оғзини очиб қараб ўтирганини танқид қилди. «Сиёсатчилар позиция танлаш билан овора бўлиб ўтирганда, оятуллоҳ минглаб одамларни ўлдирди. Эрондаги режим омон қолса, бу барча золимларга истаганингча одам ўлдиравер, сен барибир ҳукуматда қоласан, деган сигнал бўлади», деди Украина президенти.
Ана шунақа гаплар, азизлар. Зеленский тўғри жон куйдирди. Дунё атрофда бўлаётган воқеаларга бунақа бефарқ бўлиши, ҳамма истаган ишини қилиши, инсонларнинг оддий ҳуқуқлари бунчалик топталиши тўғри эмас. Менга нима, менга алоқаси йўқ-ку, дейиш камида жоҳилликдир. Омон бўлинг.
