Ўзбекистондаги биринчи пулли фойдаланишга тайёр: Урганч–Хива трассасидан юриш қанчага тушади? Президентнинг тадбиркорлар билан мулоқоти: бизнесни қийнаётган қайси муаммоларга ечим берилди? Насия савдо бўйича янги қоидалар: нималар ўзгаради ва бу ўзгаришлар кимга тааллуқли? Шуҳрат Абдураҳмонов яна “тилла балиқ”қа айланди: унинг ҳотамтойлиги қайси маблағга асосланган?
Ортда қолаётган ҳафтанинг Ўзбекистон ҳаётига оид асосий мавзулари – Kun.uz дайжестида.
Хоразмда янги трасса, янги темирйўл ва янги аэропорт
Ўзбекистондаги биринчи пулли йўл қуриб битказилди. Урганч–Хива трассаси 25 август куни очилиши кутиляпти. Автомобил йўллари қўмитаси хабарига кўра, 35 километрлик янги магистралнинг бошидан охиригача ҳаракатланиш нархи енгил машиналар учун 25 минг сўм деб белгиланган. Туркманли маҳалласидан Хивагача бўлган 28 километрлик қисқароқ масофа тўлови эса 20 минг сўмни ташкил этади. Йўл ҳақини тўлаш учун тўлов пунктида тўхташ шарт эмас – тўловлар uzsent.uz сайти ёки мобил илова орқали амалга оширилади.
Маълум қилинишича, пулли йўлни танлаш ҳайдовчига бепул йўлдаги 45-50 дақиқалик масофани 15-20 дақиқада босиб ўтиш имконини беради. Чунки у ерда чорраҳалар йўқ, рухсат этилган максимал тезлик эса бурилиш жойларида соатига 130 км, бошқа жойларда соатига 150 км. Тезликни 40 км/соатдан пасайтириш, тўхташ ва қайрилиб олиш тақиқланган. Автомагистралда пиёдалар, велосипедлар, скутер ва мопедлар ҳамда тиркамали транспорт воситалари ҳаракатланиши мумкин эмас. Юк машиналарига икки тасмали бу йўлнинг фақат ўнг тасмасида ҳаракатланишга рухсат берилади.
Ҳафта бошида Хоразмга ташриф буюрган президент Шавкат Мирзиёев аввалига Урганчдан Хивага янги қурилган темирйўлда борди, ортга қайтишда эса пулли автомобил йўлидан юрди. Янги темирйўлга келсак, у Урганч халқаро аэропорти ва Хива темирйўл бекатини ўзаро боғлайди. Яъни Хивага келувчи сайёҳлар Урганч аэропортига қўниб, шу ернинг ўзидан электропоездга чиқиб, 40 дақиқада қадимий шаҳарга етиб олиши мумкин. Янги линияга Хитойда ишлаб чиқарилган CR200J электропоезди қатновга қўйиляпти. Олти вагонли таркиб 400 га яқин йўловчини соатига 160 километргача тезликда манзилига элтиб қўяди.
Шавкат Мирзиёев Урганч халқаро аэропортининг расмий делегациялар учун мўлжалланган янги терминали билан ҳам танишди. Расмий хабарга кўра, реконструкция доирасида аэропортда Boeing 747 ва Airbus A350 каби кенг фюзеляжли ҳаво кемаларини бемалол қабул қилиш имконияти ҳам яратилмоқда. Бу эса дунёнинг турли қитъаларидан Хоразмга тўғридан тўғри, транзитсиз узоқ масофали парвозларни амалга ошириш имконини беради. Эслатиб ўтамиз, 264 млн долларлик Урганч халқаро аэропортини кенгайтириш ва модернизация қилиш лойиҳасига Жанубий Кореянинг Инчеон аэропортини бошқарувчи компания хусусий шерик сифатида жалб этилган.
