Yozuv haqida gap ketganda yaqin ötmişizga biroz nazar taşlasak. 1989 yil 21 oktyabrda Özbekiston Respublikasida özbek tiliga davlat tili maqomi berilişi bilan, ziyolilarimiz tomonidan öşa davrdayoq lotin yozuviga asoslangan alifboga ötiş taklif qilingandi. Amalda bu bizni, jahon hamjamiyatiga kengroq integratsiyaga öz tilimiz orqali kirişişimizda birinçi qadam bölgandi.
1993 yil sentabr oyida bu borada hukumatimiz tomonidan lotin yozuviga asoslangan alifbo böyiça muhim hujjat qabul qilindi (1995 yilda özgartiriş kiritildi). Bu köpçilik uçun yaxşi, katta avlod vakillari uçun biroz öylantiradigan voqea edi.
Lotin yozuvi bugungi kunda xalqaro hamjamiyatda eng köp qöllaniladigan eng yirik kölamdagi jahon yozuviga aylangan. Buni quyidagi suratdan ham bilib olişingiz mumkin.
Lotin yozuvidan foydalanadigan davlatlar
Bugungi, XXI «axborot texnologiyalari asri»da lotin yozuvi eng qulay va samaralidir. Bosma naşrlarda ham matnda 10–15 foiz joy tejaladi. Yozuv masalasida xalqaro standartlarga moslik darajasi ortadi. Hatto, lotin yozuvidan foydalanmaydigan tillarda sözlaşuvçilarning köpçilik qismiga lotin yozuvi taniş. An'anaviy yozuvdan foydalanadigan tillarda ham ular öz tillarining xalqaro miqyosda lotinça transkripsiyalaridan foydalanadi. Masalan xitoy tilida Pinin, yapon va koreys yozuvining lotinçada yoziliş qoidasi, hatto rus tilining xalqaro miqyosda foydalaniladigan bir qança lotinça transkripsiyalari bor.
Ayni vaqtda, biz uçun öquvçilarni ingliz, fransuz, ispan, nemis, italyan va boşqa tillarni tezda özlaştirişiga (ortiqça imlo muammosi bölmaydi) zamin yaratadi. Endi tanganing ikkinçi tarafi bor. Ayni paytda özbek tilini örganiş istagida bölgan xorijliklarning ham savod çiqarişida yengilliklar köpayadi.
1940 yilda mustabid tuzum bosimi ostida özbek tilini rus tili ohangi va orfoepikasiga böysundirgan kirill alifbosi qabul qilindi (aslida 1956 yilgaça bir neça marta özgartirişlar bölgan). Mazkur alifboda özbek tiliga yot bölgan – yumşatiş, ' – ayiriş belgilari (arab tilidan ötgan sözlardagi ayiriş, tutuq nisbati mustasno), yetti uxlab tuşimizga kirmagan — Ts, «ğalati unli»lar — Ya, Yu, Yo, Ye, «oğa tili» mahsuli bölgan yumşoq unli hodisasi (albom, şampun) öylamasdan özlaştirilgan. Şuningdek, öşa davrdagi tilşunoslarimizning bu masalaga nisbatan, nönoqligi va xatosi bilan ikki xil bir-biridan mustaqil tovuşni anglatadigan — J («jurnal» va «jahon») va O («polk» va «dono») çala harflari kiritilgani yetmaganday, rus «oğa»larning oğziga havas qilinib «H» – harfimizni nafaqat xalqaro balki özbekça sözlardan «G» va «X»ga almaştirildi (Gaydar Aliyev, Rasul Gamzatov va boşqa). Bu kirilldagi bir neçta nuqsonlardan biri xolos.
Mavzuga oid
Öşa davrlarda Sobiq Ittifoqdagi kuçli ideologiya natijasida, bu borada önglanişlar közga taşlanmadi. Tilning şakl şamoyili, imlosi va talaffuzi jiddiy tarzda rus tiliga böysundirişga harakat qilindi. Demak, anglaşimiz kerak-ki, kirill yozuvi - turğunligimiz belgisi.
