Рашидов фаолиятига сиёсий чизгилар – Андропов Ўзбекистон раҳбарини нега ёқтирмаган?
|18:501 40315 мин
Совет даврида Ўзбекистонни бир қанча шахслар бошқарди. Улар орасида Шароф Рашидов Ўзбекистон тарихида муҳим ўрин эгаллайди.
У республикани узоқ муддат – 24 йил бошқаради ва айнан Рашидовнинг раҳбарлик йилларида Ўзбекистон саноати ва қишлоқ хўжалиги сезиларли ривожланади. Одамларнинг турмуш тарзи яхшиланади. Шаҳар ва қишлоқлар обод бўлади.
Бироқ 1980-йиллар бошларига келиб «Қизил империя» Рашидовнинг меҳнатларини муносиб баҳолаш ўрнига уни маҳв этишга чоғланади. Оқибатда у 66 ёшида вафот этади.
Филологдан чиққан сиёсатчи
1917 йилда туғилган Шароф Рашидов ўрта мактабни битиргач аввал Жиззах педагогика техникумида, кейин СамДУнинг Филология факултетида таҳсил олади.
Ўқишни битиргач вилоят газетасида масъул котиб ва бош муҳаррир ўринбосари бўлиб ишлайди. 1941 йилда урушга кетади ва яраланиб 1942 йил ноябрда қайтиб келади. 1943 йилда вилоят газетасига бош муҳаррири бўлиб ишлай бошлайди.
1944 йилда Рашидов Самарқанд вилояти раҳбари этиб тайинланади. 1947 йилда уни Тошкентга чақириб олишади ва «Қизил Ўзбекистон» газетаси бош муҳаррирлигини топширишади. 1949-1950 йилларда Рашидов Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси раҳбари бўлиб ишлайди.
1950 йилда уни Ўзбекистон олий совети президиуми раиси этиб тайинлашади. Рашидов бу вазифада 1959 йилгача фаолият олиб боради ва ўша йили Ўзбекистон раҳбари бўлади. Рашидов Ўзбекистонни 1983 йил 31 октябр, вафотигача бошқаради.
Адиб Шароф Рашидов
Шароф Рашидовнинг «Менинг нафратим» деб номланган илк шеърий тўплами 1945 йилда чоп этилади. 1951 йилда «Ғолиблар» қиссаси нашр этилади. 1959 йилда «Бўрондан кучли», 1964 йилда «Буюк тўлқин» романлари китоб ҳолида чиқади.
Унинг юқорида номлари келтириб ўтилган асарлари коммунистик мафкура асосида ёзилган бўлиб, уларда советлар олиб борган сиёсат бирёқлама, фақат мақтаб кўрсатилган эди. Зеро ўша даврда совет сиёсатини мақтаб ёзмасликнинг иложи ҳам йўқ эди ва буни бошқа таниқли адиблар ижодида ҳам кўриш мумкин.
Адибнинг 1956 йилда нашр этилган «Кашмир қўшиғи» шеърий қиссасида ҳинд халқининг озодлик учун кураши тасвирлади. Шунингдек, унинг публицистик мақолалардан иборат китоблари ҳам нашр этилган.
Рашидов Ўзбекистон раҳбари бўлганидан сўнг ижод қилишга вақти бўлмайди. Бироқ китоблари қайта қайта нашр этилади. У ўз даврида кўплаб адибларга ёрдам беради. Аммо асарларини ёки танқид қилган адибларни умуман кечирмайди. Бундай адибларнинг асарлари чоп этилмайди, ўзлари давлат мукофотларидан қуруқ қолади.
Мавзуга оид
1983 йил, октябр. Ўзбекистонда пахта йиғим-терими авжига чиққан. Москванинг режани бажариш ҳақидаги тайзиқларидан чарчаган Шароф Рашидов Қорқалпоғистонга отланади. Мақсад пахтакорларга далда бериш ва терим суратини ошириш эди. 31 октябр куни Ўзбекистон раҳбари Элликқалъа туманида юрганида юрак хуружи содир бўлади ва Рашидов вафот этади.
Масалан, атоқли адиблар Абдулла Қаҳҳор, Мирзакалон Исмоилий, Саида Зуннунова ва Саид Аҳмад кабилар бадиий кенгаш йиғилишларида Рашидовнинг асарларини танқид қилганлари учун унинг қаҳрига қолишган.
Ғайбуллоҳ ас-Салом «Эй умри азиз» китобида шундай ёзади:
«Таниқли ёзувчи Мирзакалон Исмоилий билан Шароф Рашидовнинг муросаси келишмайди деб эшитиб юрар эдим. Кимдан ўтган, нимадан бошланган буёғидан хабарим йўқ. Шароф ака вафот этган куни Исмоилийга «эски қадрдонлар»дан бири қўнғироқ қилиб ўзича «суюнчи» олмоқчи бўлибди:
- Табриклайман, Мирза ака, мана рақибингиз Рашидов ўлибди. Энди хурсандмисиз?