Тадбиркорлар учун қўшимча қулайликлар
Тадбиркорлар куни муносабати билан давлат раҳбарининг бизнес ҳамжамият билан ҳар йилги мулоқоти – ҳафтанинг асосий воқеаларидан бири бўлди. Анъанага мувофиқ, президент фаол тадбиркорларнинг бир гуруҳига орден ва медаллар топширди ҳамда бизнесни қийнаб келаётган кўплаб масалаларга ечимларни илгари сурди.
Барча тадбиркорлар учун бирдек тааллуқли асосий янгиликлардан бири электр ва газ тўлови билан боғлиқ. Давлат раҳбарининг сўзларига кўра, кўп тадбиркорлар электр энергияси ва газ учун 100 фоиз олдиндан тўлов қилиш айланма маблағни камайтираётганини билдирган. Шу сабаб энди АСКУЭ ва АСКУГ тизимларига уланган, тўлов интизомини бузмаган корхоналар учун аванс тўлови 15 фоизга туширилади.
Шунингдек, тадбиркорлик субъектларига нисбатан барча турдаги жарималар ўртача 2 баробарга камайтирилади. Қонунчиликда “биринчи хато учун огоҳлантириш” қоидаси жорий этилиб, биринчи марта қоида бузган ва одамлар ҳаёти, соғлиғи ёки мулкига зарар етказмаган тадбиркорга камчиликни бартараф этиш учун 10 кун вақт берилади. Бундан ташқари, кичик бизнесда инсон соғлиғи ва бошқа тадбиркорлар манфаатига зарар етказиш билан боғлиқ бўлмаган ҳар қандай текширишларга уч йиллик мораторий эълон қилинади.
Бюрократияни қисқартириш йўналишига келсак, тез орада 30 дан зиёд фаолият тури бўйича лицензия ва рухсатнома олиш талаби бекор қилинади, рухсат бериш хусусиятига эга ҳужжатлардан 35 тасини бериш муддати 2-3 баробарга қисқартирилади. Тадбиркорликка оид давлат хизматларининг 50 фоизи “сукут – розилик” тамойилига ўтказилиб, белгиланган муддатда кўриб чиқилмаган аризалар автоматик равишда тадбиркор фойдасига ҳал қилинган деб ҳисобланади.
Эълон қилинган янгиликлар қаторидан: гаров таъминотида тадбиркорга бор-йўғи 25 фоиз юк тушадиган “контр-кафолат” тизими жорий этилиши, экспорт бўйича валюта талабларининг юмшатилиши, давлат активларини сотиб олишдаги қўшимча қулайликлар ва меҳмонхоналар учун янги имтиёзлар ҳам ўрин олди. Шунингдек, очиқ мулоқотдан бир кун олдин имзоланган қонун билан, хусусийлаштириш натижалари қайта кўриб чиқилмаслиги, рақобат муҳитига путур етмаслиги учун тадбиркорлик субъектларига индивидуал имтиёзлар берилмаслиги, бизнесга дахлдор норматив ҳужжатларни тадбиркорлар билан бемаслаҳат қабул қилишга йўл қўйилмаслиги белгилаб қўйилди.
Иккинчи АЭС лойиҳаси тайёрланмоқда
Хоразмга ташриф вақтида эълон қилинган катта янгиликлардан яна бири – иккинчи атом электр станцияси қурилиши билан боғлиқ. Шавкат Мирзиёевнинг маълум қилишича, иккинчи станция лойиҳаси бўйича “катта тайёргарлик” кўриляпти.
“Ўзларинг биласизлар, Жиззахда АЭС қуряпмиз. Биз қачонлардир тасаввур қилганмизми Ўзбекистонда АЭС бўлади деб? Мен сизларга бугун сирни айтмоқчиман: яқинда иккинчи станция бўйича ҳам катта тайёргарлик қиляпмиз. Нима учун? Мана, инвесторлар келиб турибди, уларнинг биринчи саволи нима: “Мен сармоямни олиб келаман, электр энергиянинг нархи нима бўлади, кафолати қандай бўлади?” дейди.