Lotin yozuvini bizga ötgan asrning 20-yillaridan ham, mustaqilligimizning boşlarida ham heç kim va heç qanday kuç majburlamadi. Öz taşabbusimiz bilan, ongli ravişda ötdik. Alqissa, bu mustaqil Özbekiston belgisi, kerak bölsa özbek tilining mustaqilligi belgisi.
1995 yil may oyida kiritilgan özgartirişlardan keyin 2000 yilgaça lotin yozuviga ötiş rejalaştirildi. Keyin bu muddat 2005, 2010 yilgaça uzaytirildi. Endi masalaning asl mohiyatiga töxtalamiz. Nega şunça paytdan buyon lotinga ötişimiz qiyin keçayapti?
Birinçidan, 1995 yildan keyin faqat maktablarda öquvçi va öqituvçilar uçun darslik va boşqa öquv qöllanmalari çiqarildi, xolos. Ta'lim muassasalarida tahsil olmaydigan, işçi va xizmatçilar, çekka hududlardagi aholi qatlami, şuningdek, katta avlod vakillari uçun lotin yozuvi tarğiboti böyiça aniq tizimli işlar amalga oşirilmadi;
Ikkinçidan, bu boradagi tarğibotning eng katta maşinasi OAV orqali ham lotin yozuvining ijobiy xususiyatlari va qulayligini va ommabopligini tarğib qiliş masalasida közga körinarli harakat bölmadi. Haligaça Özbekiston va boşqa telekanallardagi körsatuvlarda, asosiy informatsion dasturlar «Axborot» va «Tahlilnoma» qörsatuvlari titrlari kirill imlosida. Yaqindagina orziqib kutganimiz, jahon talablari darajasida deya aytilayotgan «Özbekiston 24» telekanali ham kelajakka emas, ötmişga havas qilib, efirda kirill yozuvidan foydalanyapti;
Uçinçidan, telekanallarimizda ingliz tilini örgatuvçi bir neçta teledarslar taşkil etilayapti, lekin katta avlod uçun lotin yozuvini örganiş masalasida birorta ham dastur mavjud emas;
Törtinçidan, keng aholi qatlami, xususan katta avlod vakillari uçun kundalik yonda olib yurişga qulay bölgan, sodda qöllanmalar mavjud emasligi;
Beşinçidan, haligaça davlat va nodavlat taşkilotlarda işlaydigan kadrlarning lotin yozuvi masalasida bilimi haminqadar ekanligi va lotin yozuviga ötişga, tan oliş kerakki, «erinçoqlik» qilayotgani, bu masalaga konservativ qaraşda yondaşilayotgani;
Oltinçidan, bu borada lotin yozuviga ötişni nazorat qiladigan respublika darajasidagi taşkilotning faoliyati közga körinmayotgani va amalda mavjud emasligi;
Yettinçidan, lotin yozuviga mulkçilik va yuridik şaklidan qat'i nazar ötiş böyiça huquqiy jihatdan aniq majburiy xarakterga ega bölgan qonunosti hujjati mavjud emasligi;
Sakkizinçi, kadrlarni işga qabul qilişda, ularni nafaqat lotin yozuvi balki, özbek tili böyiça ham bilim saviyasi deyarli inobatga olinmayotgani;
Töqqizinçi, yoşlar uçun çop ettiriluvçi ommaviy naşrlarning hali ham kirillda çop etilayotgani (holbuki 1994 yil boşlab lotin alifbosi öqitilmoqda, demak aholining salkam yarmi lotinda tahsil olgan);
Agar yaxşilab öylab qarasak, hammasi oddiygina bee'tiborlik natijasida kelib çiqqan sabablar. Hamma kimdir boşlab berişini kutdi, nazarimda. Aslida, qonunçilik hujjatlarida davlat va nodavlat taşkilotlarida rasmiy hujjatlarni lotin yozuvida yozmaslik töğrisida heç qanday taqiq yöq. Ayni paytda, faqat kirillda yozilsin, degan topşiriq ham yöq. Demak, bu borada yuridik jihatdan ham aniqlik yetişmayapti.