Мирзакалон уни гапларини эшитиб титраб-қақшаб, тутақиб кетади.
- Эй бадбахт, эси паст одам. Бировнинг вафоти билан ҳам табриклайдими? Эссиз. Ким айтувди уни мени душманим деб! Ажали етганда ҳамма ўлади. Бандалик бу. Бундай пайтда хурсанд бўлмайдилар, таъзия билдирадилар. Ҳе сени қараю!»
Саид Аҳмад «Йўқотганларим ва топганларим» асарида Шароф Рашидовнинг қаҳрига қолган кунларини шундай эслайди:
«Шароф Рашидовни «Қудратли тўлқин» романини муҳокамада озгина танқид қилганимдан кейин Саида учун ҳам, мен учун ҳам ҳамма йўллар ёпилди. На матбуот, на босмахона, на радио, на телевидение, ҳаммаси биз учун бекилди».
Шундан сўнг эр-хотин Комил Яшиннинг ёрдами билан Рашидовнинг ҳузурига киради. Ўзбекистон раҳбари уларга бироз аччиқ-пичинг гапларни гапиради ва учрашув охирида яхши муомала қилиб кузатади. Бироқ барибир Саид Аҳмад ва Саида Зуннуновага қўйилган «запрет» бекор қилинмайди.
«11 соат кутиб учрашганимиз, холоскоримиз деб ўйлаганимиз раҳбар олдидан қуп-қуруқ бўлиб чиқиб кетдик. Китобим ҳам чиқмади. Матбуот эшиклари Саида иккаламиз учун ҳам очилмади. Украинада қиссам чоп этилиб рўзғорни бир нави ўтказиб турдик. Бизга нега бунақа муносабат бўлаётганини Саида иккаламиз ҳам яхши билар эдик. Ҳаммаси, ўша «Қудратли тўлқин»ни танқид қилганимдан кейин бошланган эди», деб эслайди ўша кунларни Саид Аҳмад «Йўқотганларим ва топганларим» асарида.
Сиёсатчи Шароф Рашидов
Шароф Рашидов Ўзбекистон раҳбари бўлгач кўп ўтмай КПСС марказий қўмитаси аъзолигига сайланади. Шундан сўнг ўша пайтда СССРни бошқариб турган Никита Хрушчёв уни халқаро мулоқотларга торта бошлайди.
Жумладан, Рашидов 1962 йилда Куба инқирози давом этаётган паллада совет делегацияси раҳбари сифатида «Озодлик ороли»га боради ва Фидел Кастро билан муҳим музокаралар ўтказади.
Кейинроқ СССР раҳбарлигига Леонид Брежнев келгач Рашидов КПСС марказий қўмитаси сиёсий бюроси аъзоси, 1970 йилда СССР олий совети президиуми аъзоси бўлади.
Ўз даврида Рашидов бутун иттифоққа таниқли арбоб бўлган. Буни Ғайбуллоҳ ас-Саломнинг «Эй умри азиз» китобида келтириб ўтган қўйидаги жумлалар ҳам тасдиқлайди:
«1982 йилда Олмаота шаҳрида Қозоғистон Фанлар Академиясининг вице президенти академик Закий Аҳмад билан учрашиб суҳбатлашгандим.
У шундай фикрни билдирган эди:
- Биз қардош Ўзбекистонга доим ҳавасимиз келади ва тўғриси бироз рашк қиламиз,- деган эди у. - Чет эллардан, айниқса Ғарб давлатларидан бизга ташриф буюрган одамлар бу минтақада Ўзбекистондан бошқа жойни танимайдилар. Улар билан суҳбатимиз доим қизиқ кечади:
- Бу юрт Ўзбекистон эмас, Қозоғистон, уларга ҳижжалаб уқтирамиз.
- Ҳа, тушундим: Ўзбек, Ўзбек! Тошкент.
Йўқ, Қозоғистон. Пойтахтимиз ҳам Тошкент эмас, Олмаота. Қозоғистон-Олмата.
- Энди тушундим. Ўзбек-Тошкент-Рашидов.
Аҳмад Закий завқ билан кулади: «Э майли, шундай бўлақолсин: Ўзбек-Тошкент-Рашидов».
Рашидов давридаги Ўзбекистон
Шароф Рашидов даврида Ўзбекистонда қишлоқ хўжалиги, саноат кескин ривожланади. Биргина мисол, Чкалов номидаги Тошкент авиация ишлаб чиқариш бирлашмаси ўз даврида дунёдаги бешта энг йирик авиазаводнинг бирига айланади.