Шунинг учун биз жонажон ватанимизни [ривожлантириш бўйича] 2030 йилгача олган стратегиямизни амалга ошириб, ҳаммасини жой-жойига қўйиб, электр энергияни кафолатли қилмасак, таннархини камайтириш бўйича чора-тадбирлар қилмасак, ким келиб бизга қилиб беради? Ҳеч ким, ҳеч қачон”, – деди президент.
Иккинчи АЭС тахминан қаерда жойлашиши мумкинлиги бўйича ҳозирча изоҳлар бўлмади. Шу билан бирга, гап Жиззахда қурилаётган АЭСдаги йирик энергоблоклар сонини иккитадан тўрттага етказиш ҳақида кетаётган бўлиши ҳам мумкин, чунки ўтган йили декабрда “Ўзбекистон 24” телеканалида кўрсатилган лойиҳа макетида йирик энергоблоклар сони тўртта эди. Шунингдек, иккинчи АЭС ҳам “Росатом” томонидан қурилишини тахмин қилиш мумкин: Шавкат Мирзиёев июн ойи бошида Петербург халқаро иқтисодий форумидаги нутқида Жиззахдаги АЭС ҳақида гапираркан, “бу Россия билан ҳамкорликдаги атом электр станциялари бўйича охирги лойиҳамиз эмас, биз яна бошқа станциялар ҳам қурамиз”, дея таъкидлаган эди.
Муддатли тўлов бозори тартибга солинади
Ўзбекистонда муддатли тўлов хизматини кўрсатувчи компаниялар устидан Марказий банк назорати ўрнатиляпти. Президент қарорига биноан, муддатли тўлов хизмати операторлари ва катта кўламда насия савдо билан шуғулланувчи компанияларга нисбатан янги талаблар киритилади.
Аввало айтиш керакки, муддатли тўлов бўйича ўрнатилаётган янги тартиб ўзи ишлаб чиқарган маҳсулотини бўлиб тўлаш асосида сотувчи компанияларга ва чакана савдогарларнинг мутлақ аксариятига тааллуқли эмас. Масалан, қурувчи компаниялар ва автомобил ишлаб чиқарувчилар бундан кейин ҳам мижозлари билан тўғридан тўғри муддатли тўлов шартномаларини тузиши мумкин, лекин агар ўртага воситачилар қўшилса, у ҳолда бир қатор талаблар ва чекловлар амал қила бошлайди.
Қарордаги талаблар маҳсулот ёки хизматни бўлиб тўлашга сотувчи томон ва харид қилувчи томон ўртасидаги воситачилар – муддатли тўлов хизмати операторларига тааллуқли. Бу – қонунчиликда янги тушунча. Унга кўра, 2027 йил 1 январдан бошлаб, сотувчи ва харидор ўртасида тузилган муддатли тўлов шартномасини молиялаштириш билан шуғулланувчи компаниялар “муддатли тўлов хизмати операторлари” деб ҳисобланади ва улар Марказий банк реестрига киритилган ҳолда, фаолиятини тартибга солиш ва назорат қилишга оид пруденциал талабларга риоя қилиши керак бўлади. Яъни Марказий банк насия хизматлари бозорида ҳам регуляторга айланади.
Қарорга кўра, муддати тўлов хизмати операторлари кўчмас мулк олди-сотдисида молиялаштирувчи томон сифатида воситачи бўла олмайди. Улар фақат БҲМнинг 250 баравари – 110 млн сўмгача бўлган нархдаги товар ёки хизматлар бўйича муддатли тўлов хизматини кўрсатиш ҳуқуқига эга. Муддатли тўлов операторлари билан тузиладиган шартномаларда асосий қарздан ташқари барча тўловлар, шу жумладан воситачилик ҳақи, жарима, пеня ва жавобгарликнинг бошқа чоралари йиғиндиси йилига асосий қарзнинг ярмидан кўпини ташкил этиши мумкин эмас. Яъни 10 млн сўмлик товар муддатли тўлов хизмати операторлари орқали сотиб олинганда, бу шартнома бўйича харидор тўлайдиган барча суммалар йиғиндиси ҳеч қанақасига 15 млн сўмдан ошиб кетишига йўл қўйилмайди.