Bu boradagi mavjud işlar öz vaqtida amalga oşirilganda edi... Allaqaçon lotin yozuviga ötişni yakunlagan bölardik. Ba'zi pessimistlar (asosan kirillda tahsil olgan va lotinga huşi yöq) fikriça, Özbekistonni lotinga ötkaziş qiyin emiş. Bu bekor gap! Hammani öziga öxşatmasin ular! Çunki bu ham jamoatçilik içida işonqiramaslik kayfiyatini keltirib çiqarişi mumkin. Bu faqat özgarişlarga moyil bölmagan, eskiçalikni saqlab qoliş tarafdorlarining fikri. Marhamat, yoşlar örtasida sörov qilib köring-çi, natija qanday çiqarkan?
Eng yomoni, ziyoli qatlam, ba'zi filolog va olimlar orasida ham bunday zararli fikrlarning mavjudligini nima bilan izohlaş mumkin? Amalda, kirill alifbosi özbek tilining orfografik va orfoepik qonuniyatlariga yetarli darajada mos kelmasligini bilib turib, bunday yondaşiş kerakmas, nazarimda. Emişki, ötgan asr davomida arab yozuvidan, lotin va kirillga, keyin yana lotinga ötiş xalqimizni savodsiz qilişi va bebaho ilmiy merosimizdan ayirar emiş. Ğalati holat!
Savol: Öşa ilmiy me'rosimizni kim bizdan tortib olib qöyyapti? Uni qayerga yöqotyapmiz? Öşa ilmiy me'roslarni ingliz, rus va boşqa yevropa tillariga ögiriş mumkin-u, şunçaki, kirilldan lotinga ögirib bölmaydimi?
«Erinçoqligimiz tutdi», desangiz töğri bölardi, menimça. Bugun buni oddiy kompyuter dasturlari orqali, bir neça soniyada 99,9 foiz holatda töğri ögiriş mumkin.
Keyingi bahona, xalqning savodsizlaşişi. Hatto sobiq ittifoq paytida ham qişloq maktablarigaça nemis, ingliz, fransuz tillari öqitilgan. Butunlay sözlaşiş bölmasa ham, katta avlodda öşa lotin yozuvi 70-80 foiz yodda.
Undan keyin 22 yildan buyon OAV, köça-köydagi, binolar peştoqidagi yozuvlar, yangi naşr etilgan kitoblardagi lotin harflarini köraverib, hammaning közi pişib ketgan. Hozirgi kunda, katta avlod vakillari içida lotin yozuvini öqiy olmaydiganlarni topiş qiyin.
Tan oliş kerak, 1995 yili qabul qilingan imlo qoidalarida mustaqillik şamoli bölsa-da ba'zi örinlarda kirillni xatosini takrorlaganimiz ham rost. Lekin, bu juz'iy kamçiliklarni tuzatiş mumkin. Hatto, kirill yozuvimiz ham yuqorida ta'kidlab ötganimizdek, bir neça özgarişlarni boşidan ötkazgan. Lekin, öşa davrda heç kim bundan norozi bölmagan.
Yana bir «dangasalik»ka misol: Lotin yozuviga ötiş odamlarda qiyin keçişi... Ingliz va hatto xitoy tilini örganiş qiyin emas-u, öz ona tilimizni lotinda öqiş qiyin ekanmi?
Marhamat, biz bilan birga boşlaganlardan, 2000 yildayoq Turkmaniston, 2001 yilda Ozarboyjon lotinlaştiriş jarayonini töliq yakuniga yetkazdi (Alifbosiga ikki-uç marotaba özgartitiş kiritişga ham ulgurişdi). Hatto yoşi 50 dan oşganlar ham lotinçada bemalol öqib yoza olişadi. OAV, jamoatçilik, ta'lim, siyosat, iqtisod boringki, eng quyi darajagaça rusiyzabonlargaça, hamma özini lotinda KOMFORT his qilmoqda.
Xöş bizga nima yetişmayapti? Prezidentimiz Şavkat Mirziyoyev aytganiday «eskiça işlaş vaqti ötgan»ini çin yurakdan his qiladigan rahbarlar, faollar va eng muhimi TURTKI yetişmayapti nazarimda. Yanayam, osonroq aytganda kimdir boşlab berişi lozim.
