Туркияда ўлдирилган ўзбек аёллари: фожиа қаерда бошланяпти?

Бу воқеалар ўзбек мигрант аёлларининг хорижда хавфли шароитларда қолаётгани, уларни ҳимоя қилиш тизимидаги камчиликлар юзасидан саволларни вужудга келтиради. Kun.uz Туркиядаги Ўзбек хотин-қизлари ҳуқуқларини ҳимоя қилиш жамияти, Миграция агентлиги, Оила ва хотин-қизлар қўмитаси ва марҳумаларнинг яқинларини шу саволлар атрофида бир жойга тўплади.

«Фарзандим ўқисин деб кетади»

Туркиядаги Ўзбек хотин-қизлари ҳуқуқларини ҳимоя қилиш жамияти раҳбари Озода Исломова миграцияга кетган аёлларнинг аксарияти тирикчилик ташвишида кетаётганини таъкидлади.

“Ўзбек аёлларимиз асосан ўша иқтисодий қийинчилик туфайли, оилавий шароити туфайли, яхши ҳаётни орзу қилгани учун, фарзандларни ўқитиш учун, тўй-ҳашам қилиш учун, уй олиш учун Ўзбекистондан бу ерга келишади. Аёлларимиз билан, кўпчилиги билан ҳар доимги суҳбатларимиз натижаси шуни кўрсатадики, бизнинг ўзбек аёлларимиз ҳаммаси меҳнатсевар аёллар. Ишдан қочмайди, яхши ҳаётимиз бўлсин дейди, фарзандимга чиройли бир ҳаёт, келажакни таъминлайлик дейди ва шу сабаб улар Ўзбекистондан бу ерга келади. Ўқитайлик дейди, фарзандларини ўқитиш учун контрактини тўлаш мақсадида келади”, дейди у.

«Синглим автобусдан тушганидан кейин йўқолди»

Афсуски муаммолар давом этяпти, жиззахлик Дилноза Шайманова Туркияда бедарак йўқолган. Айни пайтда уни топиш мақсадида Туркияда бўлиб турган синглиси гапириб берди.

“Синглим Шайманова Дилноза ишлаш мақсадида Туркияга келди. Анқара шаҳрида бир кампирга қараб ишлади бир ой. Бир ойда бу уйда муаммо бўлгани учун қайтишга мажбур бўлди. Қайтиб кетаётганда автобусда қайтди Истанбулга. Автобусдан тушгандан кейин “коронавирусга анализ топшираман, ундан кейин билет оламан, қайтаман” дегандан кейин йўқ бўлди. Йўқ бўлиб, тўртинчи куни телефон қиляпти соат иккиларда Туркиянинг вақти билан. Денгизнинг ёнида кўряпман уни. Денгизнинг ёнида қандайдир бир қўрқув билан турибди. Атрофни кўрсат десам кўрсатмади. Шундан телефони ўчди, бошқа гаплашмадик. Телефон қилдик бошқа бир одам, бир аёл киши кўтариб бизни қўрқитди, бу биздан қарз деб ҳар хил гаплар гапирди бизга. Шундан бери синглим дом-дараксиз йўқ, тополмаяпмиз. Сизлардан илтимос, шу топиб беришингизни сўраб илтимос қилиб келдим”, дейди Дилнозанинг синглиси.

Бир ойда уч фожиа

Ўзбек хотин-қизлари ҳуқуқларини ҳимоя қилиш жамияти раҳбари Озода Исломованинг таъкидлашича, 2026 йилнинг дастлабки ойларида кузатилган ҳолатлар ҳатто тажрибали ҳуқуқ ҳимоячиларини ҳам ларзага солган. Эътиборлиси, қурбонларнинг ҳаёт тарзи ҳам, Туркияга келиш мақсадлари ҳам турлича бўлган:

“Бунақа мурожаатлар жуда ҳам кўп. Аммо 2026 йил бошидан жуда ҳам мана шунақа бизни хафа қиладиган, ҳаммамизнинг қалбимиз оғриган фожиали воқеалар бирин-кетин бўлгани, яъни бир ойнинг ичида инсонларнинг ўлими билан боғлиқ учта энг оғир фожиа юз берди. Буларни кўрганимизда бириси, масалан, бу ерда доимий яшаб турган Дилфуза Чўллиева ишлагани келган, бир йил давомида бу ерда ишлаган. Сайёра қизимиз фақатгина бу ерда маълум бир муддат учун келган. Ўзининг пулини олиш мақсадида келган. Яъни учаласи учта воқеа: бириси яшаб турган, бириси бу ерда ишлаш учун келган, бириси саёҳат, яъни уч ой давомида ўз мақсадлари учун келишган. Дилфуза Чўллиевани ҳам фарзандлари билан гаплашганда "бизнинг оиламизда яъни уй олиш мақсадида чиқиб кетгандилар ойим ва Ўзбекистонда уй қиламиз, жой қиламиз деб кетгандилар" деяпти. Сайёрахонни ҳам иккита фарзанди Ўзбекистонда, оиласи Ўзбекистонда, ота-онаси ҳажда бўлган пайтда келяпти бу қизимиз. Бу хавф-хатарда ёлғиз ўзини чорасини кўра оламан деб кўзлаб келган қизларимизда бўляпти бу воқеалар. Албатта, агар улар ижтимоий ёрдам олишларини билишса эди, шунақа бир марказлар бор, консулликларимиз бор, миграция вакилликлари бор, вазирликларимиз бор, Хотин-қизлар қўмитаси бор, кимга қаерга мурожаат қилишни билганида эди бу қизларимиз, балким бундай оғир вазиятларга дуч келмасди”.

Оила ва хотин-қизлар қўмитаси вакили Нигора Латипованинг таъкидлашича, улар ватанга текинга қайтарилади.

“Ўзбек хотин-қизлари ҳуқуқларини ҳимоя қилиш жамияти билан биз мунтазам равишда алоқада бўламиз ва ўша оғир аҳволга тушиб қолган аёллар бизга хоҳлаган пайтларида қўнғироқ қилишади ёки ёзма равишда ариза топшириб мурожаат қилишади ва уларнинг мурожаатларини биз тегишли тарзда ўша мутасадди вазирлик идоралари билан ўрганамиз. Бундан ташқари, ўша хотин-қизлар хоҳ меҳнат мигранти бўлсин, хоҳ меҳнат мигранти бўлмасин, у аёлми ва унинг боласи оғир ижтимоий вазиятга тушдими хорижда, уларнинг қайтиш истагида бўлганлигини ўша элчихона вакилларига ёки мутасадди вазирликларга ёки Хотин-қизлар қўмитасига билдирса, биз уларнинг ҳолатларини ўрганамиз ва уларни текинга, яъни икки кунга ҳам бормасдан иложи борича тезроқ билетларни харид қилиб олиб, ватанга қайтариш чораларини кўрамиз. Бу ҳам аёлларимизга бефарқ эмаслик, аёлларимиз ташлаб қўйилмаганлигининг яққол мисоли”.

«Муаммо Туркияда эмас, Ўзбекистонда бошланяпти»

Ўзбек хотин-қизлари ҳуқуқларини ҳимоя қилиш жамияти раҳбари Озода Исломова:

“5 йилдан бери Туркияда мана шу жамиятимиз қошида 10 мингдан зиёд аёлларимизни энг оғир вазиятлардаги ҳолатлари билан юзма-юз бўлдик. Уларни эшитдик, тингладик, керакли ташкилотлар билан боғланиб муаммосининг ечимини топишга ҳаракат қиляпмиз. Ҳар пайшанба қабулимиз бор. Қабулимизда келган ватандошларимиз билан юзма-юз бўлганда улардан келиб чиққан муаммоларнинг таҳлилига кўра бизни бугун мана шу жамиятимиздаги ватандошларимиз, яъни чет элга чиққан ватандошларимизнинг муаммоларини албатта Ўзбекистондаги давлат вакиллари билан чамбарчас равишда олиб борилган бир механизм керак деб ўйлайман. Чунки биз бу ерда муаммо бўлиб ўтгандан кейин ечимини қилишни ҳаракат қиляпмиз. Аммо у ёқдан келишдан олдин қанақа муаммо бор ва нимага Ўзбекистондан чиқиб кетяпти? Қанақа муаммо бўлдики чиқиб кетяпти ва қайси муаммони ҳал қилиш учун чиқиб кетяпти? Биз буни аввало ўзаро бир механизмини ишлаб топишимиз керак ва бу учун мен ўйлайман, ҳурматли Саида Шавкатовнанинг ўзларининг назоратлари остида бўлса биз нафақат Туркия, бутун дунёдаги миграция аёлларимиз учун жуда чиройли бир ҳам схема, ҳам механизм қила оламиз деб ўйлайман. Чунки бугун бизга Исроилдан туриб ватандошларимиз мурожаат қиляпти, Мексиканинг чегарасида қолган ўзбек аёл ватандошларимиз мурожаат қиляпти, Россиядаги ўзбек аёлларимиз мурожаат қиляпти. Биз бу мурожаатларни ўрганган ҳолатда давлат ваколатли органлари билан алоқага чиқяпмиз. Аммо бизнинг ўша кучли давлатимизни ҳақиқатан шу механизмни ўзлари агар қўллаб-қувватласалар бутун дунёдаги ўзбек аёлларимизни ёлғиз қолдирмаймиз. Барчаси давлатнинг ҳимоясида эканлигини билдира оламиз. Яқинда ўзбекистонлик бир аёлимизнинг Туркия оммавий ахборот воситаларидаги чиқишини ҳамма кўрди ва бу аёлимизнинг ўша ерда ёлғиз қолган ҳолатини кўришди. Ўша студиядан ноҳақ айблов билан олиб қамоқхонага олиб борилди, 20 кундан зиёд қамоқхонада ушлашди. Аммо адвокатларимиз билан биргаликда берилган шикоят аризаларимиз орқали шу аёлни қамоқхонадан чиқардик. Аммо суди ҳали давом этяпти. Суди давом этгандан кейин ундан чиққан ҳукмга кўра нима бўлишини энди кўрамиз. Чунки ҳозир Ўзбекистонга кетаман деса ҳам кетиш изни йўқ, рухсати йўқ. Шунинг учун биз бу ҳолатлар билан нафақат ўша битта ватандошимиз, балки минглаб аёлларимизни ҳимоя қилиш масаласини кўряпмиз”.

Миграция агентлиги: «Ўзбекистон ўз фуқаросини ташлаб қўймайди»

Миграция агентлиги ахборот хизмати мутахассиси Гулруҳ Тулаева:

”Хорижда ишламоқчи бўлган аёллар нималарга эътибор берсин дедингиз. Эътибор берадиган жиҳатлар жуда ҳам кўп. Агар хорижда ишлаш истаклари бўлса, албатта ўша давлатда қонуний мақомда бўлишни биринчи ўринга қўйишлари керак. Иккинчидан, ҳар битта юрган йўлимизда яқинларимизга локация ташлаб юришни унутмайлик, бу оддий ҳаётий қонуният. Чунки биз хориждамиз, агар қандайдир жиноят бўлса ҳам жиноят ишини, изини очишда бу жуда муҳим омил ҳисобланади. Ҳар бир юрган йўлида қаерга кетяпсиз, қандай машинага чиқдингиз, ким билан кўришгани, нима мақсадда кетяпсиз яқинларингизга телеграм орқали айтиб ўтишингиз керак буни ва локацияларни ҳам албатта ташлаб юриш керак. Чунки у бегона юрт, бегона одамлар. Ваҳоланки бу ҳолат ўзимизнинг ҳамюртларимиз билан жиноят содир бўляпти. Юқорида Дилафруз Чўллиевани опалари ҳам айтиб ўтди "контракт асосида келганман, менинг ҳуқуқларим бу ерда ҳимояланган, суғуртам, ҳамма нарсам бор" дедилар. Бу мана ташкиллаштирилган миграциянинг қанчалик тўғри эканлигини кўрсатиб турибди. Иложи борича ташкиллаштирилган миграцияни танлаганимиз муҳим. Сиз айтиб ўтдингиз "бу қийин бўлгани учун одамлар якка тартибда кетади" деб, тўғри, қийин, лекин тўғри йўл, қонуний йўл, расмий йўл ҳар доим қийин бўлган. Сабаби барча босқичларни босиб ўтган одам ҳуқуқлари ҳам ҳимояланганлигини билади, тўғри йўлдалигини, қаерда ишлаётганини, ким билан кўришишини, нечагача ишда-ю, нечадан кейин уйда бўлиши ҳаммаси аниқ бўлади. Контрактида ҳам аниқ ёзилган бўлади. Юқоридаги вазиятларда аёлларимиз битталари турист виза билан боришган, битталари анча йилдан бери ана шу ерда яшашяпти, битталари вақтинча меҳнат фаолиятини олиб боришган. Лекин барчаси ҳам Ўзбекистон фуқароси. Бу масалада хоҳ у якка тартибда кетдими, хоҳ ташкиллаштирилган тартибда кетдими – Ўзбекистон ўз фуқаросини ҳеч қачон ташлаб қўймайди оғир вазиятда. Хоҳ у зўравонликка учрадими, мажбурий меҳнатга учрадими, ҳуқуқлари поймол бўляптими, меҳнат муносабатлари тўғри йўлга қўйилмаяптими 1282 қисқа рақам орқали Миграция агентлигига ёки "Huquqiy yordam uz bot" телеграм боти орқали Миграция агентлигига 24 га 7 мурожаат қилишсин. Биз уларга бўлиб турган давлатларда бузилаётган меҳнат муносабатларига оид ҳуқуқлари бузилса, 3 ярим минг долларгача адвокатлик ёрдами берилади миграция жамғармаси ҳисобидан. Бу ҳам муҳим маълумот. Мазалари қочиб қолган бўлса бу ердан докторларни юборган ҳолатда олиб келинади. Энг оғир ҳолатларда ҳам қайсидир блогерга, қайсидир яқинингизга "шу масалада ёрдам бер мен олиб келишим керак жасадини ё бошқасини" деган оғир ҳолатларда ҳам фақат Миграция агентлигига мурожаат қилиш керак бўлади. У мигрантми ёки мигрант эмасми, фақат Ўзбекистон фуқароси бўлса бўлди, хорижда вақтинча фаолият олиб боряптими расмийми-норасмийми қўрқиш керак эмас. Ўзбекистон ватанга қайтаради ўз фуқаросини. Ва ягона айтадиган сўзимиз бизда иложи борича кетаётган давлатларга тахминан борсам нимадир қиларман деб кетишмасин. Олдин Ўзбекистондаги шароит билан у ердаги шароитни яхшилаб ўрганиб чиқсин. Ҳар доим ҳам чет элда яхши ойлик бўлади деган фикр йўқ ҳозир. Ўзбекистонда қанча топиши мумкин-у, у ерда қанча топиши мумкин? Таваккал қилгани, уйидагиларни ташлаб кетгани, у ерда мумкин бўлган қандайдир тахминий фожиаларнинг олдини олишга бўлган ўша топган пул шунга арзийдими йўқми?”

Туркиядаги сўнгги воқеалар бир ҳақиқатни яна бир бор кўрсатди: муаммо фақат хориждаги жиноятларда эмас. Аёллар нега кетяпти? Нега улар хавф-хатарларга қарамай номаълум одамлар билан ишлашга рози бўляпти? Нега муаммо юз берганда кимга мурожаат қилишни билмайди? Бу саволларга жавоб топилмас экан, Дурдона, Сайёра ва Дилафрузлар ҳақидаги хабарлар такрорланиш хавфи сақланиб қолаверади.