Шунингдек, харид қилинаётган товар ёки хизмат ҳақини бўлиб-бўлиб тўлаш муддати 12 ойдан ошмаслиги керак. Бошқача айтганда, 2027 йилдан бошлаб Uzum Nasiya, Alif Nasiya ва бошқа операторлар орқали товар ва хизматларни бир йилдан ортиқ муддатга бўлиб тўлаш шарти билан харид қилиб бўлмайди. Агар шартнома 12 ойдан ортиқ муддатли тўловни назарда тутса, у ҳолда бу расман истеъмол кредити деб эътироф этилади.
Юқоридаги талаблар шу йўналишга махсус ихтисослашган муддатли тўлов сервисларидан ташқари, насияга катта ҳажмда товар ёки хизмат сотадиган йирик компанияларга ҳам тааллуқли. Қарорга асосан, чораклик айланмаси 500 млн сўмдан ошган ва айланмасида насия савдодан тушумларнинг улуши 50 фоизга етган компаниялар – масалан, шартли равишда айтсак, Ishonch, texnomart ёки Idea каби тармоқлар ҳам Марказий банк реестрига киритилиши ва муддатли тўлов хизмати операторларига қўйилган талабларга риоя қилиши керак. Фақат, юқорида айтилганидек, ўзи ишлаб чиқарган маҳсулотни харидор билан тўғридан тўғри тузилган шартнома асосида бўлиб тўлашга сотадиган ишлаб чиқарувчилар бундан мустасно.
Президент қарорида ёзилишича, бу янги тартибдан мақсад – муддатли тўлов хизматлари истеъмолчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, аҳоли қарз юки даражасининг ҳаддан ташқари ва яширин ўсишига йўл қўймасликдан иборат. Муддатли тўлов хизмати операторлари кредит бюроларига ахборот узатиб туради, натижада насияга олинган товарнинг пулини вақтида тўламаганларнинг кредит тарихи ёмонлашади; қарз юки ҳақидаги маълумотларнинг аниқлиги ортади ва одамлар қарз ботқоғига ботишининг олдини олиш механизми кучаяди.
Эслатиб ўтамиз, аввалроқ Марказий банк ўтказган тадқиқот натижаларига кўра, катта ёшдаги аҳоли орасида ҳар 100 кишидан 77 нафарида банк ёки банкдан ташқари қарз мажбуриятлари борлиги маълум бўлган эди. Сўровномада иштирок этганларнинг 61 фоизи қарзини ўз вақтида қайтаришга қийналаётганини айтган.
Бу ҳафта яна нималар рўй берди?
Андижон вилояти ҳокими Шуҳрат Абдураҳмонов яна бир бор эртаклардаги “тилла балиқ” ёки “шамчироқдан чиққан жин” ролига кирди. У Мустақиллик байрами арафасида ташкил этилган концертлардан бирида томошабинлар қаторида рақсга тушган қизлардан бирини саҳнага чорлаб, унга “тила тилагингни” дея хитоб қилди. “Исминг нима? Мухлиса қиз, битта савол бераман сенга, ўйланмасдан жавоб берасан, тайёрмисан? Тила тилагингни!” – деди ҳоким. Қиз ота-онасини Ҳажга юборишни сўради, Абдураҳмонов эса унинг бу тилагини 10 кун ичида ижобат қилишга ваъда берди. Ҳоким бу ваъдани беришда бюджет маблағларига асосланганми, ўзининг чўнтагидан тўлаб берадими ёки бирор тадбиркордан “ҳомийлик” қилишини сўрайдими, бунисига аниқлик киритмади.