Шунингдек, республикада Тошкент трактор заводи, Ташселмаш каби юзлаб йирик корхоналар ташкил этилади. Шаҳар ва қишлоқлар обод бўлади.
Ўнлаб ИЭС ҳамда ГЭСлар қурилади ва қишлоқлар тўлиқ электрлаштирилади. Инфратузилма яхшиланади. Қишлоқ хўжалигини ривожлантириш ва кенгайтириш учун сув омборлари барпо этилади.
Минглаб километр темирйўллар ва ўнг минглаб километр автомобил йўллари қурилади. 1966 йилги зилзиладан сўнг Тошкент бутунлай қайта тикланади. Пойтахтда метрополитен барпо этилади.
Ғайбуллоҳ ас-Салом «Эй умри азиз» китобида ўша кунларни шундай эслайди:
«Кунлардан бирида самарқандлик таниқли тилшунос олим, профессор Худойберди Дониёрий билан гурунглашиб қолдик. Домла билан учрашдик дегунча, орамизда баҳс қўзғаларди.
Ўша галги тортишув Тошкентда янги қурилган Ленин музейи ҳақида бўлди.
– Ўзбекистон пойтахтида саройдай Ленин музейининг бўлимини очишга бало борми! – деб ҳайрон бўлиб савол берар эдим мен. – Бу ёқда халқимиз қишлоқ жойларида тутдай тўкилаётган харобаларда ўтирса-ю, шаҳар марказида Ленинга деб мармардан муҳташам бино қурсак. Бу қандай мантиқ?
Худойберди домла, парвои фалак, Ленин музейи қурилгани учун Шароф Рашидовга роса мақтовлар ўқиди. Гўё Ленинга музей қурилиши тўғри иш бўлган эмиш. Унинг айтишича гўё: бу фоний дунёда ҳеч нарса абадий эмас, Ленинлар ҳам. Ёвуз қизил салтанат бир кун келиб албатта емирилади. Халқимиз кишанлардан озод бўлади. Республикамиз ёруғ, мустақил тараққиёт йўлига чиқиб олади.
Орадан йиллар ўтиб Худойберди домла ва Шароф ака орзу қилган кун келди. Мустақилликка эришдик. Аммо, минг афсуски улар Ленинни келганини кўришди-ю кетганини кўриш уларга насиб этмади».
Рашидов даврида вилоят ва туман марказларида аҳоли учун уй-жойлар қурилиб, ҳудудлар ободонлаштирилади. Унинг қарорлари билан янги музейлар, театрлар, истироҳат боғлари қурилади. Шунингдек, Самарқанд ва Бухоро каби шаҳарларнинг юбилейлари ўтказилади.
Совет мафкураси Амир Темурни қонхўр деб уқтириб турган ўша замонда 1969 йилда Самарқандда Темурийдар даври санъатига бағишланган халқаро симпозиум ўтказилади. Беруний, Ибн Сино, Хоразмий каби олимларнинг ҳаёти тадқиқ этилади.
Олти миллион тонна пахта
Шароф Рашидов ўша замон тили билан айтганда «Компартиянинг садоқатли солдати» эди ва Ўзбекистон раҳбари сифатида Москвадан нима буйруқ берилса ўшани бажаришга мажбур эди.
1970-йилларнинг иккинчи ярмида Ўзбекистонда пахта яккаҳокимлиги ўрнатилган ва шароитдан келиб чиқиб 4 млн тонна атрофида пахта тайёрланарди. Бироқ бу Москвада ўтирган корчалонларни қониқтирмайди. Шу сабабли Рашидовнинг олдига ҳосилни 5 млн тоннага етказиш талаби қўйилади.
Амаллаб бу режа бажарилади. Аммо Москвадагилар энди Рашидовдан пахта ҳосилини 6 млн тоннага етказишни талаб қила бошлайди. Амалда ўша пайтда Ўзбекистонда 6 млн тонна пахта етиштиришнинг мутлақо иложи йўқ эди. Бироқ Рашидов Москванинг талабини рад эта олмасди. Бунинг устига талаб СССР раҳбари Леонид Брежневнинг оғзидан янграган эди.
Пахтани 6 млн тоннага етказиш учун бу сафар катта кампания бошланади ва республика бўйлаб полиз ҳамда бошқа экинлар майдонлари кескин қисқартирилади, боғлар кесилади. Ҳаммаёққа пахта экилади. Ўшанда ҳам режани бажаришнинг иложи бўлмайди.
Охири Москвадаги мулозимларнинг ўзи ёрдамга келади. Улар айтадики: «Сиз бизга пулни юборинг, режа бажарилади». Охир-оқибат шундай йўл тутилади ва режа бажарилади. Бироқ бу ишнинг асорати Ўзбекистон учун оғир кечади.