Kuni keça ijtimoiy tarmoqlar orqali adabiyotşunos olim Şuhrat Rizayevning «Özbek tili hakka çöqigandek çuçmal tilga aylanayotganidan xavotirdamiz», degan maqolasini körib qoldim. Juda ham ğalati taklif bilan çiqilgan! Kirillni birinçi, lotinni ikkinçi alifboga aylantiriş masalasi. Qayerda körgansizki, bir tilning ikki yozuvi bölganini? Lotin yozuvi, özbek tili tabiatiga mos emas ekan. Siz aytgan öşa mutaxassislar isbot qilib bera olarmikan, kirill lotindan ustunligini? «Domla, kirill alifbosi mos edimi?», degan savol tuğiladi. Yana aytibsizki «şörolar undan avvalroq alifboni uç bora özgartirib (arab, lotin, kirill), xalqimizni savodsiz etganlaridek»... demak şöro yozuviga qaytaylikmi yana?
Endi öylab köring-çi, 1995 yilda butun dunyoga jar solib lotinga ötişni aytib maqtangan edik. 22 yildan keyin nima deymiz xalqaro jamoatçilikka? Kulgili taassurot qoldirmaymizmi? «Uzr, jöjani xom sanagan ekanmiz», deymizmi? Yo «şörolar»ni unuta olmaskanmiz», deymizmi? Yoki şunçaki «Hazillaşgandik!» deymizmi?
22 yildan buyon savod çiqargan ön milliondandan ortiq qoraközlarimizgaçi, ularning yuziga qanday qaraymiz? Bu savollarga domlamiz va boşqa kirillga qaytiş iştiyoqidagi «mutaxassislarimiz» nima deyişarkan?
Yaqindagina, Qozoğiston prezidenti Nursulton Nazarboyev Özbekiston, Turkmaniston va Ozarboyjon tajribasini aytib, yil oxiriga qadar qozoq tilining lotin yozuviga asoslangan imlosini işlab çiqişni buyurdi va yaqin yillarda töliq ötiş dasturi tayyorlangan. Bu orada, Qirğiziston hukumati tomonidan ham şunday taşabbus örtaga taşlandi, işlar boşlab yuborildi. Rossiya Federatsiyasida bölsada, Tatariston va Qrimda lotin yozuvining öz tillariga mos imlosi tayyor holga keltirilgan. Tojikistonda ham lotin yozuviga ötiş böyiça bir neça takliflar mavjud.
Eng muhimi bizda, Turkmaniston va Ozarboyjondan farqli 22 yillik tajriba bor. Savodlilik darajasi 99,9 foizlik marrani urgan imkoniyatimiz bor gap! Lotin yozuviga töliq ötiş Özbekistonda inqilob darajasi emas, kiçikroq islohot darajasida ötadi xolos. 2–3 yillik muddatda lotin yozuviga ötişda katta muammolar kelib çiqmasligi kunday ravşan. Yuqorida ta'kidlab ötilgan kamçilik va xatolarimizni bartaraf etaylik.
Jamiyatimiz mentalitetida şunday, hukumat tomonidan qat'iy, majburiy körinişdagi qaror işlab çiqilsa, ijrosiga hamma kirişib ketadi. Tavsiyaviy xarakterdagi islohot esa... Rusiyzabonlar masalasida esa, davlat tilini biliş fuqaroning öşa mamlakat qonunlariga nisbatan hurmatining belgisi ekanligini eslatiş kifoya.
Xullas, lotin imlosi masalasida, öyimizni öylaganimizça tavakkalçilar allaqaçon işini bitirib bölişdi. Biz nimani kutayapmiz? Birinçi qadamni, taşabbusni kutayapmiz!
Unutmasligimiz kerakki, lotin yozuviga töliq ötiş va unga ketagan xarajat, aslida mamlakatimiz kelajagi uçun kiritiladigan ham moddiy ham ma'naviy INVeSTITsIYaDIR.
Zero, köz — qörqoq, qöl — botir. Bu islohot bizni qölimizdan keladi!
M.Usmonov,
Özbek tili alifbosi va joriy imlo qoidalarini takomillaştiriş yuzasidan takliflar tayyorlaş böyiça Respublika işçi guruhi a'zosi
Lotin yozuvidan foydalanadigan davlatlar