Тошкент шаҳар ҳокими автотураргоҳ учун ажратилган ерларда бизнес марказлар қурилиб кетганини айтиб, хатоларни такрорламасликка ваъда берди. “Афсуски, илгари автотураргоҳ учун ажратилган кўплаб ерларда бизнес марказлар қурилиб кетилган. Бунақа хатолар такрорланмаслиги учун бу масалани қаттиқ назорат остига олганмиз”, – деди Шавкат Умрзоқов. Унинг сўзларига кўра, шаҳар бўйлаб 200 мингта автомобилга мўлжалланган кўп қаватли ва ер ости тураргоҳлар учун жойлар белгиланиб, босқичма-босқич аукционга чиқарилмоқда. Ҳоким, шунингдек, пойтахтнинг барча 12 та туманида йирик кутубхоналар қурилишини ҳам ваъда қилди.
Бош прокуратура Саида Мирзиёеванинг топшириғидан кейин Тошкент шаҳридаги қурилишлар бўйича тафтишини давом эттирмоқда. Идора пойтахт аҳолисига мурожаат қилиб, кўп қаватли уйлар атрофида, яшил зоналарда, спорт майдонлари ва болалар ўйингоҳлари ўрнида бўй чўзаётган ноқонуний қурилишлар ҳақида зудлик билан Telegram-бот орқали хабар беришни сўради. Пойтахт ҳокимлигига кўра, ўрганишлар давомида 70 дан ортиқ объектда 173 та кўп қаватли уй тегишли ҳужжатларсиз ёки тасдиқланган лойиҳадан четга чиққан ҳолда қурилгани аниқланган. Муҳокамалар марказига чиққан Newport мажмуасидаги 6 та кўп қаватли ноқонуний уйлар ҳам шулар жумласидан. Тармоқларда ватандошлар томонидан ҳозир у ёки бу баҳсли қурилиш устидан шикоят қилишнинг айни пайти экани ҳақида мулоҳазалар янграмоқда.
Давлат олийгоҳларига киришда ўтиш баллари сезиларли кўтарилди. Бакалавриатга қабул якунларини ўтган йил билан таққослаганда, жорий йилда ўртача ўтиш балли грант бўйича 122 баллдан 135 баллга кўтарилди, тўлов-контракт бўйича эса 85 баллдан 94 баллга ошди. Бунга юз минглаб абитуриентлар миллий ёки халқаро сертификат асосида ўқишга топшираётгани ҳам таъсир қиляпти. Бу эса битта жойга жуда кўп абитуриентларнинг “тиқилиб қолиши”га олиб келмоқда. Шу сабаб сертификатга эга абитуриентларга максимал балл бериш тизими қайта кўриб чиқилиши мумкин. Қайд этиш керак, бу йил давлат олийгоҳларига ҳужжат топширганлар сони узоқ йиллар ичида биринчи марта 700 мингдан камайди; таққослаш учун, уч йил олдин абитуриентлар сони миллион нафардан ортиқ эди.
Россияда ишлаётган ватандошлар сони 834 минг нафарни ташкил этяпти. Ўзбекистон Марказий банкининг пул ўтказмаларига оид ҳисоботида келтирилишича, ҳозирда қарийб 1,4 миллион ўзбекистонлик дунёнинг қирққа яқин мамлакатида меҳнат фаолиятини олиб боряпти. Улардан 834 минг нафари ёки 60 фоизи – Россияда; 258 минг нафари – Европа мамлакатларида истиқомат қилмоқда. Меҳнат муҳожирларининг 29 фоизи – аёллар. Ёшларнинг улуши ҳам 29 фоизга тенг. 2026 йилнинг биринчи ярмида Ўзбекистонга пул ўтказмалари 13 фоизга ошиб, 9,3 млрд долларга етди. Хусусан, Британиядан ўтказмалар 62 фоизга, Европа Иттифоқидан 27 фоизга, АҚШдан жўнатилаётган пуллар эса 19 фоизга кўпайди.
