Исломий молия: Нега айнан Ўзбекистон ва нега айнан ҳозир?

Сабаби оддий: бу ерда сунъий равишда яратиб бўлмайдиган муҳим омил мавжуд – исломий молияни қадрловчи мижозларнинг катта базаси. Бу мижозлар:

• исломий молия тамойилларининг қадриятини тушунади;
• адолатли ва шаффоф битимлар концепцияси ишонади;
• молия реал иқтисодиёт ва активларга йўналтирилишини хоҳлайди.

Кўплаб бошқа бозорларда исломий банк тизими асосан юқоридан, тартибга солиш орқали жорий этилади. Ўзбекистонда эса унга бўлган талаб табиий равишда пастдан шаклланмоқда. Айнан шунинг учун бу ерда салоҳият айниқса юқори.

Мамлакатда исломий банк тизими эндигина шакллана бошлаган бўлса-да, зарур пойдевор аллақачон мавжуд:

• демографик салоҳият юқори;
• ижтимоий-диний асослар мавжуд;
• иқтисодиёт ўсиб бормоқда;
• тадбиркорлар фаоллиги юқори.

Буларнинг барчаси Ўзбекистонни Марказий Осиёда исломий молия учун энг истиқболли бозорлардан бирига айлантиради.

Нега исломий молия банк сектори ўсишининг драйверига айланиши мумкин?

1. Бозорни кенгайтириш

Исломий молиявий маҳсулотлар анъанавий банк инструментларидан фойдаланмайдиган мижозларга бозорга кириш имконини беради.

Бироқ бундан ҳам муҳим жиҳати шундаки, бундай маҳсулотлар қуйидагиларни қадрлайдиган анъанавий мижозларни ҳам жалб қилади:

• тузилмаларнинг шаффофлиги;
• реал активларга асосланган битимлар;
• рискларни тақсимлашга асосланган битимлар.

Натижада банклар чакана мижозлар, кичик ва ўрта бизнес ҳамда корпоратив сектор ҳисобига мижозлар базасини кенгайтириши мумкин.

2. Аҳоли маблағларини жалб қилиш

Энг кам баҳоланаётган омиллардан бири – инвестицион депозитлар салоҳиятидир.

Ўзбекистонда аҳолида сезиларли миқдорда жамғармалар тўпланган, бироқ тушунарли ва қулай инвестиция инструментлари сони жуда кам.

Шундай шароитда исломий инвестиция ҳисоблари ушбу маблағларни жалб қилиш учун табиий каналга айланиши мумкин. Бу эса бир вақтнинг ўзида бир нечта ижобий натижаларни беради:

• банклар барқарор ва узоқ муддатли ресурс базасига эга бўлади;
• иқтисодиёт реал секторни молиялаштириш учун қўшимча манбага эга бўлади;
• аҳоли пассив даромад олиш имкониятига эга бўлади.

3. Мижозларни жалб қилиш иқтисодиёти

Ишонч – ўсишнинг энг кучли драйверларидан биридир. Маҳсулотлар тушунарли бўлса, реал битимларга (савдо, ижара) асосланган бўлса ва мувофиқлик назоратидан ўтса, мижозлар уларни бошқача қабул қилади.

Энг муҳим омил – фикрлаш тарзи ва хабардорлик

Исломий банк тизимини жорий этишда асосий муаммо технология ёки маҳсулотларда эмас, балки бозорнинг бу маҳсулотларни қанчалик тушунишида.

Аҳолининг катта қисми исломий молиявий инструментлар ҳақида ҳали ҳам яхши билмайди. Одамлар ўнлаб йиллар давомида фоизли кредит ва депозитлардан фойдаланган, шунинг учун муқобил молиялаштириш модели ҳақида барқарор тушунчалар шаклланиши ва қабул қилиниши учун вақт керак.

Исломий маҳсулотлар бошқа терминологиядан, бошқа иқтисодий мантиқдан ва бошқа ҳуқуқий конструкциялардан фойдаланади (савдо, ижара ва ҳамкорликка асосланган). Шу сабабли уларни муваффақиятли жорий этиш учун молиявий саводхонликни ошириш ва хабардорликни кенгайтириш бўйича тизимли иш олиб бориш зарур.

Бу ерда қуйидагилар муҳим рол ўйнайди:

• банклардаги кадрларнинг малакаси;
• мижозлар учун тушунарли ва шаффоф коммуникация;
• банк ходимларининг маҳсулотни оддий ва аниқ тилда тушунтира олиш қобилияти.

Кўпинча энг яхши маркетинг – бу банк ходими бўлиб, у мижозга 120 сония ичида исломий маҳсулот қандай ишлашини ва унинг иқтисодий мантиқи нимада эканини тушунтириб бера олиши лозим.

Шунинг учун исломий банк тизимини жорий этиш шунчаки IT-лойиҳа ёки маҳсулотлар қаторини ўзгартириш эмас. Бу банк ичида ҳам, мижозлар орасида ҳам фикрлаш тарзини ўзгартириш ва янги молиявий маданиятни шакллантиришдир.

Айнан шу сабабли инсон капитали ва тўғри коммуникация стратегияси исломий молия маҳсулотларини муваффақиятли жорий этишда ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Аввал мақсад, кейин стратегия

Стратегия – ходимлар ишонадиган ҳикоя бўлиши керак, ҳеч ким ўқимайдиган презентация эмас.

Одамлар платформалардан муҳимроқ. Ҳеч қандай мукаммал АТ тизими қуйидагиларни ўрнини боса олмайди:

• ягона миссия;
• тўғри сиёсат;
• ходимларни ўқитиш;
• тўғри рағбат тизими.

Исломий молия маҳсулотлари бўйича кучли мутахассисни жалб қилиш жуда муҳим. У:

• исломий молия талабларини тушуниши;
• маҳсулотларни тўғри тизимлаштириши;
• тўлиқ маҳсулотлар линиясини шакллантира олиши керак.

Бу Ўзбекистонга нима беради?

Ўзбекистонда исломий молияни ривожлантириш нафақат мумкин, балки стратегик жиҳатдан муқаррар жараёндир. Бу қадриятларга асосланган катта бозорга кириш имконини беради ва янада барқарор молиялаштириш манбаларини яратади.

Бундан ташқари, исломий молияни жорий этиш иқтисодий ўсишни қуйидаги йўллар орқали рағбатлантиради:

• савдо ва ишлаб чиқаришнинг кенгайиши;
• давлат учун солиқ тушумларининг ортиши;
• бизнес фаоллиги ва тадбиркорликнинг ривожланиши;
• хавфсиз инвестициялар орқали аҳоли фаровонлигининг ошиши;
• иқтисодиётга янги молиявий ресурсларнинг кириб келиши.

Албатта, бу мамлакат учун осон йўл эмас. Бу шунчаки бизнес моделини ўзгартириш эмас, балки тизимли трансформациядир. Бироқ тўғри стратегия, малакали кадрлар ва интизом бўлса, бу трансформация муваффақиятли, барқарор ва ўз вақтида амалга ошиши мумкин.

Эҳтимол, энг муҳими

Бугун Ўзбекистон ноёб босқичда турибди.

Мамлакат исломий молия инфратузилмасини эндигина шакллантирмоқда. Бу эса ўйин қоидалари, стандартлар ва энг яхши амалиётлар айнан ҳозир шаклланаётганини англатади.

Бугун ушбу бозорга кирганлар шунчаки иштирокчилар бўлиб қолмайди – улар Марказий Осиёдаги исломий молия бозорининг келажак меъморларига айланишади.

Хондамир Нусратхўжаев,
молия соҳасида халқаро мутахассис