Кимёвий дорилар кўп ишлатилгани учун ерлар чалажон ҳолатга тушади. Одамлар орасида «сариқ касали» номи билан машҳур гепатит А ва гепатит Б урчийди. Болалар ва ўқитувчилар пахта даласига ҳайдалгани учун мактабларда дарслар қолиб кетади. Халқнинг турмуш тарзи пасаяди. Қисқаси, пахта етиштириш халқ учун офатга, кулфатга айланади.
Андроповнинг хусумати ва «Пахта иши»
1970-йилларнинг иккинчи ярмида СССР раҳбари Леонид Брежнев бўлса ҳам, амалда мамлакатни КГБ раҳбари Юрий Андропов бошқарарди. Ўша пайтда барча раҳбарлар у ҳисоблашиб муомала қилишга мажбур эди. Ундан ҳатто Брежневнинг ўзи ҳам қўрқиб яшаган дейишади.
Андропов Рашидовни ёқтирмасди. Бунинг сабаби ҳақида тахминлар кўп. Улардан энг машҳури, Брежневнинг Шароф Рашидов билан анча илиқ муносабатда бўлгани Андроповга ёқмайди.
Шунингдек, яна бир тахминга кўра Рашидов Афғонистонга қўшин киритишга қарши бўлади. Сиёсий бюрода шу масала муҳокама қилинганда Брежнев Афғон урушига қарши бўлаётганлар рўйхатида Рашидовни ҳам тилга олади.
Афғонистонга қўшин киритиш учун жон-жаҳди билан ҳаракат қилган Андроповга Ўзбекистон раҳбарининг бу иши ёқмайди. Бироқ ўша пайтда у Брежневнинг паноҳида бўлган Рашидовга ҳеч нарса дея олмайди.
1982 йил кузда, Брежневнинг вафотидан мамлакат раҳбари бўлгач, Андропов Ўзбекистонда порахўрлик ҳамда қўшиб ёзиш урчиб кетгани ва бунга чек қўйиш лозимлиги ҳақида бот-бот гапира бошлайди. Ҳатто 1983 йил январда У Рашидовга ҳайфсан беради.
1983 йил апрелда КПСС марказий қўмитаси сиёсий бюроси Ўзбекистондаги пахта етиштиришда содир этилган қўшиб ёзишларни тергов қилиш ҳақида қарор қабул қилади. Ўша йили сентябрда СССР бош прокуратураси Телман Гдлян ва Николай Иванов бошчилигидаги гуруҳни Ўзбекистонга юборади.
Андроповнинг мақсади Рашидовни қамоққа тиқиш эди. Бироқ у бунга улгурмайди, 1983 йил 31 октябр куни Рашидов юрак хуружи туфайли вафот этади. Бироқ Гдлян ва Иванов Ўзбекистонда тергов ишларини давом эттиради.
Гдлян ва Иванов бошлиқ «десантчилар»ларнинг Ўзбекистонни қандай «тафтиш» қилгани кўпчиликка аён. Улар ўзбекистонликларни ғайриинсоний усуллар билан қийноққа солади ва кўпчиликни қамоққа тиқади. Айримлар тергов жараёнида ўлдирилади ёки жонига қасд қилади.
Тўғри, Гдлян ва Ивановнинг Ўзбекистондаги ваҳшийликлари Андроповдан кейин СССРга раҳбарлик қилган Константин Черненко ва Михаил Горбачёв даврида ҳам давом этади. Аммо факт шуки, уларни Ўзбекистонга юбориш ва ўзбекистонликларни жазолаш айнан Андроповнинг хоҳиши эди.
Рашидовга қарши кампания
Рашидов вафот этганидан сўнг кўп ўтмай унга қарши катта кампания бошланади. Марказда ва вилоятларда у билан дўстона алоқада бўлган инсонлар ишдан ҳайдалади ёки мансаби пастлатилади.
Москва телевидениеси ва марказий газеталарда, Ўзбекистон матбуотида Рашидовни қоралаш авж олади. Тириклигида унга ялтоқланиб, мақтаб юрганлар энди Рашидовни қоралай бошлайди.
Рашидов вафот этганда аввалига уни иззат-ҳурмат билан келажакда улкан хотира мажмуаси барпо этиш мақсадида Тошкент шаҳри марказида, ҳозирги Мустақиллик майдонининг бир четига дафн этишади.
Рашидовни қоралаш кампанияси авжига чиққач 1986 йилда унинг жасади биринчи дафн этилган жойдан чиқариб олинади ва Чиғатой қабристонига қайта дафн этилади.
Ғайбулла ас-Салом «Эзгуликга боғлан одамзод» китобида ўша даврларни эслаб шундай ёзади:
«Айтишларича Қозоғистон раҳбари Динмуҳаммад Қўнаев катта бир йиғинда йиғламсираб деган экан:
