Yoki dabdababozlik, isrofgarçilik va manmanlik kabi illatlardan qaçon xalos bölamiz?!
«Bizni kemirguvçi illatlar» degan odatlarimiz, şu töy va ta'ziya ismindagi devonaligimizdan iboratdur. Bir dökonçi, bir gulkor, bir faqirhol, bir kosib uçun bu töy va ta'ziyalar ölumdan qattiğdurki, muning uçun beçora har kun ölur. Har kun ölğon ila-da qutulmas. Özidan söngra ahlu ayoliğa bu yöqsullik va bu musibatni meros qöyar...»
Bu — ma'rifatparvar bobomiz Mahmudxöja Behbudiyning «Oyna» jurnalida e'lon qilingan «Bizni kemirguvçi illatlar» sarlavhali maqolasidan bir parça. Oradan 102 yil ötib ana şu mulohazalarni öqir ekanmiz, töy-marosimlardagi dabdababozlik, isrofgarçilik, manmanlik kabi illatlardan xalos böliş xalqimiz, jamiyatimiz uçun hali-hanuz dolzarb bölib turganini yanada teranroq anglab yetamiz.
Zero, töy — tinçlik, farovonlik ramzi. Yaxşi niyat bilan elga dasturxon yozib, ikki yoşning nikoh bazmini yoru döstlar davrasida nişonlaşga nima yetsin?! Lekin töyni dabdabaga, pulning kuçini körsatadigan marosimga aylantirişdan qanday naf bor? Bunga qasd qilgan kişi «zör» odamga emas, aksinça, oyoği yerdan uzilgan noşukr kimsaga öxşab qolayotganiga aqli yetarmikan?!
Prezidentimiz Özbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan ötkazgan videoselektor yiğilişida töylarimiz xususida kuyinib söz aytdi. Bugun özini köz-köz qilib, «kimözar»ga töy qilayotganlar köpçilik bölmasa-da, yöq emas. Ular özlarini boşqalardan ustun qöyib, kerilib, «hammaning oğzi oçilib qolsin» qabilida iş tutişlari jamiyatimizni ma'naviy tanazzulga yetaklayotganini qanday izohlaş mumkin? «Kelinnavkarlar» qaydan keldi?
Yaxşi niyat bilan boşlangan töy azaga aylandi. Buxorodan «yor-yor» aytib kelgan «kuyovnavkarlar» Samarqand viloyatining Kattaqörğon tumanidan kelin tuşirib qaytişda avtohalokatga uçradi. Bir yöla beş kişi hayotdan köz yumdi: kelin-kuyov, ularga hamrohlik qilgan yigit-qiz va haydovçi. Fojianing sababi — ortiqça dabdababozlik. Köçani töldirib, turnaqator bölib harakatlanayotgan maşinalar korteji içida eng şohona bezatilgan avtoulov yöl çetidagi tösiqqa katta tezlikda borib urildi...
Bu — bir neça yil avval yuz bergan voqea. Ammo beş xonadon a'zolari qalbidagi jarohatlar hali-hamon bitgani yöq. Xöş, bu kulfatdan boşqalar, yon-atrofdagilar qanday xulosa çiqardi, qanday saboq oldi?
Taassufki, bugun yurtimizning barça hududi, çunonçi, Samarqandu Buxoroda ham bunday keraksiz «urf»lar köpaysa köpaymoqdaki, aslo kamayayotgani yöq!
Mavzuga oid
— Yaqinda bir töy oqşomida iştirok etdim, — deydi poytaxtimizning Mirobod tumanidagi Temiryölçilar mahallasi faoli Muhammadniyoz ota Abutov. — Bazm avvalida katta ekran orqali kelin-kuyovning qanday tanişgani-yu, bir-birlariga qanday köngil qöyganliklarini aks ettiruvçi lavhalar namoyiş qilindi. Rosti, körişga kişi uyaladigan manzaralar. Hali nikoh degan muqaddas rişta boğlanmay turib yigit-qizlarimizning boğu xiyobonlarda, hatto toğlar qöynida qöltiqlaşib, qöl uşlaşib suratga tuşişi töğrimi?! Bunga ota-onalari qanday izn berişdi ekan? Boz ustiga, ularni ança-munça odam töplangan davrada köz-köz etişdan maqsad nima? Özbekona şarm-hayo, nozu ibo, or-nomus degan tuşunçalar qayerda qoldi?! Sörab-suriştirib bilsam, şu qisqa «film»ni tayyorlaş uçun ming dollardan ziyod mablağ sarflaşibdi. Axir ana şu sarmoyani ikki yoşning turmuş farovonligi yölida işlatiş mumkin edi-ku! Bu töylarimizdagi dabdababozlikdan birgina misol, xolos.
Yana bir oğriqli masala. Bilamizki, ajdodlarimizdan meros an'anaga köra, kelinni yangi xonadonga tuşirib keliş marosimi «kuyovnavkarlar» iştirokida ötkaziladi. Biroq sönggi paytlarda «kelinnavkarlar» degan yangi atama ham paydo bölibdi. Ajabo! Qaysidir xorijiy filmda kelinning köylagi, poyabzali, soç turmagi, hatto töğnoğiçigaça bir xil bölgan 10 — 15 çoğli dugonasi bilan bazmga kirib kelişi manzarasini körib, istehzo bilan kulib qöya qolgandik. Qarangki, «gul otiş», «vals tuşiş», «tort kesiş» kabi noodatiy urflarni hazm qilib ulgurmasimizdan «ommaviy madaniyat»ning mazkur unsuri ham töylarimizga kirib kelibdi. Eng yomoni, kelin bölmişning ota-onasi yoki quda tomon endi falon ming dollar pul sarflab töy libosini xarid qilişdan taşqari, dugonalarini ham bir xil fasondagi ust-boş bilan ta'minlaşga mas'ul! Agar kamçiqimroq yölni tanlasangiz, marhamat, ijara xizmatidan foydalanişingiz mumkin. Buning uçun har bir «kelinnavkar»ga 100 dollardan mablağ sarflaşingizga töğri keladi. Bunday aqlbovar qilmas odatlarni davlatimiz rahbari «balo» deb atadi. Çindan ham balo. Qayoqqa qarab ketayapmiz özi?! Kimlarga taqlid qilayapmiz?!
— Poytaxtimizda yiliga örta hisobda 18 ming atrofida nikoh qayd etilayapti, — deydi Toşkent şahar xotin-qizlar qömitasi raisi Farida Abdurahimova. — Biroq yuz berayotgan oilaviy ajrimlarning 20 — 25 foiziga aynan töy-haşamlarimizdagi kalondimoğlik, «xurmaça» qiliqlar sabab bölayotgani açinarlidir. Bu borada amaliy işlarni olib borayotganimizga qaramay, noxuş holatlar kamayayotgani yöq. Vaholanki, ommaviy axborot vositalarimizda avval ham uşbu mavzuda qançadan-qança çiqişlar qilindi. Davlatimiz rahbari mamlakatimiz ijodkor ziyolilari vakillari bilan ötkazilgan videoselektor yiğilişida oilaviy marosimlarni tartibga soliş, ularni ixçam, isrofgarçilik va dabdabaga yöl qöymasdan ötkaziş böyiça tegişli mutasaddilarga Prezident qarori loyihasini tayyorlaş vazifasini topşirganlari ayni muddao böldi. Muammoga qarşi barçamiz bir yoqadan boş çiqarib kuraşiş vaqti keldi.
Öylab qolasan, kişi: odatda, danğillama töy qilib, isrofgarçilikka yöl qöyayotgan insonlarga tanbeh berilganda, «Bizning ham öz orzu-havaslarimiz bor», deya e'tiroz bildirişadi. Nahotki yuqoridagi kabi odamiylikka yot unsurlarning töylarimizda joriy etilişiga xayrixoh bölayotganlar ana şunday orzu-havas bilan yaşasalar?! Qizi bor uyning nozi bor, töydan keyin behisob qarzi bor
Vodiy viloyatlarining ba'zi hududlarida bir taomil bor. Ularda qiz uzatişning dahmazasi bisyor. Kelinning ota-onasi uy bezatiş, töy xarajatlaridan qutuliboq, yana bir taşvişga röbaru keladi. Ya'ni töydan söng bir hafta — ön kun, ayrim joylarda hatto bir oy davomida har kuni kuyovning xonadoniga toğorada taomlar yuborişadi. Yangi rözğor egalariga qöşib, qudalarini ham turli noz-ne'matlar bilan siylaşadi. Şu bilan dabdabalar tugasa qaniydi?! Qiz tomon yil davomida har bayramu sayilda kuyoviga boşdan-oyoq sarpo qilişi urfga kirgan. «Qilmasak bölmaydi, odamlar nima deydi?» degan notöğri qaraş mavjud. Şunday sinovlarni bardoş bilan yengib öta olgan ota-onaning töydan keyingi ahvolini tasavvur qilib köravering.
Poytaxtda ham şunday rasm-rusumlar köp. Yaqin-yaqingaça bu yerda nikoh bazmlaridan söng 150 — 200 kişi iştirokida «Çarlar», «Quda çaqiriq» degan marosimlar ötkazilganini yaxşi eslaymiz. Qolaversa, qudalar biri-biridan oşirib 20 — 30talab toğora jönatadigan «Töy yuborar» degan aqlga siğmas marosimlar uyuştirilgani ham haqiqat. Ana şunday ortiqça «an'ana»larga jamoatçilik aralaşuvi, oqsoqolu kayvonilar, ma'naviyat tarğibotçilarining uzoq sa'y-harakatlaridan söng deyarli barham berilgan bir paytda ularning örnini «Tanişuv», «Yöqlov» kabi yangi udumlar egallayotganiga nima deysiz?!
— Özim guvoh bölgan bir voqeani aytay, — deydi Navoiy viloyatida yaşovçi mehnat faxriysi Ilhom Boboqulov. — Yolğiz onaga qiyin. Qöşni qişloqqa qizini birovdan kam qilmay uzatdi. Yoşlar köngil boğlab, turmuş qurişdi. Sandiğini sarpoyu sepga töldirib jönatdi. Mebeli, gilamu pardasigaça baholi qudrat xarid qildi. Ammo 17 yoşida kelin bölgan qiz töydan uç oy ötmay onasinikiga köç-köroni bilan qaytib keldi. Keyinroq bilsak, hamma balo mebel mojarosidan çiqibdi. Qaynonasining «Onang arzon matoh olib kelib, bizni şarmanda qildi» qabilidagi gap-qistovlaridan bezgan kelin baxtidan ham voz keçibdi. Kayvonilar, mahalla faollari örtaga tuşişdi. Biroq darz ketgan oilani butlab bölmadi. Öylab qolasan kişi, nahotki 4-5 bölak yoğoçning qadr-qimmati farzandlarimiz baxtu saodatidan ustun bölsa?! Yigitning ori, ğururi yöqmikanki, qiz tomonning sovğa-salomiga köz tikib qolgan bölsa?! Kimning «muqomi»ga yörğalayapmiz?
Bazm boşlanişi bilan raqqosalarning «davrani qizitişi»ga köpçiligimiz guvoh bölganmiz. Taassufki, ularning xatti-harakatlarini raqs san'atiga mutlaqo tenglaştirib bölmaydi. Aksinça, erkagu yigitlar atrofida girdikapalak bölib qilingan muqom, beöxşov qiliqlar faqat odamning ğaşini keltiradi. Xöş, bunday holat kimga ibrat böla oladi? Axir töyda yoş-yalang, xotin-qizlar, keksalar ham iştirok etişadi-ku?! Bu mavzu köp bor gapirildi, matbuotda yoritildi. Biroq, afsuski, sezilarli amaliy natijalar közga taşlanayotgani yöq.
— Bir töy bazmida qatnaşdim, — deydi Zangiota tumanilik tajribali pedagog Nazira Rahmedova. — Kelinning ham, kuyovning ham ota-onalari bama'ni insonlar ekan. Biroq undagi «tomoşalar» köpçilikning hafsalasini pir qildi: töyda iştirok etgan san'atkorlar taklifi bilan kelin-kuyov bazm yakuniga qadar naqd uç marta davraga çiqib, xorij udumlariga taqlidan vals raqsiga tuşişdi. Kelinning egnidagi yelkayu yoqasi oçiq töy libosi esa köpçilikni uyatga qöygani ham taassufli hol. Şu zaylda davom etgan şodiyona, yoş-yalanglar sözi bilan aytganda, naq diskotekaga aylandi.
Bundan taşqari, taniqli san'atkorlar kelişiga qarab töy-tantanalarga baho beriş urfga kirdi. Ayrim bazmlarda navbat talaşayotgan xonandalarni körib, bunga yana bir bor amin bölişimiz mumkin. Hatto kuylaş uslubi, yönalişi, qöşiqlari mazmuni töy-bazmlarga mutlaqo mos bölmagan «rep» ijroçilari ham bugun nikoh şodiyonalarida «xoniş» qilişmoqda. Qolaversa, ön beş yoki yigirma daqiqalik çiqişlarining ham narxi nimagadir köpinça sömda emas, «köki»da.
— Mutafakkir şoir Jaloliddin Rumiyning bir hikmati bor: «Insonga heç narsani örgatib bölmaydi, faqat yöl körsatiş mumkin, yöldan esa har kim özi ötib borişi kerak», — deydi Özbekiston yoşlar ittifoqi Toşkent şahar kengaşi bölim mudiri Jamil Yaratov. — Şu ma'noda aytiş mumkinki, töy-marosimlarimiz uçun turnaqator maşinalar karvoni, qimmatbaho liboslaru antiqa «şou»larga buyurtma beriş uçun ota-onalarini qistovga olayotganlarning ayrimlari ham aslida katta hayot boşida turgan yigit-qizlarimizning özi! Şunday ekan, ular orasida tarğibot-taşviqot işlarini kuçaytirmay turib, kutilgan natijaga erişa olmaymiz. Umr egovi
Xalqimizda töyu tantanalar kuy-qöşiqsiz ötmaydi. Boz ustiga, xonanda eng yuqori pardada kuylaydi, ovozkuçaytirgiçning quloği eng baland çastotaga sozlanadi. Musiqaning «gumbur-gumbur»idan atrof zirillab, devorlar titramasa, göyo heç kimning köngli tölmaydi. — Töy bazmlarida musiqani şunday balandlatib qöyişadiki, hatto özaro diydorlaşuv, muloqot qiliş uçun ham imkon bölmaydi, — deydi poytaxtimizning Uçtepa tumanida yaşovçi Abduxalil Murodov. — Kuçli şovqindan yoningizda ötirgan kişining sözini eşitiş ham amrimahol. Qolaversa, şovqin-suronli keçalarga iştiyoqmand yoşlar hali töliq ulğaymay turib, turli xastaliklarga çalinsa, undan xalos böliş oson keçmaydi-ku?! Şunday ekan, şovqinli hayot tarziga odatlanişdan saqlanişga e'tibor qaratişimiz joiz emasmi?!.
Tibbiyot mutaxassislarining ta'kidlaşiça, baland tovuş ta'sirida quloq pardasi yirtilişi, quloq böğimlari orasidagi boğlanişlar uzilişi kuzatilar ekan. Qolaversa, kuçli ovoz nafaqat eşitiş, balki asab tizimiga ham salbiy ta'sir körsatadi. Oqibatda nevroz, qon bosimi kabi xastaliklar hamda boş oğriği, boş miyada qon aylanişining buzilişi kabi özgarişlar paydo böladi. Öz navbatida, baland tovuş, kuçli şovqin boş miya insulti, yurak-işemik xastaliklarining kelib çiqişi va rivojlanişiga sabab böluvçi omillardan biri ekan.
Vaholonki, bu haqda gazetamizda bundan bir neça yil avval ham qator çiqişlar e'lon qilingan, hatto amaliy sa'y-harakatlar köriş uçun tegişli mutasaddi taşkilotlarga ham jönatilgan edi. Ammo, afsuski, bu boradagi xulosalar, qilinajak sa'y-harakatlar töydan çiqqunça — uyga yetgunça qabilida böldi. Xöş, bu haqda kim qayğurişi, masalaga kim ijobiy yeçim topişi kerak? Ehtimol, jamoat joylarida musiqa qöyiş mezonlarini belgilab beruvçi huquqiy me'yorlar zarurdir?! San'atga aloqador idoralar, tibbiyot sohasi mutasaddilari, ma'naviyatimiz tarğibotçilari va qolaversa, mahalla-köy, keng jamoatçilik vakillari taşabbusi bilan bu borada tegişli çora-tadbirlar belgilaş fursati yetdi, nazarimizda.
«Har işning me'yori yaxşi», deydi donolarimiz. Zero, me'yor tartibga boşlaydi, tartibning natijasi esa heç qaçon yomon bölmagan. Binobarin, töy — quvonçli tadbir. Undan kutilgan maqsad-muddao ham ezgu va xayrlidir. Şunday ekan, töylarimiz mazmunli, xuşnudlikda ötadigan, kattaga hurmat, kiçikka izzat, yoş oilalarga çin dildan baxtu saodat söraladigan tadbir sifatida xotiramizda muhrlanib qolsa, bundan kim yutadi? Albatta, biz, aniqroq aytganda — hammamiz!
